Newyddion

Rhaglenni S4C i’w diogelu yn y Llyfrgell Genedlaethol

Mae S4C wedi dod i gytundeb gyda Llyfrgell Genedlaethol Cymru i sicrhau fod rhaglenni’r sianel yn cael eu diogelu a’u trosglwyddo i ofal y Llyfrgell fel rhan o’r Archif Ddarlledu Genedlaethol.

Bydd cynnwys, rhaglenni a chyfresi S4C a ddarlledwyd ers lansio’r sianel yn 1982 yn cael eu trosglwyddo i ofal yr Archif Ddarlledu.  Mae archif S4C yn gofnod pwysig o hanes Cymru ac yn ffynhonnell wybodaeth sy’n dangos datblygiad yr iaith Gymraeg a darlledu yng Nghymru.

Meddai Owen Evans, Prif Weithredwr S4C:
“Mae’n fraint i ni drosglwyddo ein harchif i ofal y Llyfrgell Genedlaethol, er mwyn sicrhau fod ein rhaglenni a’n cynnwys ers y dyddiau cynnar ar gael i bawb eu gweld. Mae ein harchif yn cynnwys stôr o hanes, gwybodaeth ac adloniant, ac mae’n holl bwysig fod y deunydd hwn ar gael i’r genedl gael eu hastudio, eu diogelu a’u mwynhau.”

Dywedodd Pedr ap Llwyd, Prif Weithredwr a Llyfrgellydd y Llyfrgell Genedlaethol:
“Mae hyn yn newyddion ardderchog fydd yn dod â threftadaeth darlledu Cymru at ei gilydd, ochr yn ochr â’r holl ffynonellau hanesyddol eraill sydd gennym yn y Llyfrgell Genedlaethol.”

Yn ôl Dafydd Tudur, Pennaeth Mynediad a Rhaglenni Cyhoeddus y Llyfrgell:
“Hon fydd yr Archif Ddarlledu Genedlaethol gyntaf o’i bath yng ngwledydd Prydain a bydd y prosiect arloesol hwn yn dod â deunydd darlledwyr Cymru yn agosach at y bobl. Ein gobaith yw darganfod ffyrdd newydd o ddefnyddio’r archif clyweledol yma fel ffynhonnell hanesyddol ac fel adnodd creadigol.”

Mae’r prosiect yn cael ei gefnogi’n helaeth gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol.

Mae prosiect yr Archif Ddarlledu Genedlaethol hefyd yn cynnwys archif BBC Cymru, yn ogystal ag archif ITV Cymru oedd eisoes yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Ar eich marciau… Barod… Pobwch!

Syniad gwych gan Archifau Swydd Caergrawnt oedd cael ‘Great Archives Bake Off’; ymgyrch cyfryngau cymdeithasol a oedd ein gwahodd ni i roi cynnig ar bobi trwy ddefnyddio ryseitiau o gasgliadau archifau. Dyma rhai o’r canlyniadau ymdrechion staff gwasanaethau archifau yng Nghymru.

Amanda Sweet, Archifau Ynys Môn: ‘Rwyf wedi dewis rysáit o lyfr nodiadau John Elias Jones o Bodelffra yn Rhosgoch o [c. 1889]. Gyda’r teitl “Pwdin Syr Watkin” ni allaf ond meddwl bod y pwdin hwn wedi ei enwi ar ôl Syr Watkin Williams Wynn a fu farw ym 1885.

Roedd y pwdin yn flasus, yn felys medal, ac yn fy atgoffa o bwdinau suet a gefais yn yr ysgol gynradd yn gynnar yn y 70au. ‘

Vicky Jones, Rheolwr Prosiect a Hyfforddiant ARCW: Defnyddiais wefan Papurau Newydd Cymru Llyfrgell Genedlaethol Cymru i chwilio am rysáit. Mae modd culhau’r chwiliad yn ôl dyddiad, felly dewisais ben-blwydd aelod o’r teulu a chwilias am ‘siocled’. Des i o hyd i’r rysáit ganlynol ar gyfer Cacen Siocled o’r ‘Brecon County Times Neath Gazette and General Advertiser for the Counties of Brecon Carmarthen Radnor Monmouth Glamorgan Cardigan Montgomery Hereford’ (Chwefror 1919).

Priodoliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mae’r rysáit yn un eithaf syml, ac roedd popeth yn mynd yn dda nes i mi sylweddoli nad yw un wy yn ddigon ar gyfer gymaint o gynhwysion sych. Er gwaethaf ychwanegu sblash enfawr o laeth, fe edrychodd (a blasodd) y gacen fel bricsen! Roeddwn yn ddiolchgar am rywfaint o felyster wrth ychwanegu’r cwstard oer… yn y diwedd fe wnes i orffen gorffen y cwstard ar ei ben ei hun.

Sarah Thompson, Archifau Richard Burton: A Dreamy Cocktail Flan (O Gasgliad Maes Glo De Cymru yn Archifau Richard Burton). Cylchgrawn ‘The Miner’ oedd ffynhonnell ein cais i’r Great Archive Bake Off, dyma ‘Rysáit i demtio dyn llwglyd’ o ‘Our Women’s Page’.

Rhifyn Tachwedd 1965 o gylchgrawn ‘The Miner’ (cyfeirnod: SWCC/MND/9/3/1/5) 

Gellir creu’r pwdin diymdrech hwn mewn 3 cham hawdd heb lawer o ymdrech, gan ddefnyddio’r cynhwysion egsotig a chyffrous yn y llun cyntaf isod. Arllwys y ffrwythau allan o’r tun i mewn i grwst fflan, actifadwch y gel cyflym, ac arllwyswch dros ben y ffrwythau. Ychwanegwch ‘Dream Topping’ er mwyn addurno. Ac, voila! Fflan coctel ffrwythau blasus i demtio hyd yn oed y glöwr mwyaf barus!

Gallwch weld mwy gan y rhai a gymerodd ran trwy chwilio am #GreatArchiveBakeOff ar Instagram, Twitter a Facebook

Cydweithio i Ddiogelu’r Didau: cynaliadwyedd digidol yng Nghymru

Thema Diwrnod Rhyngwladol Archifau eleni yw Grymuso’r Archifau (Empowering Archives). Dyma Sally McInnes, Cadeirydd Grŵp Cadwedigaeth Ddigidol ARCW a Phennaeth Gofal Casgliadau a Chasgliadau Unigryw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn egluro sut mae gwasanaethau yng Nghymru yn cefnogi ei gilydd i wthio’r agenda cadwraeth ddigidol yn ei blaen.

Un o’r pethau cadarnhaol sydd wedi codi o’r amser heriol hyn yw’r gallu i gysylltu a rhwydweithio â chydweithwyr o bell. O fy nghartref yng Nghanolbarth Cymru rwy’n gallu ymgysylltu ag arbenigwyr, dysgu o’u profiadau, a chyfrannu at drafodaethau ar sail fyd-eang. Er ein bod wedi bod yn adeiladu capasiti cadwedigaeth ddigidol yng Nghymru ers blynyddoedd lawer, mae’r cysylltiadau hyn wedi ein hysbrydoli i ymestyn y gwaith sy’n cael ei wneud i hyrwyddo cynaliadwyedd digidol.

Nid menter newydd yw cefnogi’r sector yng Nghymru: mae Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru (ARCW), gyda chymorth LLGC â chefnogaeth Llywodraeth Cymru, wedi bod yn gweithio i gynyddu galluedd cadwedigaeth ddigidol yng Nghymru ers blynyddoedd. Carreg filltir arwyddocaol yn y gwaith yma oedd cyhoeddi’r ‘Polisi Cadwedigaeth Ddigidol i Gymru’ yn 2017. Yn ogystal â hyn, datblygwyd isadeiledd technegol, wedi’i seilio ar Archivematica, Fedora, a system storio. Trwy’r system hon gall partneriaid ARCW adneuo cynnwys digidol o bell, ei gadw’n ddiogel yn systemau LLGC, a darparu mynediad at y cynnwys trwy eu catalogau eu hunain.

Mae’r cyfleoedd a gyflwynir trwy ddefnyddio rhaglenni megis Microsoft Teams a Zoom yn golygu bod modd ymgysylltu â defnyddwyr y system mewn modd mwy rhagweithiol nag a fu’n bosibl o’r blaen. Maent hefyd yn rhoi cyfle i gynyddu sgiliau a gwybodaeth am gadwraeth ddigidol yn fwy cyffredinol. Trwy gynyddu gwybodaeth, sgiliau a thrwy godi ymwybyddiaeth o faterion cadwedigaeth ddigidol, bydd cynaliadwyedd yn cael ei ymgorffori ledled y sector.

Mis yma byddwn yn cychwyn ein rhaglen hyfforddiant ‘Diogelu’r Didau’. Bydd sesiynau’n trafod materion damcaniaethol ac ymarferol, gan gyfeirio at fodelau, offer a llifoedd gwaith sy’n bodoli eisoes, y gall sefydliadau eu defnyddio. Gan fanteisio ar dechnolegau newydd, gall y sesiynau hyn bellach fod yn hygyrch ac yn rhyngweithiol, gan ddefnyddio cyflwyniadau, arddangosiadau byw a thrafodaethau. Bydd y pynciau’n cynnwys paratoi gweithfan, dewis offer, dulliau trosglwyddo, opsiynau storio, IIIF a Torfoli. Bydd y sesiynau’n anffurfiol, gyda materion yn cael eu codi a’u datrys gyda’n gilydd.

Ni fyddai’r sesiynau hyn yn bosib heb yr adnoddau a’r deunyddiau hyfforddi sydd bellach ar gael; ond mae cyfarfodydd rhithiol yn golygu bod modd cydlynu’r defnydd o’r adnoddau hyn a rhwydweithio i drafod sut i roi technegau newydd ar waith yn fwy effeithiol. Y gobaith yw y bydd y sesiynau hyn yn cyfrannu at adeiladu’r gymuned sy’n ymroddedig i ddiogelu ein treftadaeth ddigidol.

Sally McInnes
Cadeirydd Grŵp Cadwedigaeth Ddigidol ARCW
Pennaeth Gofal Casgliadau a Chasgliadau Unigryw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Y Gorffennol Gwych – Dementia ac Archifau

“Dyma swllt, a dyma ddarn tair ceiniog a dyma….”

Roedd yn brofiad hyfryd gwylio menyw oedrannus iawn yn esbonio system arian Prydain cyn arian degol mewn ffordd amyneddgar i fenyw iau, yr oedd ganddi ddiddordeb mawr yn y mater.  Mae hyn yn hyfrytach fyth ar ôl deall bod gan y fenyw hŷn ddementia, a bod yr un iau yn aelod o dîm o ofalwyr.

Nid ydw i’n arbenigwr o gwbl am glinigau cof, na dementia na “therapi hel atgofion”.  Ond rydw i wedi arsylwi a rhannu’r pleser y gall archifau eu cynnig wrth siarad gyda phobl sydd â dementia a’r bobl sy’n gofalu amdanynt.

I bobl sydd â dementia, mae’r gorffennol yn aml yn fwy gwych – yn fwy byw, yn fwy cyffrous ac yn fwy cyson – na’r presennol.  Yma, hoffwn ddisgrifio fy ngwaith mewn caffi atgofion ac mewn cartref preswyl sy’n arbenigo mewn gofal dementia.

Bu cael cyswllt gyda fy nghymydog, Barbara, yn gatalydd pwysig yn y broses hon.  Ar ôl colli ei gŵr ffyddlon, darganfûm raddau llawn dementia Barbara, ac aethom ni, ei chymdogion, ati i’w helpu i aros yn ei chartref tra hoff am ddeunaw mis.  Bu digon o gyfleoedd i Barbara a minnau fwynhau perthynas swrrealaidd a hwyliog yn rhyfedd iawn.

Nid oedd ei diet, a oedd yn cynnwys sieri melys a chacennau fondant fancy yn bennaf, a’r ffaith ei bod yn ysmygu’n drwm, yn gwella ei chyflwr o gwbl.  Ond roedd Barbara yn gwmni llawen ac anarchaidd.  Dysgais nad yw dementia yn ofnadwy drwy’r amser o bell ffordd.  Roedd Barbara yn dwli ar y sinema pan oedd yn ifanc, gan fynd i’r “pictiwrs” gyda’i ffrindiau yn aml, ac rydw i’n cofio fy mhartner llawn ewyllys da yn dawnsio i lawr ein ffordd dawel gyda Barbara, y ddau ohonynt yn canu caneuon o ffilmiau o’r pedwardegau er mawr syndod i ambell yrrwr a oedd yn pasio.  Arferai losgi pecynnau cyfan o bethau cynnau tân yn y stôf bren gan eu bod yn creu tanllwyth hyfryd, ac arferai gerdded tair milltir i siop y pentref yn rheolaidd i brynu sieri a sigaréts.  Efallai ei fod yn swnio’n drasig, fel pe bai hi’n boddi ei gofidiau, ond mewn gwirionedd, roedd Barbara wedi anghofio ei gofidiau, roedd hi wrth ei bodd yn cael diod yn y prynhawn, ac nid oedd hi’n gweld unrhyw reswm dros beidio gwneud hynny.  Gall pobl sydd â dementia fod yn hapus iawn ac weithiau, gall archifau helpu.

Mynychwyd y sesiynau yng nghaffi’r cof ac yn y cartref gofal gan gynulleidfa a oedd wedi dewis mynychu.  Efallai y bu gofalwyr a staff yn gyfrifol am ddod â nhw at y bwrdd ond roedden nhw yno oherwydd eu bod yn dymuno bod yno.

Roedd sesiynau caffi’r cof yn fersiwn o “te a sgwrs” ac roedd y prociau i’r cof yn cynnwys effemera a dogfennau.  O ystyried pa mor agos oedd y te a’r cacennau, roedd hi’n hanfodol defnyddio ffacsimilïau a dirprwyon!  Arferai’r sesiynau yn y cartref gofal bara tua awr, gan gynnwys grŵp craidd o tua chwech neu wyth o breswylwyr ac aelod o staff.  Roedd aelodau eraill o staff ar eu hegwyl de yn ymuno gyda ni hefyd, gan eu bod yn mwynhau’r dogfennau a’r hel atgofion hefyd.  Roedd yn grŵp hwyliog.

Bydd pobl mewn cartref preswyl yn dod o bob cefndir.  Yn ystod fy ymweliad cyntaf, deuthum ar draws hen ffrind a oedd wedi cael lle yno yn ddiweddar, rhywun a arferai gyflawni swydd bwysig yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.  Y tro nesaf, cyfarfûm ag awdur llyfr prydferth ac ysgolheigaidd am hanes naturiol Ceredigion.  Roedd dyn yno a arferai fod yn heddwas ym Motswana cyn i’r wlad honno sicrhau annibyniaeth.  Cefais gyswllt unwaith eto gyda gŵr yr arferwn ei weld yn y dorf mewn gemau pêl-droed lleol;  cymeriad swil, doniol a rhyfeddol a oedd wedi byw bywyd unig ar fferm fynydd ac yr arferai fentro i’r dref unwaith yr wythnos i siopa a mynd i wylio gemau pêl-droed.  Yna roedd y fenyw a arferai redeg y swyddfa post sirol, gwraig weddw swyddog o’r Awyrlu Brenhinol, perchennog siop – grŵp mor amrywiol.

O ganlyniad, roedd dewis thema ar gyfer sesiwn rhannu atgofion yn rhywbeth yr oedd yn rhaid ei ystyried yn eithaf gofalus, ac arferem chwilio am themâu cyffredinol y byddai modd eu hystyried yn eang.  Roedd hyn i gyd i fod yn ysgafn hefyd.  Ychydig iawn o bobl sy’n llwyddo i fyw eu bywyd heb unrhyw dristwch a thrasiedi, a cheir rhai atgofion y mae’n well peidio eu trafod os oes modd.

Felly cawsom sesiynau am gemau plentyndod, am hobïau a chwaraeon, ac adloniant, am atgofion o fynd i lan y môr, siopa, dillad a bwyd (mae cymaint o bethau yn Archifau Ceredigion yn cysylltu gyda bwyd!).  Cynhaliom sesiwn am yr Ail Rhyfel Byd – roeddwn yn teimlo’n nerfus am honno rhag ofn y byddai hi’n dwyn atgofion gwael i gof, ond roedd y staff yn y cartref gofal yn dymuno rhoi cynnig arni.  Arweiniodd at rai atgofion rhyfeddol o Ynys Manaw yn ystod y rhyfel, pleserau hyfforddiant y fyddin, a chyfarfod â swyddogion ifanc trwsiadus yn Llundain yn ystod y rhyfel.

Bu dewis y dogfennau yn broses hwyliog.  Dyma’r adeg i anwybyddu’r gweithredoedd eiddo o’r bymthegfed ganrif a throi at y deunydd o’r ugeinfed ganrif.  Dyma gyfle effemera i serennu.  Roedd ffurf y sesiynau’n cynnwys cymryd dogfennau wedi’u diogelu’n dda a/neu ddirprwyon, ac weithiau, rhai arteffactau yr oeddent yn berthnasol i’r thema ar gyfer y diwrnod.

Un o’r prif rhai ymhlith y rhain oedd y bocs o arian a ddefnyddiwyd cyn arian degol.  Dylai fod gan bawb dros 55 oed (wrth i mi ysgrifennu hwn!) ryw atgof o ryw fath o’r ‘hen arian’, sy’n cynnwys “copors” trymion : ceiniogau, dimeiau, “darnau tair ceiniog”, chwecheiniogau, sylltau, darnau deuswllt a darnau hanner coron.  Byddai pobl hŷn yn cofio ffyrlingod hefyd (a oedd yn werth chwarter ceiniog, ac yr oeddent yn cynnwys llun dryw), coronau a’r darn tair ceiniog hynach lliw arian.  Roedd yr arian papur yn wahanol hefyd, ac yn fwy o faint – y papur deg swllt brown, y papur punt gwyrdd, a’r papur £5 glas ; dim ond yr un olaf o’r rhain sy’n bodoli o hyd, fel fersiwn bychan.

Yn yr un modd ag y mae cof cyhyrau yn bwerus, mae cof cyffwrdd yn bwerus hefyd, ac yn aml, arsylwais lawenydd wrth i bobl deimlo siapiau a phwysau darnau arian a fu mor gyfarwydd iddynt yn y gorffennol.

Gan bod amrediad y profiad ac amrediad y cyflwr rhwng y preswylwyr yn sylweddol, roeddwn yn ceisio diwallu amrediad o gymwyseddau deallusol.  Un peth sy’n gyffredin ymhlith pawb mewn cartrefi gofal, i ryw raddau, yw eu hoedran, felly defnyddiais ddogfennau y gallent ddeffro atgofion ymhlith pobl rhwng tua 75 a 95 oed.

Adeg ysgrifennu hwn, byddwn yn canolbwyntio ar ddogfennau a luniwyd rhwng 1930 a 1955 er mwyn atgoffa pobl o’u plentyndod, a rhai o tua 1945 – 1980 wrth drafod gwaith, carwriaeth a phriodas, teuluoedd, a materion eraill sy’n rhan o fywyd oedolion.

Defnyddiom fapiau mawr yr Arolwg Ordnans i olrhain y ffyrdd mewn trefi lleol a chofio siopau a busnesau penodol.  Roedd hynny wedi gweithio’n dda iawn.

Defnyddiom restrau prisiau busnes groser o’r 1950au, ynghyd â hysbysebion o hen bapurau newydd a chylchgronau.  Defnyddiom ffotograffau (wedi’u sganio a’u chwyddo), llyfrau lloffion, cardiau post, cylchgronau a phapurau newydd – mae copïau yn fwy ymarferol a gwydn na rhai gwreiddiol, er bod cofio cyffyrddiad a ‘theimlad’ yn gallu bod yn bwysig er mwyn dwyn atgofion i gof.

Roedd arteffactau eraill ar wahân i’r arian a ddefnyddiwyd cyn arian degol yn cynnwys set drenau Hornby, melin wynt ar lan y môr a gêm dominos.  Gall hen declynnau cegin fod yn hwyl, ond dylech ystyried iechyd a diogelwch!

Ni allwch fyth ddarogan sut y bydd y sgwrs yn mynd, felly mae’r rhain yn wahanol iawn i ddigwyddiadau allgymorth eraill y mae’r gwasanaeth archifau yn rhoi cynnig arnynt.  Mae’r gallu i ganolbwyntio yn amrywio’n fawr o un person i’r llall – ac yn wir rhwng un ymweliad a’r llall – felly os na fydd rhywbeth yn gweithio, mae’n beth da cael cynllun wrth gefn yn barod.  Mae mynd gyda’r llif yn dda, ond mae sicrhau bod pawb yn cael y cyfle i ddweud eu dweud yn gallu bod yn heriol – ac mae’n rhaid cydnabod ac anrhydeddu pob cyfraniad yn y ffordd gywir.  Weithiau, ni fydd rhywun yn dymuno cyfrannu, ond maent yn gwrando – cefais adborth gan aelod o staff am un dyn yr oeddwn yn credu ei fod yn pendwmpian trwy gydol y sesiwn, ond mewn gwirionedd, roedd yn gwrando ac roedd yn dymuno i mi glywed ei stori ef ar ôl i’r sesiwn ffurfiol orffen.  Roedd preswylwyr yn tueddu i fod yn gefnogol ac yn garedig i’w gilydd : rydw i’n trysori’r atgof pan oedd un gŵr oedrannus iawn wedi patio pen-glin un arall mewn ffordd a oedd yn llawn cydymdeimlad, ar ôl iddo ddatgelu ei fod wastad wedi teimlo’n rhy swil i ofyn i ferch ddawnsio yn Neuadd y Brenin eiconig Aberystwyth drigain mlynedd yn ôl, ac yr arferai syllu arni yn serchus o ddiogelwch y bar.

I bobl yn y grŵp, roedd yn ymddangos bod cael yr hyder i fod ar y llwyfan yn brofiad calonogol iddynt.  Daw’r hyder o sicrwydd eu gorffennol, a’i gofio o flaen cynulleidfa y mae ganddi ddiddordeb.  Rydym oll yn gwybod bod colli hunanhyder yn gallu bod yn brofiad mor wanychol a thorcalonnus, ac mae hyn yn gallu bod yn ffactor mawr gyda dementia.  Roedd y sesiynau wedi helpu i adfer hyder a hunan-barch, gan bod y bobl oedrannus iawn hyn wedi cael cyfle i serennu ac esbonio hanesion rhyfeddol y gorffennol i ni y “bobl ifanc”.

Roedd hi’n braf i’r staff hefyd.  Mae gweithio mewn cartref preswyl yn swydd anodd iawn.  Mae cryn dipyn o waith corfforol, a gall y gwaith fod yn rhwystredig, gall fod yn flinderus iawn, yn gorfforol ac yn emosiynol, ac mae’r cyfrifoldebau yn sylweddol.  Yn aml, ni fydd y tâl yn wych.  Efallai y bydd aelodau o staff iau yn ei chael hi’n anodd dychmygu bod eu cleientiaid fyth wedi bod yn ifanc fel nhw.  Yn ystod y sesiynau hyn, ni fydd yn rhaid i’r staff weithio, ni fydd yn rhaid iddynt fod wrth y llyw, ac mae’n ymddangos eu bod yn wirioneddol fwynhau gwrando a chymryd rhan.  Yr adegau mwyaf hwyliog yw pan fydd y preswylwyr yn arwain y sgwrs, fel y gwelwyd yn yr enghraifft a ddyfynnwyd ar ddechrau’r blog hwn.

A pha fudd y bydd yr Archifau yn ei gael o hyn?  Bydd pobl yn dod i’n hadnabod yn well yn y gymuned fel gwasanaeth sy’n gallu cynnig rhywbeth rhyfeddol.  A byddwn yn cael y teimlad ein bod yn gwneud rhywbeth cadarnhaol a da, a’i fod yn cael ei werthfawrogi – er bod hyn mewn ffordd fyrhoedlog a dirfodol gan y prif fuddiolwyr.

Ond mae elfennau eraill hefyd.  Roedd nifer o’r bobl y bûm yn gweithio gyda nhw yn hen iawn iawn – yng nghanol eu nawdegau neu’n hŷn.  Weithiau, bu farw un neu ddau rhwng un sesiwn a’r un nesaf.  Roedd rhai wedi bod yn ffrindiau personol ers nifer o flynyddoedd.  Roedd rhai ohonynt yn ffrindiau mwy newydd y cefais y fraint o rannu eu gorffennol bendigedig.  Rhaid cyfaddef ei fod wedi peri i mi deimlo ychydig yn ddigalon.  Mae’n gwneud i chi sylweddoli o’r newydd pa mor rhyfeddol o hyfryd ac amrywiol a bregus yw bywyd.  Wrth gwrs, mae pobl hen iawn yn debygol o farw, ond mae’n memento mori go iawn ac yn eithaf hyfryd gweld sut y gall y bobl benodol hyn, yr ymddengys eu bod wedi cael eu pylu gymaint gan afiechyd creulon, fod mor fywiol a difyr wrth iddynt agosáu at ddiwedd eu hoes.

Mae’n peri i chi gofio’r un peth hwnnw am archifau hefyd : pa mor solet ac oesol yw papur a memrwn.  Rydw i o hyd yn synnu o weld bod cynnwys disglair pob ymennydd yn diflannu oni bai bod y straeon sydd ynddo yn cael eu hysgrifennu.  Mae’n gwneud i chi sylweddoli pa mor ddinod ar lefel ystadegol – ond hefyd, pa mor werthfawr yn ddiwylliannol – yw rôl ein harchifau wrth ddynodi meddyliau a gweithredoedd dynol yn y gorffennol.

Yn aml, byddwn yn defnyddio geiriau cof ac archifau gyda’i gilydd.  ‘Cof corfforaethol’ a ‘chof cymunedol’ yw archifau.  Yn wir, cysgod gwelw o atgofion go iawn yw archifau mewn gwirionedd, lle y mae’r dystiolaeth ynddynt yn goroesi cof byrhoedlog yr ymennydd dynol er mwyn darparu argraff lled-gydlynol o’r gorffennol.

Pethau rhannol, clytiog a thruenus ydynt mewn gwirionedd, gan roi awgrym o gywreinrwydd cyfoethog hanes dynol, ond dyna’r unig beth sydd gennym, felly dyna pam eu bod mor werthfawr.

Rhaid i mi gyfaddef fy mod wedi cael pleser gwrthnysig wrth geisio peidio casglu’r straeon, eiliadau llachar y gorffennol y clywais amdanynt yn y gwaith hwn, gan nad hynny oedd diben fy mhresenoldeb yma.  Roedd wedi peri iddo deimlo fel gwyliau i mi.

Mae defnyddio archifau yn yr ystyr arbennig hwn yn ymwneud â pethau ‘o fewn cof’.  Defnyddiais eitemau o’r ugeinfed ganrif o’r casgliadau er mwyn cymell naratif, procio’r cof a chynnig pleser.  Fel proffesiwn, mae disgwyl cynyddol arnom i gynhyrchu dadansoddiad ansoddol a meintiol o’n gwaith allgymorth a’i fanteision.  Mawr obeithiaf y gallwn gynnwys rhinweddau bywiogrwydd a hwyl yn falch, er na allwn eu mesur efallai.

Helen Palmer,
Archifydd y Sir a Rheolwraig Gwybodaeth a Chofnodion
Archifdy Ceredigion

Degawdau o ymroddiad – gwerthfawrogiad archifol o’r proffesiwn nyrsio

2020 oedd y flwyddyn pryd y gwnaethom ‘glapio dros ein gofalwyr’, a dathlu ein harwyr iechyd yn gyhoeddus. Roedd y proffesiwn nyrsio yn rhan fawr o hyn, ac maent wedi parhau â’u gwaith a’u hymroddiad anhygoel trwy gydol y pandemig COVID-19.

Wrth edrych yn yr archifau, mae’n amlwg bod y gwerthfawrogiad hwn o nyrsys a’r proffesiwn nyrsio yn un hir sefydlog ac mae’n dod yn arbennig o amlwg ar adegau o adfyd. I ddathlu Diwrnod Rhyngwladol Nyrsys 2021, dyma flog gan Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe, yn sôn am rai o’r eitemau perthnasol sydd yn eu casgliadau.

Rhyfel Byd Cyntaf – Mae’r cerdyn Nadolig hwn o gyfnod y rhyfel yn dangos y rhan bwysig a chwaraewyd gan fenywod yn darparu gofal a chefnogaeth feddygol i filwyr a oedd wedi’u hanafu.

Cerdyn Nadolig, c.1914-1921 o gasgliad Margaret Roberts (Cyf. SWCC/MNA/PP/104/4)

Maes Glo De Cymru – Ar ôl iddi ymddiswyddo ym 1922, ar ôl bron i 20 mlynedd o wasanaeth, cyflwynodd y gweithwyr yng Nglofeydd a Gweithfeydd Golosg Llanbradach y rhodd hyfryd hwn i Nyrs James fel arwydd o’u ‘gwerthfawrogiad parhaol’, gan fynegi diolch am ei ‘Thynerwch, ei Medrusrwydd a’u Gofal’.

‘It is well known how much the Medical Practitioners valued your services, and the many successes of your faithful treatment of serious cases of accidents and illnesses are well known and appreciated.’

Mae’r poster sidan hwn gan Ebley Portable Theatre o 1892 yn tynnu sylw at y rôl bwysig a chwaraewyd gan nyrsys ardal yn un o Feysydd Glo De Cymru cyn dyddiau’r GIG. Mae’n hyrwyddo perfformiad arbennig i godi arian i nyrsys ardal, a ddisgrifir fel ‘deserving women…full of self-sacrifice and devotion’.

Poster ‘Ebley’s Olympic Theatre’, Ebrill 1892 (Cyf. LAC/106/E/22)

Cymdeithasau Nyrsio – mae cofnodion Cymdeithas Nyrsio Ardal East Side (Cyf. LAC/64/7) yn cynnwys manylion am y ‘gwaith defnyddiol’ cynyddol a wnaed gan nyrsys ardal, cyn amser darpariaeth statudol ar gyfer nyrsio ardal (a gyflwynwyd yn 1948). Roedd y Cymdeithasau hyn yn cefnogi gwasanaeth nyrsio amgen yn lle’r gwasanaeth nyrsio a ddarperid mewn cartrefi preifat drud. Mae’r adroddiad hwn o 1916 hefyd yn rhoi manylion am ‘gymorth gwerthfawr’ Nyrs Morris, y Nyrs Mamolaeth gyntaf yn Eastside, Abertawe.

Adroddiadau a chyfrifon blynyddol Cymdeithas Nyrsio Ardal East Side, 1916 o Gasgliad Henry Leyshon (Cyf. LAC/64/7)

Ym 1931 fe wnaeth Cymdeithas Nyrsio Clydach gydnabod eu nyrsys rhagorol a’r gefnogaeth leol iddynt, er gwaethaf amseroedd caled.

O adroddiad blynyddol a mantolen Cymdeithas Nyrsio Clydach, 1931 (Cyf. LAC/92/R/6)

Casgliad Raissa Page- Yn fwy diweddar, cymerodd y ffotograffydd dogfennol Raissa Page lawer o ddelweddau trawiadol o nyrsys wrth eu gwaith, yn bennaf yn ystod yr 1980au – mewn ysbytai, cartrefi gofal, sefydliadau iechyd meddwl ac allan yn y gymuned (Cyf. DC/3).

Nyrs ardal gyda phensiynwr yn ei chartref, 1980au (Cyf. DC3/28/1/43)

Mae’r poster hwn yn defnyddio un o ffotograffau Raissa Page a dynnwyd yn Ysbyty Hackney Homerton. Fe’i cyhoeddwyd ar gyfer ymgyrch tâl / graddio nyrsio gan MATSA (Managerial Administrative Technical and Supervisory Association), adran staff undeb GMB ym 1988.

Poster ar gyfer ymgyrch tâl / graddio nyrsio, 1988 (Cyf. DC3/1/24)

Tystia hyn i’r ffaith digalon braidd bod trafodaethau ynglŷn â chyflog teg i’r proffesiwn nyrsio yn parhau, dros 30 mlynedd ar ôl i’r poster hwn gael ei gynhyrchu.

Ond ar nodyn mwy cadarnhaol – mae dogfennau yn ein casgliadau archif yn dangos yn glir nad oes diffyg gwerthfawrogiad i’r nyrsys a’r proffesiwn nyrsio ymhlith y rhai sydd yn hynod ddiolchgar am y gofal meddygol, y cysur a’r caredigrwydd y meant yn ei dderbyn. O ryfeloedd byd i gyfnodau pandemig, bydd nyrsys bob amser yn arwyr.

Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe