Newyddion

Archif Cof: Helpu Pobl sy’n Byw gyda Dementia

Yn y blog yma mae Reina van der Wiel (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) a Catalena Angele (Casgliad y Werin Cymru) yn trafod pam y sefydlwyd yr Archif Cof ar wefan Casgliad y Werin Cymru a’i phwysigrwydd wrth hwyluso hel atgofion gyda phobl sy’n byw efo dementia.

Pobl yn dawnsio yn Dawns RHS y Bont-faen tua 1947
Dawns RHS y Bont-faen tua 1947 trwy Archif Cymdeithas Hanes Lleol y Bont-faen [Casgliad y Werin Cymru]

Cyfrif wedi’i guraduro sy’n cynnwys 24 o gasgliadau wedi’u rhannu’n themâu a degawdau perthnasol (o fewn cof) sydd ar gael ar wefan Casgliad y Werin Cymru yw’r Archif Cof. Gellir defnyddio’r Archif Cof ar gyfer gwaith ‘hel atgofion syml’ ac ar gyfer gwaith ‘hanes bywyd’, sy’n edrych ar fywyd person penodol o ddydd ei eni hyd heddiw.

Ond sut cafodd yr Archif Cof ei chreu? Mae Reina, sydd wedi arwain gwaith datblygu’r Archif Cof o’r dechrau, yn esbonio bod y daith wedi cychwyn yn 2016 pan gysylltodd adran Gwasanaethau Iechyd Meddwl i Bobl Hŷn mewn ysbyty yn ne Cymru â’r Comisiwn Brenhinol.

“Gofynnon nhw am rodd o luniau er mwyn gwneud y ward asesu i ddynion yn llai clinigol ac yn fwy cyfeillgar i rai oedd yn byw gyda dementia. Roedd ganddynt ddiddordeb arbennig mewn lluniau neu eitemau yn ymwneud â hanes a diwylliant yr ardal leol i’w defnyddio ar gyfer hel atgofion,” meddai Reina. “Fe wnaethon ni ddechrau meddwl tybed a oedd gweithwyr proffesiynol eraill sy’n gweithio efo pobl sy’n byw gyda dementia yn gwybod am adnoddau di-dâl y Comisiwn Brenhinol a sut y gellid eu defnyddio,” meddai.

Arweiniodd hyn at ddigwyddiad undydd, a drefnwyd gan y Comisiwn Brenhinol, ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol a gofalwyr er mwyn archwilio sut y gallent ddefnyddio archifau i ysgogi atgofion. Yn ôl Reina: “Roedd yn amlwg o’r digwyddiad bod staff oedd yn gweithio o fewn y byd iechyd yn awyddus i ymgysylltu â threftadaeth ddigidol ond eu bod nhw, yn gyffredinol, yn brin o amser a heb adnoddau i allu treulio oriau’n pori drwy archifau, gwefannau neu gronfeydd data ar gyfer deunydd addas.”

Gweithwyr yn y cyfnewidfa ffôn Porthcawl
Cyfnewidfa ffôn Porthcawl Trwy Amgueddfa Porthcawl [Casgliad y Werin Cymru]

Yn 2018, ymchwiliodd Casgliad y Werin Cymru i’r posibilrwydd o ddefnyddio treftadaeth ddigidol i gynyddu cynhwysiant cymdeithasol a lles. Yn fuan, datblygodd y syniad o greu Archif Cof. “Gellir dadlau bod gwefan Casgliad y Werin Cymru ynddo’i hun yn ‘Archif Cof’,” meddai Reina. “Fodd bynnag, golyga’r cyfoeth o eitemau sydd ar Gasgliad y Werin Cymru y gall gymryd llawer o amser i ddod o hyd i ddeunydd perthnasol. Felly, penderfynwyd creu cyfrif wedi’i guradu, sef yr ‘Archif Cof’, gyda’r bwriad o ddarparu un lle – neu, o leiaf, man cychwyn – lle gellir cael deunyddiau archifol am ddim sy’n addas ar gyfer gwaith hel atgofion.”

Yn aml, mae gan bobl sy’n byw gyda dementia broblemau cof tymor byr, ond mae’n bosib y gallent ddwyn i gof atgofion o’u plentyndod neu pan oeddent yn oedolion ifanc. “Gall hel atgofion fod yn llesol i’r sawl sy’n byw gyda dementia mewn amryw o ffyrdd. Er enghraifft, nhw yw’r un sy’n adrodd y stori wrth hel atgofion, a gall hyn fod yn brofiad pwerus iawn iddynt. Gall hefyd wneud i bobl deimlo’n well amdanyn nhw eu hunain, gan godi eu hwyliau – neu yn syml gall fod yn hwyl,” meddai Reina.

Mae Catalena, Swyddog Addysg Casgliad y Werin Cymru, a Reina wedi bod yn cydweithio i greu adnodd addysgu Archif Cof ar gyfer disgyblion Y Cyfnod Sylfaen a Chyfnod Allweddol 2 – 4. Yn ôl Cymdeithas Alzheimer, “Mae bron i un ym mhob tri o’n pobl ifanc yn adnabod rhywun sy’n byw gyda dementia. Taid neu Nain yw’r person hwn yn aml, ond yn fwyfwy y dyddiau hyn gallai’r person fod yn rhiant. Dyna pam ei bod yn bwysig i bob person ifanc deimlo’n barod ar gyfer hyn a’u bod yn deall sut beth yw byw gyda dementia a chael eich effeithio ganddo.” (www.alzheimers.org.uk).

“Mae codi ymwybyddiaeth o ddementia yn datblygu gwybodaeth a dealltwriaeth disgyblion o’r cyflwr cyffredin hwn sy’n gallu newid bywydau pobl. Gall hefyd roi sgiliau bywyd gwerthfawr iddyn nhw, gan eu galluogi i gefnogi aelodau o’u teulu a’u cymuned sy’n byw gyda dementia,” pwysleisiodd Cat. “Mae’r adnodd hwn yn cynnig dau weithgaredd hel atgofion ymarferol y gall dysgwyr eu hymarfer yn yr ystafell ddosbarth neu o bell gan ddefnyddio’r Archif Cof: creu Coeden Gof neu Linell Amser Cof. Nid ar gyfer pobl ifanc yn unig mae’r gweithgareddau hyn wrth gwrs. Cymerwch olwg ar ein cyfres newydd o bosteri Coeden Gof a Llinell Amser Cof sydd ar gael am ddim i unrhyw un eu defnyddio.”

Poster Coeden Gof Casgliad y Werin Cymru
Poster Coeden Gof Casgliad y Werin Cymru

Mae’r adnodd ar gael yn yr adran ADDYSG ar wefan Casgliad y Werin Cymru, dyma adran a grëwyd ar gyfer athrawon sy’n cynnwys 187 o adnoddau addysgu yn seiliedig ar gynnwys sydd ar y wefan. “Crëwyd rhai gan Gasgliad y Werin, a chrëwyd rhai eraill mewn cydweithrediad â’n partneriaid mewn prosiectau cymunedol, ym myd addysg, ac yn y sector Amgueddfeydd, Llyfrgelloedd ac Archifau,” meddai Cat. “Mae cydweithio â’n partneriaid wedi arwain at greu adnoddau hynod gyfoethog, gan eu bod yn dod â chyfoeth o wybodaeth, arbenigedd a syniadau. Mae adnodd yr Archif Cof yn enghraifft berffaith o hyn ac mae wedi bod yn bleser gweithio gyda Reina i’w greu. Cyn bo hir bydd yr adnodd hefyd ar gael i athrawon a dysgwyr ar Hwb, llwyfan dysgu digidol Llywodraeth Cymru.”

Gofynnais i Reina a Catalena beth yw eu hoff gasgliadau o’r Archif Cof. Er eu bod nhw wedi ei chael hi’n anodd dewis, dywed y ddwy ohonynt eu bod wrth eu bodd â’r casgliad Chwarae. “Mae atgofion plentyndod hapus yn gymaint o bleser i’w rhannu, ac rwyf wrth fy modd yn gwrando ar recordiadau hanes llafar o bobl yn cofio’n ôl am eu hoff deganau a gemau,” meddai Cat. “Mae’r delweddau o deganau, meysydd chwarae ysgol a phyllau padlo yn cynhesu’r galon ac yn mynd â mi’n ôl i fy nyddiau ysgol fy hun a gwyliau haf hir fy ieuenctid.”

Cwpl ifanc yn dawnsio’r jitterbug ym Mae Caerdydd
Dawnsio’r Jitterbug yn Tiger Bay o dudalen 41 o Down the Bay gan Glenn Jordan – ffotograffau gan Bert Hardy/Getty Images trwy Canolfan Peniarth Y Drindod Dewi Sant [Casgliad y Werin Cymru]

Mae’r casgliad Cerddoriaeth a Neuaddau Dawns yn ffefryn arall. “Mae’n wych gweld cerddorion a diddanwyr o’r gorffennol a phobl wedi gwisgo yn eu dillad gorau ar gyfer noson allan mewn hen neuadd ddawns. Mae’r ddelwedd rydyn ni wedi’i dewis ar glawr yr adnodd addysgol yn dod o’r casgliad hwn ac yn dangos cwpl ifanc yn dawnsio’r jitterbug ym Mae Caerdydd,” meddai Reina.

Mae’r Archif Cof ar gael i bawb ei ddefnyddio. Mae’r casgliadau’n cynnwys delweddau yn bennaf, ond mae rhai clipiau sain, a fideos 360 gradd a grewyd gan Atgofion Melys, sy’n benodol ar gyfer pobl sy’n byw gyda dementia. Gellir lawrlwytho ac argraffu pob delwedd o’r Archif Cof i’w defnyddio mewn sesiynau hel atgofion.

Hoffech chi gyfrannu eich ffotograffau, recordiadau sain neu fideo i’r Archif Cof? Cysylltwch â ni: casgliadywerin@llgc.org.uk

70 Mlynedd mewn 70 Diwrnod – ein dull amgen o goffáu’r Jiwbilî Platinwm

Yn gynharach eleni, cafodd Gwasanaeth Archifau Conwy a’n cydweithwyr yn yr adran Diwylliant a Gwybodaeth drafodaeth am sut yr oeddem yn mynd i gyfrannu at goffáu Jiwbilî Platinwm y Frenhines. Cawsom y syniad o greu ymgyrch cyfryngau cymdeithasol lle byddem yn postio/trydar ar gyfryngau cymdeithasol bob dydd yn ystod y 70 diwrnod yn arwain at benwythnos gŵyl banc y Jiwbilî, gyda phob diwrnod yn cynrychioli blwyddyn yn nheyrnasiad y Frenhines. Y diwrnod cyntaf fyddai delwedd o’r Archifau o 1953, y flwyddyn goroni, yr ail o 1954 ac yn y blaen nes y byddem yn cyrraedd 2022 ddydd Sul 6ed o Fehefin.

Roeddem i gyd yn gytûn y dylai’r 70 o ddelweddau adlewyrchu hanes pobl Sir Conwy o bob un o’r blynyddoedd hyn ac nid cynnwys “frenhinol”, oni bai bod digwyddiad/ymweliad sylweddol â’r ardal ar gyfer y flwyddyn honno. Gyda’r cynllun hwn mewn golwg, dechreuon ni ddewis delweddau a chyfansoddi testun ar gyfer pob blwyddyn o 1953-2022.

Llifogydd Towyn, (Conwy) 1990
CP359/51 Llifogydd Towyn, (Conwy) 1990

Roedd yn dasg ragorol i osod y ddau weithiwr ifanc newydd a oedd wedi dechrau gyda ni; Ottie, hyfforddai o’r Prosiect Uchelgais Diwylliannol, a phrentis modern, Elyssia. Penderfynwyd y byddai Elyssia yn dechrau ei hymchwil yn 1953 ac yn gweithio ymlaen, a byddai Ottie yn dechrau yn 2022 ac yn gweithio’n ôl, nes iddynt gwrdd yn y canol. Roedd hwn yn brosiect hyfforddi defnyddiol, gan ei fod yn cynnwys gweithio gyda chydweithwyr, ymchwil hanes lleol, defnyddio’r gronfa ddata CALM ar gyfer ymchwil catalog a gwybodaeth am leoliadau, adalw cofnodion, digideiddio lle bo angen, cyfansoddi testun deongliadol, ei gyfieithu ac yn olaf amserlennu cynnwys cyfryngau cymdeithasol.

Datguddio Palas Llywelyn Fawr, 1984
CP395/7/164 Datguddio Palas Llywelyn Fawr, 1984

Mae’r ymgyrch wedi cynyddu cynulleidfaoedd ar gyfer ein proffiliau cyfryngau cymdeithasol, ac rydym wedi cael ymgysylltiad cadarnhaol iawn gydag ein dilynwyr. Mae peth o’r cynnwys wedi ysgogi pobl i rannu atgofion. Ein post fwyaf poblogaidd hyd yma yw ffotograff 1982 o fusnes lleol adnabyddus ‘Red Garages’ o Landudno ar eu pen-blwydd yn 75 oed, a gyrhaeddodd dros 8.5 mil o ddefnyddwyr ar Facebook.

Elusendai Llanrwst, 1976
CP395/17/45 Preswylydd olaf yn gadael Elusendai Llanrwst, 1976

Cyhoeddwyd y post cyntaf ar 28ain o Fawrth gyda’r tag #JiwbilîPlatinwmConwy / #PlatinumJubileeConwy, ac ar hyn o bryd rydym wedi cyrraedd post rhif 40 (1992, Marina Conwy yn agor). Mae’r prosiect wedi bod yn un cadarnhaol, gan adeiladu cynulleidfaoedd cyfryngau cymdeithasol, darparu cyfle i ddatblygu sgiliau staff, a chaniatáu i ni ddod o hyd i ffordd briodol o nodi’r Jiwbilî sydd yn canolbwyntio ar hanes pobl leol.

Gallwch ddilyn Gwasanaeth Archifau Conwy ar y cyfryngau cymdeithasol drwy’r cyfrifon canlynol:
Trydar @DiwylliantConwy
Facebook @diwylliantconwyculture

Kate Hallett, Uwch Archifydd, Gwasanaeth Archifau Conwy

Atgyweirio Morgeisi Canoloesol yn AGDdC

Ym mis Rhagfyr 2021, bûm yn ddigon ffodus i allu treulio wythnos yn AGDdC, Penarlâg, yn dysgu sut i wneud atgyweiriadau memrwn gyda Mark Allen, y Cadwraethydd, gan weithio ar forgeisi a hawliadau ymadael yn Sir y Fflint yn dyddio o’r 1300au i’r 1600au.

Cam cyntaf y gwaith ymarferol oedd glanhau’r dogfennau â sbwng mwg, gan ddefnyddio symudiadau cylchol i godi cymaint o’r baw â phosibl. Mae strwythur y memrwn yn wahanol i un papur, felly gall gydio mewn unrhyw faw, yn enwedig os bu lleithder. Unwaith y byddai’r dogfennau’n rhydd o faw arwyneb, roedden nhw’n barod i gael eu lleithio’n ysgafn, gan ddefnyddio techneg ‘brechdan’ Persbecs, matin capilari a Gore-Tex. Yna cawsant eu sychu, eu gosod ar flotiwr gyda phersbecs ar y top, ynghyd â phwysau. Cafodd plygiadau ar y ddogfen, fel corneli siâp triongl, eu gwastatáu cyn gosod y Persbecs ar y top. Gall y ddogfen gymryd dyddiau i sychu ac mae angen ei gwirio’n rheolaidd.

Ar ôl ei lanhau a’i sychu, fe wnaethom symud ymlaen wedyn i atgyweirio unrhyw rwygau neu ddarnau coll. Gwneir atgyweiriadau memrwn gyda gelatin, ac atgyweirio’r un pethau â’i gilydd. Mae angen ystyried gwead, lliw, trwch, arwynebedd y croen ac unrhyw batrymau gwythiennau wrth gydweddu â’r darn cywir o femrwn i wneud atgyweiriad. I atgyweirio twll gydag ymylon cryf, gellir dargopïo clwt i orgyffwrdd ychydig ar yr ymyl a bydd yr ymylon yn cael eu paru i’w asio â’r ddogfen. Os yw’r ddogfen wedi’i difrodi’n fwy gyda memrwn tenau, sych a fflawiog o amgylch colled, neu’n wan iawn mewn rhai ardaloedd oherwydd y difrod, gellir paru clwt mawr i gynnal y rhan hon.

Rhoddir gelatin i angori’r atgyweiriad yn ei le a sicrhau y bydd yn aros yn ei le ar ôl iddo gael ei leinio’n gywir i’r rhan a atgyweiriwyd. Unwaith y bydd yn sych, caiff y gelatin ei roi eto mewn cynyddrannau bach ar hyd ymyl yr atgyweiriad, gan weithio ar ei hyd a sicrhau y bydd y cyfan yn gwbl sownd.

Ar ôl i’r holl atgyweiriadau gael eu cwblhau, mae angen gwneud y man storio cywir er mwyn iddo fod yn gyfforddus ac yn ddiogel. Mae’r dewis o dai yn dibynnu a oes gan y ddogfen sêl, a yw’n ddogfen aml-bilen, neu a yw’n arbennig o bwysig.

Erbyn diwrnod olaf fy wythnos yn dysgu sut i weithio gyda dogfennau memrwn o bob math, roeddwn i’n teimlo’n hyderus gyda phopeth roeddwn i wedi’i ddysgu drwy gydol yr wythnos. Mae memrwn yn un o’r deunyddiau hynny sydd ag enw gwael am wneud i nifer o gadwraethwyr a rhwymwyr llyfrau deimlo’n nerfus yn gweithio ag o, ond gyda fy ymchwil mewn i’w hanes, dwi’n meddwl ei fod yn ddiddorol iawn, felly roedd i’n edrych ymlaen at ddysgu sut i weithio gydag o. Mae’r profiad newydd yma wedi bod o fudd i mi fel egin gadwraethwr, a rhoddodd well ddealltwriaeth i mi o’r deunydd ei hun. Rydw i’n eithriadol o ddiolchgar am y cyfle rwyf wedi’i gael yn dysgu’r hyn wnes i yn ystod yr wythnos, ac mae fy mhrofiad yn treulio amser yn AGDdC gyda Mark a gweddill y tîm archif wedi bod yn gadarnhaol iawn.

Emily MacMillan, Hyfforddai Cadwraeth,
Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (AGDdC).

Pecyn Cymorth Ar-lein: Cofnodion mewn Perygl

Elfen allweddol o’n prosiect Cofnodion mewn Perygl oedd datblygu fframwaith i gefnogi gwasanaethau archifau ledled Cymru i arolygu ac achub cofnodion sefydliadau preifat. Rydym wedi datblygu nifer o ddogfennau adnoddau a chanllawiau sy’n rhoi gwybodaeth am fonitro risg a chynnal arolygon cofnodion, gan ganolbwyntio ar waith a gynhelir o bell. Gobeithiwn y bydd y pecyn cymorth yn helpu gwasanaethau archifau i nodi a chefnogi sefydliadau allanol a allai fod â chofnodion bregus o werth archifol, boed hynny drwy eu helpu i gynnal archif fewnol, neu drwy gaffael casgliad sydd mewn perygl.

Pa fathau o adnoddau sydd ar gael?
Mae’r pecyn cymorth yn cynnwys amrywiaeth o adnoddau sy’n berthnasol i wasanaethau archifau sydd â diddordeb mewn monitro archifau a chofnodion sydd mewn perygl, yn ogystal ag arolygu cofnodion sefydliadau allanol. Mae hyn yn cynnwys yn benodol:

  • Dogfen ganllaw a thiwtorial (fideo) ar gynnal arolygon cofnodion o bell. Mae hyn yn darparu gwybodaeth am gynllunio a gweithredu arolwg o arferion cadw cofnodion ymhlith sefydliadau allanol megis busnesau ac elusennau;
  • Dogfen ganllaw a thiwtorial (fideo) ar fonitro risg ansolfedd ac achub cofnodion busnes. Mae hyn yn dilyn pob cam o’r broses o ymchwilio ac adnabod cwmnïau ansolfent sydd â chofnodion o werth archifol, i gysylltu ag ymarferwyr ansolfedd, a threfnu i roi cofnodion i’ch gwasanaeth.
  • Canllawiau gan y Tîm Rheoli Argyfwng (CMT) ar achub cofnodion gan gwmnïau ansolfeidiol, gan gynnwys gwybodaeth i archifyddion ac ymarferwyr ansolfedd. Mae’r wybodaeth hon wedi’i hatgynhyrchu a’i chyfieithu i’r Gymraeg gyda chaniatâd y CMT, ac mae hefyd ar gael yn Saesneg ar eu gwefan.
  • Cofrestr datblygu casgliadau sy’n cysylltu â pholisïau datblygu casgliadau cyfredol gwasanaethau archifau ledled Cymru. Nod y gofrestr yw darparu mynediad at bolisïau mewn un man i sicrhau bod y rhai sy’n ymwneud ag achub cofnodion, gan gynnwys archifyddion a rhoddwyr posibl, yn gallu nodi ystorfeydd a allai fod ar gael i gartrefu casgliad archif mewn perygl.
  • Rhestr adnoddau a llyfryddiaeth gyda dolenni i adnoddau a gynhyrchir gan sefydliadau allanol.

Ble alla i ddod o hyd i’r adnoddau?
Bydd yr adnoddau’n cael eu cyhoeddi’n fuan ar dudalennau gwe pecyn cymorth staff Archifau Cymru. Ymhlith pynciau eraill sydd ar y pecyn cymorth ar hyn o bryd, gallwch ddod o hyd i wybodaeth ac adnoddau sy’n ymwneud â Pholisi Cadwraeth Ddigidol Cymru, rhaglen hyfforddi Diogelu’r Didau, ac adnoddau marchnata ar gyfer yr ymgyrch Archwiliwch eich Archif.

Pwy all ddefnyddio’r adnoddau?
Mae’r adnoddau Cofnodion mewn Perygl ar gael i’r cyhoedd ac ar gael i bawb a hoffai eu defnyddio. Maent wedi’u teilwra tuag at archifyddion a gwasanaethau archifau sy’n gweithredu yng Nghymru ond gallant fod o gymorth i unrhyw un sydd â diddordeb mewn arolygu ac achub archifau a chofnodion sefydliadau preifat.

Sut alla i gael rhagor o wybodaeth am yr adnoddau?
Bydd cyflwyniad i’r adnoddau Cofnodion mewn Perygl yn cael ei ddarparu yn Fforwm Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru ar ddydd Mawrth, 22ain o Fawrth 2022. Byddwn hefyd yn croesawu siaradwyr gwadd i drafod eu profiadau o achub ac arolygu cofnodion, gan gynnwys cyfraniadau gan gynrychiolwyr o’r Archifau Cenedlaethol, The Ballast Trust, a Llyfrgell ac Archifau Hanes Lleol Tower Hamlets. E-bostiwch archifau.cymru os hoffech gofrestru ar gyfer y digwyddiad.

Mae’r prosiect i gynhyrchu’r adnoddau Cofnodion mewn Perygl ar ran Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru wedi cael ei gyllido gan Gronfa Archifau Covid-19 yr Archifau Cenedlaethol.

Gemma Evans,
Rheolwr Prosiect Cofnodion mewn Perygl,
Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru

Gwisg Genedlaethol Cymru: Menywod yn y Farchnad yn ystod yr 1880au

Wrth roi trefn ar hen gasgliad o sleidiau gwydr fe wnes i ddod o hyd i set o bedwar sleid yn dangos menywod mewn gwisg draddodiadol Gymreig.  Mae’r sleidiau gwydr yma yn rhan o Gasgliad WC Rogers (D/D WCR) yng ngofal Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg.  Mae’r sleidiau’n mesur 12×16.4cm, ac mae pob un yn cynnwys rhwng 14 a 15 delwedd.

Darganfyddais hefyd y gyfrol wreiddiol ymhlith casgliad gwahanol (D144/1).  Mae’r gyfrol yn cynnwys yr un pedair tudalen o ddelweddau o fenywod mewn gwisg draddodiadol Gymreig (mae gweddill y gyfrol yn cynnwys golygfeydd lleol).

Mae’r gyfrol yn nodi James Andrews fel yr artist a’r ffotograffydd.  Mae’n debygol cafodd y ffotograffau eu tynnu yn ei stiwdio yn Abertawe a oedd wedi’i leoli gyferbyn â Sefydliad Brenhinol De Cymru rywbryd yn y 1880au, gyda’r bwriad o gynhyrchu cyfres o brintiau a chardiau post ar gyfer y fasnach dwristiaeth.  Roedd gwerthu cardiau post o’r fath yma yn ychwanegu at gyffredinoli ‘r syniad o wisg Gymreig.  Fodd bynnag, mae’r set hon yn dangos y gwahanol wisgoedd yng Nghymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Mae’r menywod yn gwisgo pais fflannel streipïog o dan fetgwn ffrynt agored, gyda ffedog, siôl a phenlliain neu gap.  Mae arddull y betgwn yn amrywio, gyda rhai tebyg i gotiau rhydd, rhai gyda bodis a sgertiau hir, a rhai byr.  Mae rhai yn gwisgo hetiau du tal, eraill yn gwisgo bonet.

Mae’r ddelwedd boblogaidd o wisg genedlaethol Gymreig; fenyw mewn clogyn gwlân coch a het ddu uchel, yn un a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Roedd yn rhan o adfywiad ymwybodol o ddiwylliant Cymru yn ystod cyfnod pan oedd gwerthoedd traddodiadol o dan fygythiad.

Mae’n debygol byddai’r menywod yn y delweddau hyn yn gwerthu eu nwyddau ym Marchnad Abertawe. Mae’r delweddau yn dangos menywod yn cario llaeth, ieir wedi’i dibluo, a mam mewn gwisg Gymreig draddodiadol yn cario ei babi.  Efallai bod y rhai a wisgai wisg draddodiadol wrth werthu eu nwyddau yn y farchnad wedi gwneud hynny mewn ymgais i ddangos eu bod yn siarad Cymraeg, ac i ddangos eu bod yn gwerthu cynnyrch lleol.

O’r 1880au, pan oedd llai o ddefnydd cyffredinol o’r wisg draddodiadol, mabwysiadwyd elfennau dethol ohono fel Gwisg Genedlaethol.  O hynny ymlaen, fe’i gwisgwyd gan fenywod mewn digwyddiadau fel ymweliadau Brenhinol, gan gorau, yn yr eglwys a’r capel, ar gyfer ffotograffau, ac yn achlysurol mewn eisteddfodau.  Cafodd ei wisgo am y tro cyntaf gan ferched ifanc fel dathliad ar Ddydd Gŵyl Dewi o tua 1910.

Ni fyddwn byth yn gwybod sut y defnyddiwyd y delweddau yma; ai i’w gwerthu fel cardiau post i dwristiaid neu fel dathliad o fenywod o Gymru yn gwisgo gwisg Gymreig draddodiadol i werthu cynnyrch Cymreig lleol yn y farchnad. Y naill ffordd neu’r llall, Yr wyf yn falch iawn o allu eu rhannu gyda chi.  Dydd Gŵyl Dewi Hapus!

Katie Millien, Archifydd, Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg