Newyddion

Cadw i fyny gyda’r Archifwyr – Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe

Oherwydd y pandemig COVID19, caeodd Archifau Richard Burton ei ddrysau i’r cyhoedd dros dro ar 19eg Mawrth, ac ers hynny mae’r holl staff wedi bod yn gweithio o gartref. Mae’r mis diwethaf wedi bod yn dipyn o her, gyda sawl neges i’r adran TG, mynd i’r afael â gweithio o bell, a chynnydd mawr mewn snaciau! Ar y campws mae’n rhaid dringo 7 rhediad o risiau i gyrraedd yr ystafell de… ond does ond angen cerdded 7 cam i gyrraedd y tun bisgedi yn y ty!

Ond beth all archifydd ei wneud heb fynediad i archifau? Cryn dipyn fel mae’n digwydd! Dyma gipolwg ar ein diwrnod gwaith newydd:

RBA 2 zoomCyfarfod Tîm Dyddiol trwy Zoom

Yn gyffredinol, y cyfarfod yma yw’r unig strwythur go iawn sydd gennym bob dydd. Fel gyda unrhyw system technoleg newydd, roedd dod i arfer gyda defnyddio Zoom yn sialens. Yn ystod yr wythnos gyntaf, roedd gan rai ohonom sain ond dim fideo, ac roedd gan eraill fideo ond dim sain. Erbyn hyn mae pawb wedi ymgyfarwyddo. Wrth gwrs, mae distawrwydd lletchwith pob hyn a hyn pan nad oes unrhyw un yn dweud gair, ac wedyn mae pawb yn siarad yn sydyn ar unwaith, ond mae wedi dod yn rhan bwysig iawn o’r diwrnod. Rydyn ni’n rhannu unrhyw ddiweddariadau, yn siarad am unrhyw beth newydd rydyn ni’n gweithio arno, ac yn gofyn sut mae pawb. Byddem i gyd yn teimlo’n llawer mwy ynysig hebddo.

Ateb Ymholiadau o Bell

Er nad ydym wedi bod mor brysur ag arfer trwy e-bost neu ffôn, rydym yn falch bod pobl yn cysylltu â ni gyda’u hymholiadau. Nid oes gennym fynediad at y cofnodion corfforol, ond mae gennym fynediad at ein catalogau ar-lein. Rydym wedi cynorthwyo ymchwilwyr trwy edrych i weld lle y gellir dod o hyd i adnoddau ar-lein eraill, ac wrth wneud hynny, rydym wedi bod yn datblygu ein gwybodaeth ein hunain am ffynonellau eraill hefyd.

RBA 3 cablesGweithio ar Ddata Catalog

Yn 2017 fe wnaethom fewnforio swp sylweddol o ddata o hen system gatalogio (MODES) i’r un rydyn ni’n ei defnyddio ar hyn o bryd (CALM). Mae angen llawer o waith golygu ar y data, felly mae wedi aros ar ffurf drafft ers hynny. Nid yw’n waith y gallai unrhyw un ohonom neilltuo amser sylweddol iddo yn ystod ein diwrnod gwaith arferol, ond byddai’n darparu disgrifiadau cliriach i gannoedd o gofnodion, felly rydym wedi penderfynu dechrau ar y gwaith. Mae’r gwaith golygu yn ailadroddus ac ychydig yn ddiflas, ond mewn gwirionedd mae’n dasg berffaith ar gyfer gweithio gartref, yn enwedig pan fo angen rhoi sylw rheolaidd i blentyn 1 oed sy’n ceisio dringo ar fwrdd neu gnoi gwifren gliniadur tra eich bod chi’n gweithio!

Gwaith Canmlwyddiant

Bu’n rhaid gohirio gwaith catalogio cofnodion y Brifysgol, ond mae ymholiadau am y casgliad yn cynyddu yn ystod blwyddyn y canmlwyddiant. Mae Archifydd y Prosiect Emily Hewitt yn brysurach nag erioed. Er bod yr arddangosfa arfaethedig ‘Prifysgol Abertawe: Gwneud Tonnau er 1920’ yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe wedi’i gohirio am y tro, mae’r gwaith i baratoi ar ei chyfer yn parhau. Mae Emily wedi cael ei chyfweld gan Dr Sam Blaxland ar gyfer cyfres o bodlediadau ar hanes y Brifysgol. Mae hi hefyd wedi bod yn defnyddio Trydar i hybu’r canmlwyddiant yn ystod ymgyrch #Archives30 ym mis Ebrill, ac wedi gorfod meddwl yn greadigol i wneud defnydd da o’r ddeunydd a sganiwyd cyn i’r adeilad gau. Edrychwch trwy ein llinell amser Twitter @SwanUniArchives i ddarganfod mwy.

RBA 4
Myfyrwyr yn dawnsio yn y Ffreutur, Tŷ’r Coleg, c.1960au. Llun: John Maltby Ltd, trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton

Crynhoi Hanes Llafar

Mae ein dau Gynorthwyydd Archif, Sarah Thompson a Stephanie Basford-Morris, wedi bod yn creu crynodebau o gyfweliadau ar gyfer prosiect hanes llafar ‘Lleisiau Prifysgol Abertawe’ (Voices of Swansea University), 1920-2020. Mae hyn yn rhan o’r gefnogaeth archifol yr ydym wedi bod yn ei darparu i Dr Sam Blaxland ar gyfer y prosiect, a gofnododd atgofion a phrofiadau unigolion sydd wedi astudio a/neu weithio ym Mhrifysgol Abertawe yn y gorffennol.

Cynhaliaeth yr Adeilad

Mae ein Pennaeth Gwasanaeth, Sian Williams, wedi bod yn ymweld â’r safle yn rheolaidd i sicrhau bod yr adeilad a’r casgliadau’n parhau i fod yn ddiogel.

Myfyrio

Mae gweithio o gartref wedi rhoi cyfle inni dreulio peth amser yn dal i fyny ar e-byst, edrych ar geisiadau ar gyfer prosiectau newydd a chyllid, ac i feddwl am gyfleoedd ar gyfer y dyfodol. Rydym wedi gweld rhai enghreifftiau gwych o ffyrdd i gefnogi dysgu ac addysgu digidol ar yr adeg hon gan ein cydweithwyr ym myd yr archifau, ac rydym yn cydnabod y byddem wrth ein bodd yn gallu gwneud mwy.

Ond mae hefyd wedi gwneud i ni sylweddoli nad oes dim byd tebyg i groesawu grwpiau yn bersonol i’r Archifau, a chlywed ambell ‘waw’ pan ddangoswn y silffoedd yn yr ystafell ddiogel iddynt. Rydyn ni’n gweld eisiau cael myfyrwyr yn cychwyn sgwrs ddifr am ddogfennau gwreiddiol, a chroesawu ymchwilwyr o leoedd diddorol o bedwar ban byd.

RBA 5Rydym yn dymuno pob dymuniad da i chi, ac yn gobeithio eich bod chi’n cadw’n ddiogel ac yn iach. Edrychwn ymlaen at eich gweld chi i gyd yn yr Archifau yn fuan!

O.N. Os oes diddordeb gennych, gallwch fwynhau taith 360 o amgylch un o’n hystafelloedd diogel yma

Stacy O’Sullivan,
Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe

Mae’r Archifau a’r Cofnodion yn Hygyrch

Mae’r Cyngor Rhyngwladol ar Archifau (International Council on Archives) yn atgoffa pobl bod archifau’n parhau i fod yn hygyrch, er bod yr adeiladau ar gau i’r cyhoedd.

Mae gan gwasanaethau archifau a chofnodion rôl hanfodol yn yr amseroedd heriol hyn, ac maent yn parhau i weithredu i hwyluso gweithrediadau busnes a llywodraeth.

Sut ydych chi’n gwneud penderfyniad, yn darparu gwasanaethau gofal iechyd, neu’n cadw economïau i symud heb y wybodaeth a data cywir? Dyna le mae archifwyr, rheolwyr cofnodion a rheolwyr gwybodaeth yn dod i rym. Heb archifau, ni allai busnesau, cymdeithas sifil, y llywodraeth, a sefydliadau rhyngwladol eraill weithredu.

Mae gwasanaethau hefyd yn addasu i realiti newydd a modelau darparu gwasanaeth, nid yn ddidrafferth, ond yn dal i ymateb i’r anghenion o sicrhau llywodraethu sefydliadau cyhoeddus a phreifat. Maent yn hanfodol i gadw busnesau a’r llywodraeth i weithredu, er bod y staff yn gweithio o gartref. Maent yn ceisio gweithio mewn amgylcheddau digidol dosbarthedig, gan sicrhau ar yr un pryd y gall gweithwyr a’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau barhau i gyrchu cofnodion a data i gadw pethau i symud.

Mae’r Cyngor Rhyngwladol ar Archifau wedi datblygu map digidol i ddweud wrth y gymuned beth mae gwasanaethau archifau a chofnodion yn ei wneud, a beth sy’n hygyrch. Gallwch chwilio’r map i ddod o hyd i arddangosfeydd ar-lein, catalogau digidol, casgliadau digidol penodol neu brosiect cyrchu torf y gallwch chi gymryd rhan ynddo tra’ch bod chi’n #ArosAdref.

Gallwch weld y map digidol yma: Digital map

Archifau Ynys Môn a Darfodiad Digidol

Fel rhan o’i ymdrechion parhaus i godi ymwybyddiaeth o heriau niferus cadwedigaeth ddigidol, mae Archifau Ynys Môn wedi creu arddangosfa i ddangos pa mor gyflym y mae technoleg newydd yn cael eu creu a’u rhoi o’r neilltu.

Gan gymryd y syniad o diwtorial cadwedigaeth ddigidol Llyfrgell Prifysgol Cornell https://dpworkshop.org/dpm-eng/oldmedia/chamber.html mae’r eitemau sy’n cael eu harddangos yn ein hatgoffa; er bod llawer o’n gwybodaeth ddigidol wrth law o hyd, nid ydy’n bellach yn ddarllenadwy oherwydd bod darllenydd y cyfryngau (y caledwedd neu’r feddalwedd) wedi’i golli neu wedi darfod. I bob pwrpas, mae’r wybodaeth hon yn ‘gaeth’ o fewn ei fformat ei hun. Mae hyn yn wir ar gyfer cofnodion sydd wedi’u digideiddio ac ar gyfer cofnodion sy’n tarddu ar ffurf electronig (digidanedig).

Dywedodd yr Uwch Archifydd, Hayden Burns “Rydym wedi creu’r arddangosfa i atgoffa ein hadneuwyr fod cynnwys digidol nid yn unig yn agored i bydredd yn y cyfryngau, ond hefyd i fygythiadau darfodiad digidol. Os ydych chi’n storio’ch cofnodion teulu pwysig ar gyfryngau digidol yna mae angen i chi ddechrau meddwl sut y bydd rhain yn hygyrch yn y dyfodol.”

Mae gwybodaeth ddigidol yn cael ei chyfryngu gan dechnoleg.

Tra efallai na fydd y cyfrwng y mae eich data wedi’i storio arno yn methu, yr hyn sy’n sicr yw bod technoleg yn newid mor gyflym, hyd yn oed os yw’r cyfrwng yn cael ei gadw mewn cyflwr perffaith, efallai na fyddwch yn gallu cael mynediad i’r wybodaeth mae’n ei ddal.  A fydd gennych y dechnoleg i ddefnyddio rhai o’r rhain mewn 20-30 mlynedd?

Record Ffonograff: Dyddiadau defnydd tua: diwedd 19ef Ganrif – 1990au?

Disg Hyblyg 5.25″: Dyddiad defnydd tua: 1972 – canol 1980au

Disg Hyblyg 3.5″: Dyddiad defnydd tua: 1982 – dechrau 2000au

Tâp sain rholyn i rolyn: Dyddiad defnydd tua: dechrau 1940au – dechrau 1980au

Casét: Dyddiad defnydd tua: 1975 – 1978

Tâp Fideo VHS: Dyddiad defnydd tua: 1976 – 2008

CD-ROM: Dyddiad defnydd tua: 1984 – diwedd 2010au

DVD-ROM: Dyddiad defnydd tua: 1997- diwedd 2010au

Cof Bach: Dyddiad defnydd tua: 1998 – heddiw

Cerdyn SD: Dyddiad defnydd tua: 2000 – heddiw

Gallwch weld yr arddangosfa yn Archifau Ynys Môn, Llangefni, LL77 7JA.

Blwyddyn Naid 29 Chwefror 2020

Dim ond unwaith bob 4 blynedd mae Blwyddyn Naid, ac mae’n dal yn draddodiad i ferched ofyn i ddynion eu priodi ar 29 Chwefror. Yn hanesyddol, dyma unig ddiwrnod y flwyddyn pan oedd yn dderbyniol i ddynes ofyn i ddyn ei phriodi. Pe bai’r dyn yn gwrthod y cais, roedd disgwyl iddo brynu pâr o fenig i’r ddynes (neu 12 pâr mewn rhai llefydd!). Mae’n bosib bod y traddodiad hwn wedi ymddangos fel y gallai’r merched wisgo’r menig i guddio eu cywilydd nad oeddynt wedi cael modrwy ddyweddïo.

Yn Archifdy Sir y Fflint, mae gennym enghraifft o gais i briodi gan ddynes ar ffurf cerdd, a gafwyd wedi ei chuddio mewn llyfr ryseitiau a chyngor am y cartref. Cafodd y llyfr ei gyflwyno i’r Swyddfa Cofnodion fel rhan o gofnodion Ysgol Gynradd Wirfoddol Owrtyn, a chredwyd ei fod yn eiddo i Caroline Hughes o Stottesdon, Swydd Amwythig (bu farw 1901).

Blog Leap Year 2020

Anfonwyd y gerdd gan Edith Armstrong at R.R. Bowen, adeiladwr, The Springs, Henley, Cressage, Amwythig, fel cais i briodi ac yn amlinellu pam y byddai’n gwneud gwraig dda iddo, ar 29 Medi 1897 (cyf: E/X/46/3). Yn anffodus dydyn ni ddim yn gwybod os cafodd y cais ei dderbyn, fodd bynnag nid yw cofrestri plwyf ar-lein ar Find My Past yn dangos priodas rhwng Edith Armstrong ac unrhyw Mr Bowen o amgylch y dyddiad hwnnw. Yn ddiddorol, doedd 1879 ddim yn Flwyddyn Naid, felly efallai bod Mr Bowen yn teimlo ei bod yn rhy hy, gan wrthod ei chais – heb brynu unrhyw fenig iddi!

Gellir gweld y ddogfen hon yn Archifdy Sir y Fflint. Mae angen archebu o flaen llaw: e-bost: archives@flintshire.gov.uk; ffộn. 01244 532364

Sesiwn Chwarter – Gwasanaeth Archifau Gwynedd

Mae Gwasanaeth Archifau Gwynedd yn cymryd rhan yng nghynllun ‘Welfare, Conflict and Memory during and after the English Civil Wars, 1642-1700’ a ariennir gan yr Arts and Humanities Research Council dros gyfnod o 4 mlynedd.  Nod y cynllun yw digido a thrawsysgrifio pob deiseb (a thystysgrifau cysylltiedig) ar gyfer pensiynau neu gymorth i’r Sesiynau Chwarter yng Nghymru a Lloegr, a oedd yn ymwneud â chlwyfau a phrofedigaethau a ddioddefodd y deisebydd o ganlyniad i’r Rhyfeloedd Cartref.

Mae casgliad Llys y Sesiwn Chwarter a gedwir yn Archifdy Caernarfon yn dyddio yn ôl i 1541, ac felly yn cynnwys deunydd yn ymwneud a’r Rhyfel Cartref.  Yn ogystal â’r deisebau hyn, mae’r casgliad yn cynnwys llythyrau wedi eu harwyddo gan Siarl I a hefyd Oliver Cromwell.  Hefyd mae’r achosion a ddaw gerbron y llys yn dangos effaith polisïau Cromwell ar Sir Gaernarfon.

xqs 1651.1a Quarter Sessions Gywnedd Archives (1)
XQS1651/1
Deiseb Jane verch Hugh, Jane verch Humphrey a Jane Edwarde, gweddwon, gan nodi bod Eglwyswyr a Goruchwylwyr Tlodion Caernarfon wedi gwrthod cynhlaiaeth, a gofyn am orchymyn gan Ynadon Heddwch. Dyddiedig Medi 6 1650.

Yn 1654 daw tystiolaeth gerbron y llys gan Morris ap William David o Lanfihangel y Pennant yn cyhuddo Hugh ap William ap Evan a’i wraig Ellin o gynnal drama yn eu cartref Derwyn Fechan, Dolbenmaen.  Mae Morris ap William David yn egluro nad oedd y tri actor oedd yn perfformio yn y ddrama yn lleol ond fe ddisgrifir fod yr actorion wedi newid eu gwisgoedd sawl gwaith yn ystod y perfformiad, a bod un o’r actorion wedi gwisgo fel dynes.  Mae’n debyg fod Morris ap William David yn sbecian drwy’r ffenestr ac nid wedi ei wahodd i weld y ddrama!

Wrth gwrs nid oedd gan unrhyw un hawl i gynnal drama yn ystod cyfnod y Werinlywodraeth.  Roedd yn gyfnod o reolaeth llym gyda phobl yn barod i achwyn ar ei gilydd fel y gwelir yn nhystiolaeth Alban Roberts dyddiedig 1658.  Mae’n cyhuddo Robert Wynne, Pen y Caer o fygwth taro Jeffrey Parry, Rhiwddolion gyda gwn a hefyd ei regi dair neu bedair o weithiau gan ddweud ‘myn diawl’.

xqs 1653-4.34 Quarter Sessions Gywnedd Archives (1)
XQS1653-4/34
Deiseb Elizabeth Rushen, gweddw, Conwy i Mr Madren a gweddill y fainc ynghylch arian i dalu am ei thaith gyda’i 2 blentyn i Lundain i weld beth sy’n ddyledus iddi ar ôl i’w gŵr, milwr gael ei ladd gan gorporal. Dyddiedig Gorffennaf 15 1653.

Gan mai llys y Sesiwn Chwarter oedd yn gweinyddu’r sir cyn dyfodiad y Cynghorau Sir yn 1890 ceir pob math o gofnodion yn cynnwys amrediad o gamweddau o fân droseddau ac ymosodiadau, i orchmynion at blwyfolion i sicrhau eu bod yn atgyweirio’r ffyrdd a’r pontydd o fewn eu plwyf.  Mae’r casgliad yn hynod ddifyr ac yn rhoi cyfle i ddarganfod gwybodaeth am unigolion a chymunedau na fuasai wedi ei gofnodi yn unman arall.

Er enghraifft, anfonwyd gwybodaeth at yr Ustusiaid Heddwch yn 1566 yn son fod môr ladron o Loegr wedi cymryd llong o’r Iseldiroedd oedd yn llawn triog, siwgr, a chrwyn geifr tra ar ei ffordd o Barbary i Antwerp. Mae’n cyhuddo Evan ap Meredith a Richard ap Meredith o gynorthwyo’r môr ladron tra roedd y llong ger Ynys Sant Tudwal.  Hefyd yn 1577 cyfaddefodd Margaret ferch Ieuan ap David ap Madog o Ffestiniog ei bod wedi dwyn gwerth ceiniog o gaws ac yna yn cael ei chosbi drwy gael ei chwipio ac yna ei hoelio gerfydd ei chlust ym marchnad Caernarfon.

xqs 1655.57 Quarter Sessions Gywnedd Archives (1)
XQS1655/57
Deiseb John ap John Lewis, yn gofyn am ryddhad gan nad yw’n gallu darparu ar gyfer ei hun, gan ei fod yn filwr tlawd ac oedrannus wedi gwasanaethu am naw mlynedd yn Iwerddon a’r Alban. Heb ddyddiad.

Ni fuasai’r unigolion hyn wedi ysgrifennu am eu profiadau ond gan fod y casgliad wedi goroesi ceir gipolwg i orffennol unigolion a chymunedau cyfan y Sir.  Mae bod yn rhan o’r cynllun hwn yn gyfle i dynnu sylw at elfen o’r casgliad gan obeithio y bydd yn fodd i ddenu mwy i gael golwg ar drysorau’r Sesiwn Chwarter.