Dros 150 mlynedd yn ôl yn ystod haf 1870, cychwynnodd dyn o Gymru, John Hughes, ar brosiect a fyddai’n newid bywydau nifer o deuluoedd Cymru yn sylweddol ac yn chwyldroi rhwydwaith rheilffyrdd Rwsia, gan greu argraff ar Ddwyrain Ewrop sy’n dal i’w deimlo hyd heddiw.
Archif Ymchwil Hughesovka yw un o’n casgliadau mwyaf poblogaidd yn Archifau Morgannwg. Mae’n amlinellu stori tref o’r enw Hughesovka, anheddiad a dyfodd o amgylch Gwaith Haearn New Russia Company Limited John Hughes a adeiladwyd ar wastatir diffaith yn rhanbarth Donbass yn yr hyn sydd bellach yn Wcráin fodern.
Ganwyd Hughes ym Merthyr Tudful tua 1815 a dysgodd ei grefft yng Ngwaith Haearn Cyfarthfa. Yn ddiweddarach symudodd i Lynebwy yng Nghasnewydd a sefydlu/rheoli Gwaith Haearn Uskside yn y Pil. Priododd Elizabeth Lewis o Gasnewydd ym 1844 a chawsant 8 o blant gyda’i gilydd.
Erbyn yr 1860au roedd Hughes wedi cadarnhau ei enw da fel dyn busnes llwyddiannus yn y diwydiant. Eisteddodd ar fwrdd Millwall Engineering and Shipbuilding Company yn Llundain ac enillodd enw da iddo’i hun fel arloeswr.
Yn ystod y cyfnod hwn hefyd cysylltodd Rwsia Ymerodrol ag ef, gyda chynnig i adeiladu a rheoli gweithiau a fyddai’n gwneud deunyddiau i chwyldroi rheilffordd y wlad. Ym mis Ebrill 1868 llofnodwyd cytundeb ffurfiol ac ar y 3ydd o Orffennaf 1869 cofrestrwyd y New Russia Company Limited yn Llundain gyda chyfalaf o £300,000 (6,000 o gyfranddaliadau ar £50). Yn 1870 hwyliodd Hughes i Rwsia gyda thîm o weithwyr medrus yr oedd wedi’u recriwtio o Brydain, y mwyafrif helaeth ohonynt o’i dref enedigol yn Ne Cymru.
A dyna ddechrau ar stori Hughesovka yn swyddogol!
Roedd y gymuned Brydeinig a oedd yn gweithio yn y dref yn byw ochr yn ochr â’r bobl leol mewn math o gadoediad, ond wrth i densiynau yn Rwsia dyfu daeth y dref yn fwyfwy anniogel i’w dinasyddion Prydeinig. Profwyd chwyldro ochr yn ochr ag epidemigau teiffws a cholera, pob un yn arwain at derfysgoedd marwol a diangfeydd anobeithiol pan ddechreuodd y chwyldro ym 1917.
Fodd bynnag, ymhlith yr anhrefn gwleidyddol, datblygodd cymuned agos a oedd yn ffynnu. Tref gydag economi lewyrchus, poblogaeth amrywiol, ysgolion, eglwysi, clybiau a mwy. Magodd lawer o deuluoedd Cymru a deithiodd draw yn y 1870/80au ddwy genhedlaeth o’u teuluoedd o fewn ffiniau’r dref ac mae’r straeon sydd gan y bobl hynny i’w hadrodd am eu hamser yno yn cyfleu darlun anturus iawn yn wir.
I ddysgu am y stori lawn ac i weld mwy o’r casgliad gwych hwn cadwch lygad ar Instagram @glamarchives a TikTok @glamroarchives Archif Morgannwg i weld dyddiad rhyddhau’r arddangosfa hon sydd i ddod!
