Newyddion

Chwaraeon yn yr archifau: Prifysgol Caerdydd

Ffotograff o Tîm Hoci Menywod Prifysgol Caerdydd yn 1910
Tîm Hoci Menywod yn 1910 (Cyfeirnod Cap & Gown, Cyfrol VII

Heddiw, mae Prifysgol Caerdydd yn cynnig amrywiaeth helaeth o glybiau chwaraeon i’w myfyrwyr. Ond a oedd hyn bob amser yn wir? Rydym yn edrych ar Gasgliadau Arbennig ac Archifau’r brifysgol er mwyn deall sut y daeth chwaraeon yn rhan annatod o fywyd myfyrwyr.

Mae prifysgolion yn y DU wedi bod yn cystadlu gyda’i gilydd ers ffurfio Bwrdd Athletau Gornest Prifysgolion Cymru a Lloegr yn 1919. Roedd ganddo naw aelod sefydlol: Aberystwyth, Bangor, Birmingham, Caerdydd, Leeds, Lerpwl, Manceinion, Nottingham, a Sheffield. (Western Daily Press, 15 Mawrth 1919, t. 6)

Fe’i gelwir bellach yn Chwaraeon Prifysgolion a Cholegau Prydain (BUCS), a dyma’r corff llywodraethu cenedlaethol ar gyfer chwaraeon addysg uwch yn y DU.

Fodd bynnag, mae cystadleuaeth rhwng prifysgolion Cymru yn ymestyn yn ôl i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Chwaraeon rhyng-golegol yng Nghymru

Roedd y gystadleuaeth ryng-golegol gyntaf rhwng Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd ym 1892 ac fe’i cynhaliwyd yn Aberystwyth. Y cystadlaethau oedd ras 440 llath, naid uchel, a ras 100 llath. Roedd y ddau olaf yn “agored i fyfyrwyr tri choleg Cymru, ac unrhyw amatur o fewn radiws o 30 milltir o Aberystwyth.” (Cylchgrawn Coleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy, Mehefin 1892, Cyfeirnod 102/8)

Datblygodd y gystadleuaeth flynyddol hon yn Wythnos Ryng-golegol, lle cynhaliwyd chwaraeon, dawnsfeydd a’r Eisteddfod Ryng-golegol.

Mae gennym bedair rhaglen Wythnos Ryng-golegol a oedd gynt yn eiddo i Iorweth John, o bob un o’i flynyddoedd yn fyfyriwr. Mae’n rhaid bod y digwyddiad chwaraeon blynyddol hwn rhwng colegau cyfansoddol Prifysgol Cymru wedi bod yn rhan sylweddol o’i brofiad yn fyfyriwr, gan fod pobl eraill oedd yn bresennol wedi’u harwyddo a’i fod wedi’u cadw’n gofroddion.

Myfyrwyr cynnar Caerdydd yn codi arian ar gyfer campfa

Nid oes cyfleusterau chwaraeon wedi bod ar gael i fyfyrwyr Caerdydd bob amser. Pan gafodd ei sefydlu ym 1883, nid oedd gan Goleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy (rhagflaenydd Prifysgol Caerdydd) feysydd chwarae awyr agored na mannau dan do er mwyn i fyfyrwyr ymarfer corff.

Y myfyrwyr eu hunain oedd y grym y tu ôl i gyfleuster chwaraeon pwrpasol cyntaf y Coleg.

Ym 1886, apeliodd y myfyrwyr i’r Senedd am gampfa. Ar awgrym y Senedd, fe wnaethon nhw ffurfio pwyllgor myfyrwyr a dechrau codi arian. Trwy danysgrifiadau a wnaed gan fyfyrwyr a rhoddion o apêl gyhoeddus, codwyd digon o arian i dalu am gost adeiladu ac offer y gampfa. “Amcangyfrifir yn £250” (South Wales Echo, 3 Mawrth 1887, t. 2), mae hyn yn cyfateb i tua £20,000 heddiw.

Cafodd y gampfa ei gwblhau yn Hydref 1888 – adeilad pren ger prif adeilad y Coleg ar y pryd ar Heol Casnewydd. Roedd ganddo geffyl gymnasteg (vaulting horse), bariau llorweddol a cyfochrog, ac ysgol bont. Gallai’r myfyrwyr hefyd ddefnyddio pastynau Indiaidd i wneud ymarfer corff a oedd yn cynnwys siglo clybiau jyglo pren mewn patrymau penodol i dargedu cyhyrau penodol a gwella cryfder.

Roedd y gampfa yn “cael ei ddefnyddio gan fyfyrwyr gwrywaidd a benywaidd yn rheolaidd” (Cyfeirnod Cylchgrawn UCSWM, Rhagfyr 1889)a threfnwyd dosbarthiadau nos ar gyfer myfyrwyr Ysgol Dechnegol Caerdydd.

Menywod a dynion mewn chwaraeon

Mae ein casgliadau’n dangos bod menywod wedi bod yn ymwneud â chwaraeon drwy gydol gorffennol Prifysgol Caerdydd. 

O’i sefydlu, roedd Coleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy yn benderfynol y dylai menywod elwa o “holl fanteision addysg yn gyfartal â dynion” (Western Mail, 2 Hydref 1883, t. 3), ac nid oedd chwaraeon yn eithriad.

Sefydlwyd Clwb Nofio i Ddynion ym 1898, ac yna un i ferched yn fuan wedyn. Gwnaeth y Coleg gytundeb gyda baddondai Cilgant Guildford er mwyn i’r myfyrwyr ddefnyddio’r pwll nofio cyhoeddus. Roedd y pwll hwn wedi’i wasgu rhwng camlas gyflenwi Doc Bute a Rheilffordd Cwm Taf – yn ffodus erbyn hynny nid oedd bellach yn bwll awyr agored!

Ffotograff o Tîm Polo Dŵr Prifysgol Caerdydd ym 1912-13
Tîm Polo Dŵr ym 1912-13 (Cyfeirnod Cap & Gown, Cyfrol XI)

Yn fuan iawn daeth y Clwb Tenis Lawnt yn un o’r chwaraeon mwyaf poblogaidd yn y Coleg pan ffurfiwyd ef yn 1893. Efallai mai rhan o’i apêl oedd mai dyma’r unig glwb lle gallai menywod a dynion chwarae gyda’i gilydd. 

Ffotograff du a gwyn o dynion a menywod yn eistedd i'r gamera gyda'i racedi tenis
Tenis oedd yr unig glwb chwaraeon cymysg yn 1899
(Cyfeirnod UCC/MISC/P/159/18)

Dillad chwaraeon

Mae dillad chwaraeon yn eiddo i gyn-fyfyrwyr sydd wedi’u cadw yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd. Mae teis, crysau rygbi, sgarffiau, a chapiau gyda arwyddluniau ei sefydliadau rhagflaenol yn ein hatgoffa am yr holl gemau caled a enillodd ac a gollodd myfyrwyr Caerdydd.

Blaser chwaraeon gwlân y myfyriwr Francis Kelvin Beese oedd hwn, ac fe’i rhoddwyd i ni gan ei deulu. Mae byrfoddau o’r Clwb Tenis Lawnt a’r Clwb Rygbi wedi’u brodio arno. Mae gennym lun o Francis yn gwisgo’r blaser yn ystod gêm denis yn 1924, yn y canol yn y llun.

Mae chwaraeon wedi datblygu i fod yn elfen ganolog ym mywyd prifysgol, ac mae’r nifer helaeth o dimau chwaraeon a chyfleusterau modern sydd gan Brifysgol Caerdydd heddiw wedi datblygu o’r cychwyn di-nod. Mae’r deunydd sydd mewn Casgliadau Arbennig ac Archifau yn datgelu bod myfyrwyr Caerdydd wedi bod yn hyrwyddo eu hysbryd cystadleuol ers dros 130 o flynyddoedd.

Anna Sharrard, Uwch Gynorthwy-ydd Cofnodion ac Archifau
Casgliadau Arbennig ac Archifau, Prifysgol Caerdydd

Croeso i #CrowdCymru

Jennifer Evans, Swyddog Prosiect Gwirfoddoli Digidol #CrowdCymru

Shwmae! Fy enw i yw Jen ac rwyf newydd ddechrau gweithio ar brosiect cyffrous iawn gyda gwirfoddolwr ac archifau digidol sydd wedi ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol. Bydd y prosiect yn cael ei redeg ar y cyd gan Archifau Gwent, Archifau Morgannwg a Chasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd.

Bydd modd cyrraedd y prosiect drwy’r platfform torfoli a sefydlwyd gan staff y Llyfrgell Genedlaethol, a byddant wrth law i helpu gydag unrhyw faterion technegol a chyngor. Bydd y prosiect hwn o ddiddordeb mawr i’r rheiny sydd eisiau gwirfoddoli gydag archifau De Cymru ond sydd methu teithio i unrhyw un o’r safleoedd. Mae’r prosiect hwn yn gwbl ddigidol, felly does dim ots ble rydych chi cyn belled â bod gennych chi fynediad ar-lein!

Mae gan wasanaethau archifau ledled Cymru filiynau o gofnodion anadferadwy, ond mae llawer ohonynt heb ei gatalogio’n llawn felly mae’n anodd eu hadnabod a’u canfod. Bydd y project yn creu llwyfan ar-lein dwyieithog er mwyn i wirfoddolwyr sydd yn gweithio o bell i dagio, anodi, a disgrifio’r casgliadau treftadaeth ddigidol a gedwir o fewn yr ystorfeydd eithriadol hyn. Bydd y project hwn yn harneisio gwybodaeth unigolion mewn cymunedau ar draws Cymru a thu hwnt i gyfoethogi ein treftadaeth er budd cenedlaethau presennol a’r dyfodol – yn lleol, yn genedlaethol, ac yn fyd-eang.

Bwriad partneriaid y prosiect yw sicrhau bod amrywiaeth gyffrous iawn o gasgliadau ar gael i wirfoddolwyr eu harchwilio a gweithio arnynt. Mae hyn yn gynnwys Ffotograffau Cymuned Dociau Caerdydd yn gasgliadau Archifau Morgannwg. Portreadau yw’r rhain o unigolion a grwpiau o gymuned dociau Caerdydd, a gymerwyd rhwng 1900-1920. Cafodd llawer ohonyn nhw eu cymryd gan Fred Petersen o Bute Street, gŵr o Ddenmarc (Copenhagen) a ymsefydlodd yng Nghaerdydd ar ddiwedd y 19eg ganrif. Bydd casgliad Archif Edward Thomas, archif bersonol anarferol o eang a manwl o un o’r beirdd rhyfel llai adnabyddus, hefyd yn rhan o’r prosiect yma. Mae’r casgliad hwn yn rhan o Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, ac mae’n cynnwys gohebiaeth bersonol, cerddi llawysgrifol a theipysgrif wreiddiol, dogfennau swyddogol, a ffotograffau.

Llun o Gasgliad Ffotograffau Cymunedol Dociau Caerdydd, Archifau Morgannwg
Llun o Gasgliad Ffotograffau Cymunedol Dociau Caerdydd, Archifau Morgannwg
Edward Thomas, portread [3], c. 1904, Archif Edward Thomas, Casgliadau Arbennig ac Archif Prifysgol Caerdydd
Edward Thomas, portread [3], c. 1904, Archif Edward Thomas, Casgliadau Arbennig ac Archif Prifysgol Caerdydd

Byddaf yn rhannu mwy o newyddion wrth i’r prosiect fynd yn ei flaen, ond os yw’r synopsis byr hwn wedi denu eich diddordeb, cysylltwch â mi.

Yn y cyfamser, dyma ychydig mwy amdanaf fi fy hun. Ar hyn o bryd rydw i ar secondiad blynyddol o Amgueddfa Cymru lle rydw i’n gweithio fel Llyfrgellydd Cynorthwyol. Dechreuais weithio yn y Llyfrgell yn 2001 dros gyfnod mamolaeth a syrthiais mewn cariad â’r gwaith, a’r lleoliad. Mae’r Brif Lyfrgell i fyny y tu mewn i’r gromen, ac mae’n edrych yn union fel y gwnaeth pan osodwyd yn gyntaf dros 100 mlynedd yn ôl; o’r goleuadau wal wydr hyfryd, i’r silffoedd haearn gwreiddiol o’r 1920au!

Mae rheoli a chadw archif y Llyfrgell wedi rhoi gwerthfawrogiad i mi o bwysigrwydd archif unrhyw sefydliad. Dyma’r cronicl dogfennol ei sefydliad a’i esblygiad, sy’n dangos y llwybr sy’n arwain yn ôl at y gobeithion a’r athroniaethau gwreiddiol. Yn ffodus, mewn rhai achosion mae cynnwys yr ohebiaeth a’r munudau ysgrifenedig llaw ar gael; cofnod o’r hyn sy’n sbarduno’r camau bach sydd efallai ar y pryd ddim yn ymddangos yn arwyddocaol, ond sydd yn profi’n bwysig iawn yn y cynllun mawreddog.

Os ydych chi’n teimlo’r un ffordd am archifau, dyma’r prosiect perffaith i chi, a gyda’n gilydd byddwn yn cael cyfle i gael mynediad at gasgliadau anhygoel! Pwy a ŵyr pa straeon y byddwn ni’n eu darganfod? Pa ddirgelion y gallwn ni eu datgladdu? Felly, os oes gennych fynediad ar-lein, ychydig o amser ar eich dwylo a hoffech fod yn rhan o’r prosiect hwn, cysylltwch â mi.

Yn ystod fy amser rhydd rwy’n artist sydd ag angerdd am lên gwerin a phob peth Edwardaidd, yn enwedig ffotograffiaeth Autochrome cynnar. Rwyf hefyd yn perchennog i gath braidd yn ddrwg ei thymer o’r enw Bertie.

Jennifer Evans
Digital Volunteering Project Officer / Swyddog Prosiect Gwirfoddoli Digidol
Ebost / Ebost: jennifer.evans@gwentarchives.gov.uk         

Datgelu Profiadau Bywyd Pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yng Nghymru

Mae Cymru’n genedl amlddiwylliannol, lle mae pobl o lawer o wahanol gefndiroedd diwylliannol wedi byw ochr yn ochr â’i gilydd ers cenedlaethau.  Fodd bynnag, er bod eu straeon i’w gweld mewn llu o gasgliadau, gan gynnwys dogfennau, ffotograffau, lluniau, arteffactau a deunydd clyweledol, mae profiadau bywyd pobl Ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol yn aml yn cael eu tangynrychioli.

Dyfarnwyd cyllid i Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru yn ddiweddar i gwblhau cam cyntaf prosiect i wella ymwybyddiaeth o, a mynediad at, gasgliadau diwylliannol i bobl o fewn cymunedau Pobl Dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Y nod yw creu sylfaen gref ar gyfer datblygu casgliadau gyda’r cymunedau hynny, gan sicrhau bod eu profiadau yn rhan annatod o’n cofnod cenedlaethol.

Mae cam cyntaf y prosiect hwn bellach wedi’i gwblhau, a’r canlyniad yw pecyn cymorth pwrpasol i gefnogi’r sector yn ei waith gyda’i gasgliadau a’i gymunedau. Mae’r pecyn yn cynnwys methodoleg arolwg i nodi deunydd o ystorfeydd archifol, casgliadau arbennig llyfrgelloedd ac amgueddfeydd sy’n adlewyrchu profiadau byw pobl Dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ledled Cymru, a map ffordd, sy’n nodi rhaglen o weithgarwch yn y dyfodol.

Bydd yr allbynnau hyn yn dwyn ynghyd arfer gorau wrth weithio gyda chasgliadau a chymunedau, ac yn fan cychwyn ar gyfer rhaglen waith ehangach a fydd yn galluogi pobl i ddysgu am dreftadaeth ddiwylliannol unigryw, amrywiol a gwerthfawr Cymru ac i ddatgelu lleisiau newydd a straeon heb eu hadrodd.

Gallwch ddarllen mwy am y prosiect a lawrlwytho methodoleg y Pecyn Cymorth a’r Arolwg o’r dudalen ganlynol:

Datgelu Profiadau Bywyd Pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yng Nghymru

Diwrnod Rhyngwladol Archifau: Ymchwilio i Hanes LHDTC+ yng Nghymru

Mae’n Ddiwrnod Rhyngwladol Archifau, a’r thema eleni yw #ArchivesAreYou

Mae archifau’n cynnwys straeon unigolion yn y gorffennol, y presennol, a’r dyfodol yn y pen draw. Er bod gan Gymru hanes dewr a balch o bobl LHDTC+ a’u cynghreiriaid yn sefyll dros eu hawliau, mae ymchwilio i hanes pobl LHDTC+ yn gallu bod yn anodd.  Roedd cyfunrhywiaeth yn drosedd, roedd gan y gymdeithas safbwyntiau negyddol, ac roedd rhaid i bobl LHDTC+ guddio pwy oedden nhw mewn gwirionedd.

Rydym wedi creu’r ffilm hon i dynnu sylw at rai o’r casgliadau LHDTC+ a gedwir mewn Cadwrfeydd Archifau ledled Cymru, a sut y gallwch ymchwilio iddynt.

Byddem wrth ein boddau yn gweld rhagor o ddeunydd fel hyn ymhlith y casgliadau sy’n cael eu cadw gan wasanaethau archifau Cymru.  Efallai y bydd rhywbeth sy’n ymddangos yn ddi-nod i chi – poster neu daflen, cylchlythyr neu sticer – o ddiddordeb mawr i ni.  Os ydych chi’n meddwl bod gennych chi ddeunydd a allai fod o ddiddordeb, cysylltwch â’ch gwasanaeth archifau lleol, i ni gael dal ati i greu darlun o hanes cudd Cymru.

Cysylltwch â ni

Dilynwch ni:

Archifau Cymru: Hanes Menywod

Thema’r Wythnos Ryngwladol Archifau eleni yw ‘Archives Are You‘, sy’n rhoi cyfle delfrydol i ni bwysleisio’r pwysigrwydd o sicrhau bod ein casgliadau yn fwy cynrychioliadol. Drwy gydol hanes, mae menywod wedi gwneud cyfraniadau rhyfeddol, yma yng Nghymru ac ar draws y Byd. Yn aml, doedd y cyfraniadau yma ddim yn cael eu cofnodi, ac mae’r frwydr i fenywod gael eu derbyn ac i sicrhau hawliau cyfartal mewn cymdeithas wedi bod yn broses hir ac araf.

Ond mae gan Gymru Hanes Menywod cudd. Cliciwch isod i weld ein ffilm fer ar hanes menywod yn yr archifau.

Fe fydden ni wrth ein boddau yn gweld rhagor o ddeunydd fel hyn ymhlith y casgliadau sy’n cael eu cadw gan wasanaethau archifau Cymru. Efallai y bydd rhywbeth sy’n ymddangos yn ddi-nod i chi – poster neu daflen, casgliad o hen lythyrau neu ffotograff – o ddiddordeb mawr i ni. Felly, os ydych chi’n meddwl bod gennych chi ddeunydd a allai fod o ddiddordeb, cysylltwch â’ch gwasanaeth archifau lleol, i ni gael dal ati i greu darlun o hanes cudd Cymru.

Cysylltwch â Ni

Dilynwch ni: