Newyddion

Llyfryn Stampiau Green Shield o’r 1960au wedi’i ddarganfod gan Archifau Ceredigion fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif

Mae Llyfryn Stampiau Green Shield o’r 1960au wedi’i ddarganfod gan Archifau Cymru cyn Wythnos Archwilio Eich Archif (dydd Sadwrn 21 Tachwedd – dydd Sul 29 Tachwedd 2020).

Cyn dyfodiad catalog Argos neu’r Clubcard gan Tesco, roedd siopwyr yn ystod yr 1960au a’r 1970au yn cael Stampiau Green Shield am brynu o siopau llai, fel groseriaid, cigyddion, gwerthwyr llysiau, gwerthwyr pysgod, fferyllwyr, pobyddion, gwerthwyr baco, teisenwyr, brethynwyr, haearnwerthwyr a gorsafoedd petrol.

Llyfryn Stampiau Green Shield , Archifdy Ceredigion Archives

Roedd y stampiau’n cael eu cadw mewn llyfryn, ac roedd modd eu cyfnewid am eitemau o gatalog a oedd yn amrywio o raced tenis i gar.

Eitemau o’r catalog Green Shield, Archifdy Ceredigion Archives

Wrth i blant gobeithiol Ceredigion ddewis anrhegion Nadolig o wefannau eleni, mae lluniau o’r catalog y gallai eu mamau a’u tadau cu fod wedi ei ddefnyddio gyda’r un nod o ddylanwadu ar Siôn Corn, yn ogystal â stampiau gwyrdd gwreiddiol a llyfryn casglu, yn cael eu rhannu gan Archifau Ceredigion fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif.

Mae’r ymgyrch flynyddol wythnos o hyd – sy’n cael ei threfnu gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig, ac sy’n cael ei chefnogi gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru – yn annog pobl ledled Cymru i ddarganfod rhywbeth newydd a chyffrous yn archifau’r genedl, boed hynny’n bori drwy hanes eu teulu eu hunain neu ddarganfod straeon am bobl a lleoliadau sydd wrth galon ein cymunedau.

Meddai Helen Palmer, Archifydd y Sir a Rheolwr Gwybodaeth a Chofnodion yn Archifau Ceredigion:
“Pan o’n i’n ifanc, byddai mam yn rhoi’r stampiau yma i fi ar ôl bod yn siopa, a fi oedd yn cael y dasg o’u llyfu nhw a’u sticio yn y llyfrau – roedden nhw’n gadael blas rhyfedd iawn ar eich tafod ar ôl ychydig! Yna, bydden i’n treulio oriau yn pori drwy’r catalog a oedd yn cynnwys popeth o deganau i setiau te, i gar Ford Escort. Wrth bori drwy’r cylchgrawn yn ddiweddar, fe sylwais i ar nifer o eitemau sy’n dal gen i mewn cwpwrdd yn y gegin – maen nhw siŵr o fod yn ‘retro’ erbyn hyn. Beth am bostio lluniau o fargeinion stampiau #GreenShield sy’n dal gennych chi o ddyddiau grŵfi’r saithdegau?”

Eitemau o’r catalog Green Shield, Archifdy Ceredigion Archives
Eitemau o’r catalog Green Shield, Archifdy Ceredigion Archives

Taflen werthu eiddo hanesyddol ar gyfer castell ‘I’m a Celebrity’ yn cael ei darganfod fel rhan o wythnos Archwiliwch Eich Archif

Mae taflen werthu eiddo hanesyddol ar gyfer Castell Gwrych, sef lleoliad cyfres I’m a Celebrity… Get Me Out of Here! eleni, wedi cael ei darganfod cyn Wythnos Archwiliwch Eich Archif (dydd Sadwrn 21 Tachwedd – ddydd Sul 29 Tachwedd 2020)

Castell Gwrych, Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru

Castell ac ystad Gwrych ger Abergele, sy’n dyddio o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, yw’r lleoliad cyntaf i gael ei ddefnyddio ym Mhrydain ar gyfer y sioe flynyddol boblogaidd, sy’n cael ei ffilmio fel arfer yn hinsawdd cynhesach Awstralia.

Mae’r daflen werthu eiddo, a’r lluniau cysylltiol a ddarganfuwyd yn dyddio o 1946,  ac yn cynnig y castell i’w werthu mewn ocsiwn.  Cafodd ei ddisgrifio fel “Castell hyfryd adnabyddus” yn y daflen, ac mae’n rhoi blas gwerthfawr i ni o sut roedd y castell yn edrych dros 80 mlynedd yn ôl. Mae’r ddogfen yn nodi i’r castell gael ei adeiladu yn ystod Cyfnod y Rhaglywiaeth gan Lloyd Bamford Hesketh, Yswain, a’i fod “wedi costio’n ddrud i’w adeiladu”.

Taflen werthu eiddo Castell Gwrych, Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru


Mae’n nodi bod yr eiddo’n cynnwys 26 ystafell wely a 7 ystafell ymolchi, oedd yn rhan o ystad 1400 erw a oedd yn cynnwys tai allan, porthdai, gerddi, coetir a pharcdir.

Mae gan y castell hanes diddorol, fel cartref i deulu Ieirll Dundonald, atyniad i dwristiaid, a chynigion yn ystod yr 1990au i’w droi yn westy moethus.  Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd yn noddfa i gannoedd o blant Iddewig fel rhan o Ymgyrch Kindertransport.  Bellach, mae’r castell yng ngofal Ymddiriedolaeth Cadwraeth Castell Gwrych a lwyddodd i’w brynu yn 2018 ar ran y genedl.

Castell Gwrych, Gwasanaeth Archifau Gwynedd
Castell Gwrych, Gwasanaeth Archifau Gwynedd

Cafodd yr hanes diddorol yma ei rannu gan Archifau’r Gogledd Ddwyrain a chafodd y lluniau eu darparu gan Wasanaeth Archifau Gwynedd fel rhan o wythnos Archwiliwch Eich Archif, sy’n cael ei threfnu gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig, ac sy’n cael ei chefnogi gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru. Mae’r ymgyrch flynyddol wythnos o hyd yn annog pobl ledled Cymru i ddarganfod rhywbeth newydd a chyffrous yn archifau’r genedl, boed hynny’n bori drwy hanes eu teulu eu hunain neu ddarganfod straeon am bobl a lleoliadau sydd wrth galon ein cymunedau.

Meddai Sarah Roberts, archifydd yn Archifau’r Gogledd Ddwyrain: “Roedd Castell Gwrych wedi cadw’r teulu Dundonald mewn moethusrwydd ers yr 1870au, a byddai wedi bod yn lle llawer mwy cyfforddus i fyw ynddo na’r cromgelli llawn nadroedd mae’r cystadleuwyr yn gorfod eu dioddef ar I’m a Celebrity ar hyn o bryd.

“Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, pan oedd yr adeilad yn cael ei ddefnyddio fel cartref i ffoaduriaid Iddewig fel rhan o’r ymgyrch Kindertransport, penderfynodd y teulu werthu’r tŷ mewn ocsiwn. Er gwaethaf sawl ymdrech dros y blynyddoedd i droi’r adeilad yn westy neu’n atyniad i dwristiaid, trodd y castell yn adfail nes ei drosglwyddo i Ymddiriedolaeth Cadwraeth Castell Gwrych. Mae’n wych gweld y castell yn cyrraedd cartrefi pobl ledled Cymru, a gall pobl ddysgu am yr hanes ac adeiladau tebyg drwy chwilio yn eu harchifau lleol.”

Staff Castell Gwrych -1890, Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru
Gweithwyr Castell Gwrych – 1912, Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru
Map Castell Gwrych, Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru

Yn ogystal â thaflen werthu eiddo Castell Gwrych, mae Archifau Cymru yn rhannu llythyr a ysgrifennwyd cyn 1879 sy’n defnyddio ffurf cynnar ar emojis, dogfennaeth am Haint Colera yng Nghaernarfon yn 1866, a’r llyfryn Stampiau Green Shield oedd i’w weld mewn llawer o gartrefi yn ystod yr 1960au.

Mae Archifau Cymru yn hyrwyddo gwaith Gwasanaethau Archifau Cymru a threftadaeth ddogfennol gyfoethog y wlad. Fel arfer, byddai gwasanaethau sydd wedi’u lleoli mewn swyddfeydd cofnodion awdurdodau lleol, sefydliadau cenedlaethol a phrifysgolion, yn gwahodd aelodau o’r cyhoedd i ymuno â nhw mewn amrywiaeth o ddigwyddiadau, ond oherwydd pandemig Covid-19, bydd yr ymgyrch yn cael ei chynnal yn ddigidol eleni. Mae pobl ledled Cymru a thu hwnt yn cael eu hannog i fewngofnodi i archifau ar-lein i ddysgu mwy am hanes Cymru.

Meddai’r Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth, yr Arglwydd Elis-Thomas: “Yn ystod y cyfnod digyffelyb yma, mae archifau’n parhau i fod yn adnodd hanfodol er mwyn i ni ddysgu am hanes ein gwlad, ein cymunedau a’n pobl.  Gan nad ydy pobl yn gallu ymweld â’u harchifau yn y cnawd ar hyn o bryd, bydd yr ymgyrch yma’n atgyfnerthu sut mae modd i ni fwynhau ein treftadaeth archifol gyfoethog ar-lein. Rwy’n annog pawb i fanteisio ar y cyfle yma i ddysgu rhagor am yr hyn sydd gan ein harchifau i’w cynnig iddyn nhw, ac i archwilio hanesion teuluoedd, pobl, busnesau a sefydliadau lleol sydd i’w cael yn yr archifau.”

Meddai Hayden Burns, Cadeirydd Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru: “Rydyn ni’n falch iawn i gymryd rhan yn wythnos Archwiliwch Eich Archif unwaith eto eleni. Mae’r ymgyrch yn gyfle gwych i addysgu pawb am werth archifau a pha mor bwysig yw gwarchod a chynnal ein treftadaeth ddogfennol. 

“Mae’r casgliadau hanesyddol sydd gan wasanaethau archifau Cymru yn gofnod o atgofion pobl Cymru, ein digwyddiadau a’n lleoliadau. Maen nhw’n adrodd ein hanesion ni, a thrwy wneud hynny yn ein cysylltu ni â’r gorffennol ac yn rhoi ymdeimlad o hunaniaeth i ni.”

Er mwyn dechrau pori, ewch i weld eich gwasanaeth archifau lleol ar-lein – https://archifau.cymru/cysylltwch-a-ni/     

Gwaith Da yn Cadw’r Hyn sydd Dda: Cadw Deddfau Hywel Dda yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd

Bob blwyddyn, mae’r Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol yn cynnal Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd gyda’r nod o dynnu sylw at y materion strategol, diwylliannol a thechnolegol cymhleth sy’n gysylltiedig â sicrhau mynediad parhaus at gynnwys digidol. Mae eleni wedi dwyn sylw yn benodol at y ddibyniaeth fyd-eang ar wybodaeth ddigidol, seilwaith a chysylltedd ac mae’r thema eleni: Digidau: er Daioni, yn adlewyrchu effaith gadarnhaol cadw a darparu mynediad at gynnwys digidol dibynadwy. Mae’r thema hon yn cyd-fynd yn berffaith ag ymagweddau arloesol y Llyfrgell mewn cadwraeth draddodiadol, digido a chadwraeth ddigidol sy’n integreiddio i sicrhau bod Llawysgrif Boston o Gyfreithiau Hywel Dda yn hygyrch nawr ac yn y dyfodol.

Llawysgrif Boston

Prynwyd Llawysgrif Boston yn 2012 gan y Llyfrgell gyda chymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri, Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru. Mae’r llawysgrif, a ysgrifennwyd yn Gymraeg, yn dyddio o tua 1350 ac mae’n cofnodi deddfau brodorol Cymru, y credwyd iddynt gael eu codeiddio gan Hywel Dda. Mae’n destun allweddol yn hanes cyfraith Cymru ac mae’n rhoi cyfle inni dreiddio i fywyd diwylliannol a hunaniaeth Cymru. Fe’i defnyddiwyd fel testun gwaith, gan gael ei anodi gan Farnwr yn Ne Cymru, a’i gariodd o gwmpas yn ei boced. Erbyn y 19eg ganrif, roedd y llawysgrif wedi cyrraedd America ac roedd yng ngofal Cymdeithas Hanesyddol Massachusetts yn Boston, ar ôl cael ei chludo yno gan ymfudwr mae’n debyg.

Datgelodd asesiad cadwraeth fod y llawysgrif yn fregus iawn, gyda llawer o rwygiadau a holltiadau, gan olygu na ellid ei thrafod heb y risg o ddifrod pellach. Penderfynwyd dad-rwymo’r gyfrol a digideiddio’r cynnwys, a fyddai’n galluogi ail-rwymo’r gwreiddiol, creu copïau ffacsimili a mynediad digidol.

Llif gwaith o un pen i’r llall

Mae llif gwaith cymhleth wedi’i ddatblygu i reoli’r broses ddigido, o ddethol i ddarparu mynediad a storio. Sicrhaodd ymarfer meincnodi fod y llawysgrif yn cael ei digido yn unol â’r safonau a’r fethodoleg a sefydlwyd ar gyfer digido deunyddiau llawysgrif. Nodwyd y protocolau ar gyfer sganio, gan gynnwys y wybodaeth hanfodol er mwyn cipio delwedd, sef , priodoli enw ffeil, proses trosi, a phenodi fformatau ffeiliau ar gyfer ffeiliau meistr a deilliadol.

Siart Llif gwaith Llawysgrifau
Y llif gwaith

Digido’r llawysgrif

Hwyluswyd y broses sganio trwy’r dadrwymo, gan alluogi cipio pob ffolio yn gyfan, heb yr angen i ddad-ystofi (de-warp). Cynorthwyodd hyn gyda’r broses o ymestyn ymylon allanol y memrwn yn ddigidol. Gellid sganio pob ffolio gwastad trwy ddefnyddio system sganio llinell, yn hytrach na’r dull arferol o ddefnyddio camera a chrud un siot . Trwy ddefnyddio’r dull hwn, gellid cipio’r delweddau ar eglurdeb uwch nag y byddai arferion gwaith normal yn ei ganiatáu ac roedd mwy o gysondeb o ran goleuo, a chywirdeb lliw gwell.

Cynhyrchodd y broses sganio ffeiliau meistr TIFF, gyda’r deilliadau JP2 yn cael eu cynhyrchu wrth amlyncu i Fedora, y System Rheoli Asedau Digidol. Cynhyrchwyd y ffeiliau METS, a oedd yn cynnwys metadata disgrifiadol a strwythurol wrth amlyncu. Storiwyd y prif ffeiliau TIFF yn yr Archif Ddigidol. Mae camau cadwraeth, gan gynnwys gwirio checksum , monitro sefydlogrwydd a chynllunio cadwraeth yn sicrhau bod y cynnwys digidol yn cael ei gadw.

Creu’r ffacsimiliau

Budd arall o’r broses dadrwymo a sganio oedd y cyfle i’r Llyfrgell ddangos ei thechnegau arloesol wrth greu ffacsimiliau, sydd bron yr un ffunud â’r rhai gwreiddiol. Cydiwyd copïau printiedig o’r dail wedi’u sganio, ar bapur archifol o ansawdd uchel, a’u pastio gefn wrth gefn i ffurfio ffolios a chydiadau. Sicrhaodd y fformat cefn wrth gefn hwn y byddai’r ffacsimili yr un trwch â’r llawysgrif wreiddiol. Arweiniodd y dechneg arloesol o efelychu memrwn trwy ymestyn y papur â llaw yn anwastad, tra bod y dail yn dal i fod yn llaith, at ymddangosiad crychiog dilys.
Rhwymwyd y ffacsimiliau yn yr un modd â’r gwreiddiol ac fe’u defnyddiwyd at ddibenion addysgu ac allgymorth, gan ganiatáu mynediad am gyfnod estynedig i’r llawysgrif, gan ddiogelu’r gwreiddiol.

Llawysgrif Boston a 2 ffacsimili

Allwch chi weld y gwahaniaeth!

Gellir gweld y llawysgrif ddigidol ar wefan y Llyfrgell. Mae’r delweddau’n cael eu gweini trwy faniffest IIIF, wedi’i gysylltu â’r ffeiliau deilliadol a gedwir yn Fedora, sy’n cyflenwi’r Gwyliwr Cyffredinol (Universal Viewer). Gellir newid y delweddau, gyda’r gallu i chwyddo rannau o’r llawysgrif, troi’r tudalennau a chael amrywiaeth o olygfeydd. Mae’r metadata disgrifiadol ar gael gyda’r delweddau er mwyn ddarparu gwybodaeth gyd-destunol.

Trwy ei dull integredig o warchod ac ymestyn mynediad i un o drysorau mwyaf arwyddocaol Cymru, mae’r Llyfrgell yn sicr wedi defnyddio ei digidau, yn ffigurol ac yn llythrennol, er lles ac i bawb.

Sally McInnes, Pennaeth Gofal Casgliadau a Chasgliadau Unigryw
Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mis Hanes Pobl Dduon: Nathaniel Wells

Yn nghasgliadau Archifau Gwent mae cytundeb priodas rhwng Nathaniel Wells a Harriet Este, sy’n rhoi manylion enwau’r 146 o ddynion, menywod a phlant mewn caethiwed ar un o’i blanhigfeydd.

Ganwyd Nathaniel Wells ym 1779 ar blanhigfa ar Ynys St Christopher (St Kitts). Fe’i ganed yn gaethwas, ond aeth ymlaen i fod yn Siryf ac yn Ddirprwy Raglaw Sir Fynwy, yn Ynad Heddwch, yn is-gapten yng Nghalfaria Yeoman Caerloyw a Mynwy, ac yn warden eglwys Sant Arvans.

Ei dad oedd William Wells, perchennog planhigfa a chaethwas o Gaerdydd, a’i fam Juggy – Joardine Wells yn ddiweddarach – yn gaethwas tŷ. Yn 1783, cafodd Nathaniel ei ‘ryddhau’ gan ei dad ac fe’i hanfonwyd i Loegr i gael ei addysg. Pan fu farw William Wells ym 1794, gadawodd fwyafrif helaeth ei ystâd i Nathaniel a rhyddhawyd Juggy.

Etifeddodd Nathaniel Wells ystâd gwerth £200,000 – gan gynnwys sawl planhigfa a chaethwas. Yn fuan wedi hynny, prynodd Nathaniel ystâd Piercefield House ac yn ddiweddarach priododd Harriet Este, merch caplan i’r Brenin Siôr II, ym 1801.

Cyfrannodd Nathaniel Wells lawer i gymdeithas Cymru, ond beth am y dynion, menywod, plant a babanod a oedd yn eiddo iddo ac y mae eu henwau yn ymddangos yn ei gofnodion fel rhan o drafodiad eiddo yn unig? Roedd gan ei dad, William Wells, blant gyda sawl un o’i gaethweision benywaidd felly mae’n debyg bod Nathaniel yn perthyn i rai o’r caethweision yr oedd yn berchen arnynt.

Mae cytundeb priodas Nathaniel Wells a Harriet Este yn cyfeirio at blanhigfa Vanbells yn St Kitts ac yn rhestru enwau 146 o gaethweision. Yn anffodus ychydig a wyddom am fywydau a phrofiadau’r oedolion mewn caethiwed, megis George Crabhole, Landaff, Tom Pigeon, Little Kitty, Nannet, Doll, a’r plant a elwir yn Candice, Sappho and Quamina. Efallai bod rhai ohonyn nhw wedi byw fel unedau teulu fel yr awgrymwyd wrth yr enwau Tom a Bess Theroude, a Tom a Mary Bishop.

Er y diddymwyd y fasnach caethweision yn yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1807, ni waharddwyd caethwasiaeth ei hun tan 1833. Daeth hyn i rym ym 1834, ond bu’n rhaid i gyn-gaethweision ddod yn brentisiaid neu fawr ddim mwy na gweithwyr sydd wedi’u mewnoli nes i’r ddeddf hon gael ei diddymu ym 1838.

Yn 1850, gwerthodd Nathaniel Wells Ystâd Piercefield ac ym 1852, bu farw yng Nghaerfaddon, yn 72 oed.

Darn unigryw o hanes Du Cymru ar gael i’w lawrlwytho o Brifysgol Caerdydd

Mae darn hynod o brin o hanes Du Cymru wedi’i gyhoeddi ar lein. Cyhoeddodd William Hall, caethwas a ddihangodd o America, hanes ei fywyd o Gaerdydd ym 1862.

Ym 1862, cyhoeddodd William Hall ei “Naratif Bersonol”, sy’n olrhain hanes brawychus ei enedigaeth mewn caethiwed, a’i daith hirfaith o Dennessee i Gaerdydd. Ynddo, mae Hall yn disgrifio cael ei werthu i berchnogion planhigfeydd, yn manylu sut y ceisiodd ddianc caethwasiaeth ar amryw o achlysuron, a’n trafod ei brofiadau yn cwrdd â chaethweision eraill.

Mae’r ddogfen dan ofal Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, a credir mai dyma un o ddau gopi sydd wedi goroesi yn fyd-eang.

William Hall's A Personal Narritive
Cyhoeddodd William Hall hanes ei fywyd o Stryd Bute ym 1862

Ysbrydoli’r Genhedlaeth Nesaf o Ymchwilwyr

Mae’n bamffled bychan, bregus – ac mae ar gael ar lein i unrhyw un ei ddarllen a’i lawrlwytho.

Medd Tracey Stanley, Llyfrgellydd Prifysgol Caerdydd: “Mae’r ddogfen unigryw yma’n rhan mor bwysig o hanes Du Caerdydd, a Chymru, a ro’n ni eisiau ei gwneud ar gael i bawb.”

“’Dyn ni’n dal i ddarganfod mwy am fywyd William Hall – rydym ni’n gobeithio y bydd cyhoeddi’r ddogfen ar lein yn ysbrydoli cenhedlaeth newydd o ymchwilwyr, fydd yn parhau i archwilio hanes pobl Ddu yng Nghymru.”

Rhannu Gweithiau Prin gan Awduron Du

Fe noddwyd y ddogfen yn wreiddiol gan fynychwyr capel Wesleaidd yng Nghaerdydd, sy’n taro goleuni ar y gefnogaeth oedd i’r mudiad Diddymu Caethwasiaeth yn y ddinas ar y pryd.

Oherwydd natur fregus y ddogfen, fe fyddai’n cael ei darllen fel rheol dan amodau arbenigol yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau’r Brifysgol. Mae’r cyfnod clo wedi peri sialens i ymchwilwyr sy’n defnyddio llyfrau prin – a mae technoleg ddigidol wedi golygu y gall peth o’r gwaith hwn barhau.

“Mae ein staff wedi bod yn gweithio’n galed i gefnogi myfyrwyr ac ymchwilwyr yn ystod y cyfnod anodd hwn. Yma yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau, mae hyn wedi golygu rhoi rhai dogfennau unigryw ar lein, a allai fod yn rhy brin neu fregus i’w hymchwilio yn y cnawd ar hyn o bryd.” meddai Alan Vaughan Hughes, Pennaeth Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd.

“Mae gweithiau hanesyddol gan awduron Du – fel gwaith William Hall – yn haeddu cynulleidfa ehangach, a ‘dyn ni’n falch o allu rhannu’r gwaith hwn gyda phawb trwy’r Internet Archive. Rydym ni hefyd yn ddiolchgar iawn i’r Athro William Jones a Dr David Wyatt am eu gwaith yn ymchwilio a chodi ymwybyddiaeth o’r ddogfen werthfawr hon.”

Gallwch ddarganfod mwy am hanes William Hall, a’r mudiad Diddymu yng Nghaerdydd yn Canu Caeth, a olygwyd gan Daniel G Williams.

Copi llawn o Naratif Bersonol William Hall i’w lawrlwytho:

https://archive.org/details/williamhall

Casgliadau Arbennig ac Archifau
Prifysgol Caerdydd