Newyddion

Dylanwad Ffrainc ar adfywiad yr iaith Gymraeg yng Nghaerdydd

Mae Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd yn aml yn cynnal cyfleoedd ymchwil â thâl i fyfyrwyr o ystod o ddisgyblaethau academaidd i weithio ar ein casgliadau archifol. Rydym wedi bod yn ffodus i gael Pip Bartlett a Katy Stone am y ddau haf diwethaf, myfyrwyr Ieithoedd Modern sydd wedi gweithio ar archif teulu Barbier fel rhan o Raglen Cyfleoedd Ymchwil Israddedig Caerdydd (CUROP).

Compliments of the season Cardiff University Archives Barbier 1

“Ah! Madame, let your daughter speak ze Welsh tongue and they are ir-ree-zeest-ible”
Evening Express, 28ain Gorffennaf 1894

 

 

Mae’r archif hon, a gafaelwyd yn ddiweddar, yn cynnwys cannoedd o lythyrau a chardiau post a gyfnewidiwyd gan y teulu Franco-Brydeinig rhwng 1860-1924, gyda’r rheini sy’n ymestyn dros y blynyddoedd Rhyfel Byd Cyntaf o ddiddordeb arbennig. Gwaith Pip a Katy oedd i drefnu, disgrifio, a phecynnu’r deunyddiau’n ddiogel, gan ddefnyddio eu sgiliau Ffrangeg i gyfieithu a dehongli’r llythyrau.

Pip Cardiff University Archives Barbier 4
Myfyrwraig Pip Bartlett yn gweithio ar archif Barbier.

Yr Athro Paul E. E. Barbier oedd y darlithydd cyntaf mewn Ffrangeg a benodwyd i Goleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy, y sefydliad a daeth yn ddiweddarach yn Brifysgol Caerdydd. Wedi iddo ymgartrefu yng Nghaerdydd, parhaodd ei wraig Euphémie a’u hwyth o blant i gyfathrebu gyda’u gilydd yn Ffrangeg, a bu’n gweithio’n agos gyda chymdeithasau Ffrangeg amrywiol ym Mhrydain, megis Société Franco-Britannique de Caerdydd.

Roedd Barbier yn aelod parchus o staff, ac roedd ganddo enw cydnabyddedig yn y gymuned ehangach yng Nghaerdydd. Ar ôl symud i Gymru gyda’i deulu ym 1883, gwnaeth ymdrech i gymryd rhan mewn cymdeithasau diwylliannol lleol ac roedd ganddo ddiddordeb arbennig yn yr iaith Gymraeg. Mae’r archif yn tystio i’w ymrwymiad parhaus i’r Gymraeg trwy gydol ei amser yn y brifddinas.

O 1897, roedd Barbier ar y pwyllgor ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol, a chyfrannodd at gyfres o erthyglau papur newydd lle honnwyd bod ‘ysbryd y genedl Gymreig yn ddiolchgar i ddiwylliant yr Eisteddfod’.

Euphemie and Marie Cardiff University Archives Barbier 2
Gwraig Barbier – Euphémie – a’i merch Marie y tu allan i’w cartref yn Rhodfa’r Amgueddfa.

Pan agorodd Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy gyntaf ym 1883, nid oedd dewis i astudio Cymraeg. Fodd bynnag, mab Barbier oedd un o’r myfyrwyr cyntaf i gwblhau gradd Meistr mewn Ffrangeg a Chymraeg – gan awgrymu y gallai Barbier fod wedi cael rhywbeth i’w wneud ag arloesi astudiaethau Cymreig yn y Brifysgol.

Mae tystiolaeth o erthyglau papur newydd yn dangos bod Barbier hefyd yn cyflwyno darlithoedd dylanwadol am yr iaith Gymraeg a diwylliant Cymraeg. Roedd ei angerdd am yr iaith mor heintus, roedd y papurau lleol wedi cynnwys cartŵn o fenywod ifanc yn awyddus i ddysgu Cymraeg: M. Barbier’s remarks are producing results. Inspired by his advice as to the potentiality of Welsh as a vehicle and instrument of tender passion, a number of Cardiff ladies who are on the borderland of old maidenhood, have set their heads together with a view of learning the language of Eden.’ (Evening Express, 1 Awst 1894).

Language of Eden Cardiff University Archives Barbier 3Mae erthygl yn y South Wales Echo (2 Chwefror 1899) yn adrodd am un o’r darlithoedd cyhoeddus hyn: ‘Fy argraffiadau o Gymru a Chymraeg’. Yn ôl yr erthygl, roedd ‘presenoldeb llawn’ ac roedd y ddarlith ‘yn llawn hiwmor a swyn llenyddol’. Mae’r erthygl yn nodi’r dyfyniad gwych yma gan Barbier: ‘if French is the language of men, German of soldiers, Spanish of God’s Saints, Italian of women and English of birds, surely Welsh is that of angels!’

Alison Harvey, Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd

Cadw Ffotograffau ar Wydr

Mae casgliad y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn Archifau Morgannwg yn cynnwys tua 4000 o blatiau gwydr negatif, sy’n dogfennu cloddio am lo yn Ne Cymru.  Mae’r platiau gwydr hyn yn dangos ystod o bynciau yn ymwneud â bywyd y lofa, uwchlaw‘r ddaear ac oddi tani.  Gan fod platiau gwydr yn cynnig mwy o sefydlogrwydd dimensiynol o’u cymharu â chynheiliaid plastig, maent yn aml i’w gweld mewn casgliadau mawr diwydiannol sy’n cynnwys llawer o ddelweddaeth dechnegol ac atgynyrchiadau o fapiau a chynlluniau.

Er bod y cynheiliaid yn cynnig mwy o sefydlogrwydd cemegol na’u cyfatebwyr seliwlos nitrad ac asetad, mae gwydr yn dod â’i broblemau ei hun.  Gall y gwydr ddirywio, yn enwedig gwydr hŷn, am ei fod yn cynnwys cyfrannau sy’n sensitif i ddŵr sy’n gallu gollwng mewn amgylcheddau oriog a microhinsoddau caeedig.  Yn ogystal a difrodi’r gwydr, gall y broses ddirywio hon hefyd effeithio ar yr emylsiwn ffotograffig.

damaged emulsion example
Enghraifft o emylsiwn sydd wedi dirywio

 

Y prif broblemau sy’n effeithio ar y negatifau plât gwydr yng nghasgliad y  Bwrdd Glo yw platiau wedi torri ac emylsiwn wedi difrodi.  Rhoddwyd amgaeadau newydd ar y platiau a dorrwyd sy’n clustogi a gwahanu’r teilchion gwydr a chynnig posibilrwydd o driniaeth bellach yn y dyfodol.  Rhaid atgyweirio’r platiau sydd ag emylsiwn wedi ei ddifrodi cyn y gellir eu digideiddio, eu hamgáu o’r newydd a’u gweld gan y cyhoedd, gan wneud eu cadwraeth yn flaenoriaeth o bwys.

Ym mis Hydref cynhaliodd Oriel Gelf Ontario yn Nhoronto weithdy ar gadw ffotograffau ar wydr, yr aeth y gwarchodwr project Stephanie Jamieson iddo, diolch i gyfraniadau hael gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru, Sefydliad y Gweithwyr Brethyn ac Ymddiriedolaeth Anna Plowden.  Cynhaliwyd y cwrs tridiau yma gan Katherine Whitman, Gwarchodwr Ffotograffau yn Oriel Gelf Ontario a Greg Hill, Uwch Warchodwr Deunyddiau Archif a Ffotograffau yn Sefydliad Cadwraeth Canada.  Dechreuodd y cwrs gyda diwrnod o ddarlithoedd ar gemeg a natur gwydr, hanes ffotograffiaeth ar wydr ac adnabod technegau a deunyddiau.  Rh oddwyd sgyrsiau gan Stephen Koob, Pennaeth Cadw ar Wydr yn Amgueddfa Corning; Sophie Hackett, Curadur Ffotograffiaeth yn Oriel Gelf Ontario a Katherine Whitman.

Canolbwyntiodd yr ail ddiwrnod ar addysgu technegau trwsio ac argymhellion storio. Roedd amser hefyd i drafod manylion casgliadau unigol a rhannu profiadau o weithio gyda’r math hwn o ddeunydd.

Ar y diwrnod olaf, cafodd mynychwyr y gweithdy gyfle i roi cynnig ar y technegau a ddysgwyd ganddynt yn stiwdio gadwraeth yr Oriel.  Roedd hyn yn golygu trwsio platiau gwydr oedd wedi torri a sadio emylsiwn.  Roedd un dull o drwsio’n defnyddio cwyr gludiog i ddal y darnau mân o wydr yn eu lle tra’n ei roi at ei gilydd yn fertigol mewn feis.  Rhoddwyd glud wedyn ar y toriad gan ddefnyddio darn o wlân dur ar ffon.

trying the vertical assembley method
Rhoi cynnig ar y dull cydosod fertigol

 

using-sticky-wax-in-the-repair-of-broken-glass-2.jpg
Defnyddio cwyr gludiog wrth atgyweirio gwydr

Er mwyn sadio’r emylsiwn a ddifrodwyd, gosodwyd lleithder dan reolaeth i’r fflochiau oedd yn codi er mwyn ymlacio’r gelatin cyn brwsio glud ar i’r gwydr oddi tanodd. Ychwanegwyd pwysau ysgafn â phlygwr asgwrn wedyn drwy bondina a gadawyd i’r ffloch sychu dan bwysau.

Roedd y gweithdy hwn yn hynod berthnasol i’r ystyriaethau cadwraeth sydd i’w cael yng nghasgliad y Bwrdd Glo yn Archifau Morgannwg.  Y cam nesaf fydd i brofi a pherffeithio’r technegau trwsio hyn cyn dechrau gweithio ar y platiau gwydr negatif a ddifrodwyd.

 

Stephanie Jamieson, Atgyweiriwr Prosiect Glamorgan’s Blood.

Gorwel Ddoe – Prosiect Archifau Ynys Môn

I ddathlu Blwyddyn y Môr, a hanes morwrol cyfoethog Ynys Môn, cynhaliom brosiect celf a ddefnyddiai ddogfennau archifol i greu darnau cerameg sy’n darlunio stori The Royal Charter, clipiwr stêm a gafodd ei longddryllio. Crëwyd y gwaith celf serameg hwn dan arweiniad Lyn Gallagher, seramegydd lleol. Wrth ymchwilio ar gyfer datblygu’r teils serameg creodd pob cyfranogwr hefyd eu portffolio eu hunain o waith celf.

Buom yn gweithio gydag wyth o blant o’r gymuned leol sy’n oroeswyr camdriniaeth ddomestig. Cefnogir y plant hyn gan yr elusen Gorwel. Prif ffocws Gorwel yw darparu gwasanaethau cymorth ym maes trais yn y cartref ac atal digartrefedd, ond mae’r manteision eraill yn niferus. Maent yn cynnwys; gwella ansawdd bywyd a lles, datblygu sgiliau bywyd, cefnogi’r unigolion i fyw bywyd iach, a sefydlu gweithgareddau cymunedol.

Anglesey Archives Gorwel Ddoe 6

Roedd yn braf gweld cynnydd yn hunan-barch, sgiliau cyfathrebu, a gwaith tîm y plant a gymerodd ran yn y prosiect. Datblygodd bob un diddordeb mewn gweithgareddau celf hefyd. Bydd Ynys Môn am byth yn cael ei gysylltu â’r môr, ac roedd hwn yn gyfle i’r plant ddysgu am y cysylltiad hanesyddol cyfoethog hwn sy’n unigryw i Ynys Môn.

Roedd y cyfleoedd a roddwyd i’r plant yn ystod y prosiect yn cael effaith gadarnhaol nid yn unig ar eu bywydau, ond hefyd i fywydau eu teuluoedd, gan rymuso’r hyder i ffurfio cyfeillgarwch newydd ac i fod yn unigolion gweithgar yn eu cymuned. Mae rhai o’r plant hyn yn dioddef o symptomau straen ôl-drawmatig, gan gynnwys ofn, diymadferth ac arswyd. Roeddent yn gallu mynegi eu teimladau trwy weithgareddau celfyddyd mewn amgylchedd diogel a chroesawgar, ond yn fwy na hyn, cawsant gyfle i fod yn blant yn eu bywydau eu hunain. Rhywbeth sydd wedi bod yn amlwg yn ddiffygiol yn eu bywydau ifanc.

Anglesey Archives Gorwel Ddoe 1

Ar ddiwedd y prosiect, trefnwyd prynhawn o ddathlu. Cawsom agoriad i’r arddangosfa lle’r oedd y plant ac aelodau o’i deulu yn cael gweld eu gweithiau celf wedi’i arddangos yn barhaol yn Archifau Ynys Môn, a mwynhau sgwrs dros de prynhawn.

Archifau Ynys Môn.

Wythnos Stoc yn Archifdy Sir y Fflint

Yr wythnos ddiwethaf (10 i 14 Rhagfyr) Caewyd Archifdy Sir y Fflint i’r cyhoedd ar gyfer Wythnos Stoc. Rhoddodd hyn y cyfle i staff ddal i fyny â thasgau ôl-ystafell nad oes digon o amser iddynt tra bod yr ystafell chwilio yn agored. Cynhelir y digwyddiad yn flynyddol a thra mae gwirio ein “stoc” (sef, y casgliadau archif) yn rhan bwysig ond nid yr unig weithgaredd i’w gynnal yn ystod yr wythnos.

Y tasg gyntaf a wnaethpwyd gan yr holl staff oedd y gofyniad Iechyd a Diogelwch blynyddol sy’n diweddaru’r holl asesiadau risg ar gyfer adeilad yr Hen Rheithordy gan sicrhau amgylchedd diogel i staff, ymwelwyr a gwirfoddolwyr. Mae hyn yn cynnwys gwerthuso’r holl ystafelloedd cryf, swyddfeydd ac adeiladau allanol ac mae’n amrywio o wirio goleuadau i asesu peryglon troi.

Ddydd Mawrth, ymwelodd holl staff Sir y Fflint ag Archifdy Sir Ddinbych yn Rhuthun ar gyfer cyfarfod ar y Cyd i drafod ffyrdd pellach y gallwn gydweithio. Gwnaeth gweithdy cynhyrchiol iawn, gyda llawer o syniadau yn dod i’r amlwg y byddwch yn clywed amdanynt yn y dyfodol agos. Roedd hyn hefyd yn caniatáu i staff Archifdy Sir y Fflint weld sut mae pethau’n cael eu gwneud yn Sir Ddinbych a rhoddwyd taith dywysedig o’r Hen Gaol i staff nad oeddent wedi ymweld â nhw o’r blaen.

Am weddill yr wythnos, bu aelodau’r staff yn gweithio’n unigol ac mewn timau i gyflawni amrywiaeth o dasgau gan gynnwys casgliadau gwirio bocs, yn marcio i fyny cyfyngiadau mynediad, gwirio, ail-becynnu a chasglu ail-drefnu, symud stoc llyfrgell, ail-leoli mynediadau newydd , casglu ac ail-drefnu casgliadau. Lle bo’n briodol, cafodd CALM ei diweddaru gyda’r wybodaeth gyfyngu a lleoliad ychwanegol.

Yn ogystal â hyn, cynhaliodd ein Gwarchodwr arolwg o’r ystafelloedd cryf o fewn prif adeilad y swyddfa gofnodion i asesu gofynion pacio cadwraeth ein casgliadau. Eleni y prif bwrpas oedd gallu targedu derbyniadau newydd sydd wedi dod i’r ystafelloedd cryf mewn bocsys o ansawdd gwael. Rhoddwyd blychau neu ffolderi cyfnod pwrpasol i rai eitemau rhydd nad ydynt eisoes mewn bocsys. Bydd hyn yn helpu i leihau’r difrod rhwng eitemau wrth drin a symud pethau ar y silffoedd.

Flintshire Blog 2018Cwblhawyd wythnos brysur gan redeg yn ôl ac ymlaen i ailgylchu nifer o flychau cardbord ac i waredu byrddau arddangos hen a difrod a chadair oedd wedi torri!

“Bydd eu henwau’n byw am byth”: dadorchuddio cofebion rhyfel cudd yn Archifau Gorllewin Morgannwg

Nid tasg hawdd yw dathlu canmlwyddiant digwyddiad mor cataclysmig â’r Rhyfel Byd Cyntaf. Roedden ni’n mwyn cynhyrchu rhywbeth fyddai’n wahanol a pharhaus, a allai fod yn ganolbwynt i gofio, ac ar yr un pryd adnodd i helpu pobl i ddarganfod y rhan y chwaraeodd eu cyndadau yn y rhyfel. Ond sut i wneud hynny?

Dros y blynyddoedd, rydyn ni wedi derbyn nifer o rhestrau anrhydedd. Weithiau fe’u rhoddwyd i ni gyda’r geiriau “Mae’n debyg fyddwch chi ddim yn mwyn hyn, ond …”, ac yna rhywfaint o syndod pan wnaethom ni. Mae llawer ohonyn nhw wedi dod o eglwysi a chapeli sydd wedi cau, ac mae cyfuniad o flynyddoedd o leithder ac esgeulustod wedi niweidio eitemau addurnol iawn oedd unwaith yn y lle blaenaf.

West Glam Blog 2018 3Roedd newid cynnil yn y ffordd cafodd gwasanaeth rhyfel ei goffáu. Yn ystod y rhyfel, roedd y pwyslais mwyaf ar werthfawrogi’r rhai oedd yn gwasanaethu. Roedd hyn yn golygu’r milwyr, yn amlwg, ond yn aml roedd yn cynnwys menywod hefyd, oedd yn gwasanaethu fel nyrsys neu weithwyr arfau. Dechreuodd nifer o sefydliadau restr anrhydedd: i rai, poster oedd hon, a luniwyd fel arfer gan galigraffydd, gan gynnwys rhestr o enwau’r rhai oedd yn ymladd. Yn yr un modd, gellid ei argraffu a’i ddosbarthu fel llyfryn. Ymatebodd cymunedau eraill mewn ffordd fwy ymarferol, trwy sefydlu pwyllgorau a chodi arian ar gyfer cysuron neu eitemau coffa i’r dynion ar y ffrynt.

Ar ôl i’r rhyfel ddod i ben a daeth y dynion adref, bu’r genedl yn trafod sut orau i ddelio â’r hyn a ddigwyddodd. Symudodd y ffocws i’r rhai nad oeddent wedi dod adref: yn ystod y degawd wedi’r rhyfel, cododd llawer o gymunedau dabledi, croesau a chofgolofnau, neu adeiladwyd neuaddau a chapeli, i gofio eu meiron ac i ddarparu canolbwynt ar gyfer cofio blynyddol. Aeth yr amser heibio, a chafodd y rholiau anrhydedd oedd yn lle amlwg yn ystod y rhyfel eu symud i ystafelloedd llai, atigau a storfeydd, a’r hen filwyr y mae eu henwau a restrwyd arddyn nhw wedi diflannu un wrth un.

West Glam Blog 2018Mae sefydliadau fel Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad yn gweithio’n galed i gasglu’r wybodaeth am y dynion a fu farw. Gall y rhai a ddaeth adref fod yn fwy amheus i’r ymchwilydd: dychwelon nhw i’w cartrefi a’u swyddi, yn aml heb siarad am y lleoedd roeddent wedi bod a’r pethau a welon nhw. Ble gall yr ymchwilydd fynd i ddarganfod amdanyn nhw? Dyluniwyd ein coffa i helpu.

Gwnaethon ni ddigideiddio’r cofebion a rholiau anrhydedd rhyfel i gyd sydd yn Archifau Gorllewin Morgannwg, trawsgrifio’r holl enwau a’u gwneud yn mynegai. Cafodd hyn ei uwchlwytho ar ein gwefan fel rhestr anrhydedd ddigidol. Mae gan bob enw ar y mynegai (mae 4295 ohonyn nhw) ddolen i’r gofeb lle maent yn ymddangos, gyda gwybodaeth am ble cafodd ei harddangos a sut cafodd ei gwneud.

Gellir gweld yr adnodd ar ein gwefan, www.abertawe.gov.uk/archifaugorllewinmorgannwg.West Glam Blog 2018 2

Mae ein gobaith y bydd hyn yn gofeb barhaol i’r dynion a menywod o’n hardal a gymerodd ran yn y rhyfel, a bydd yn adnodd yn ddefnyddiol ar ôl i goffau arbennig eleni ddod i ben.