Newyddion

Cyflwyniad i Gasgliad Raissa Page yn Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe

Ffotograffydd o Ganada oedd Raissa Page (1932-2011) a oedd yn byw yn y DU o’r 1950au hyd at ei marwolaeth. Cafodd yrfa gyntaf lwyddiannus fel gweithiwr cymdeithasol yn arbenigo mewn plant sy’n derbyn gofal, ond yng nghanol ei 40au gadawodd y proffesiwn hwn i fod yn ffotograffydd.

Rhoddwyd ei harchif i Brifysgol Abertawe yn 2014 ac ar hyn o bryd mae’n cael ei gatalogio ar brosiect blwyddyn trwy grant Ymddiriedolaeth Wellcome, a fydd yn cael ei gwblhau ddiwedd mis Hydref 2019. Mae’n cynnwys printiau ffotograffig, negatifau a thryloywderau yn bennaf, a gynhyrchwyd rhwng 1977 a 1993. Er mwyn rhoi syniad o raddfa’r casgliad, mae’n cynnwys dros 1500 o brintiau a 55000 o negyddion. Yn gyfan gwbl bydd tua 6000 o eitemau yn y catalog gorffenedig (a fydd ar gael trwy’r Archives Hub).

Ymhlith y pynciau yn y casgliad mae streic y glowyr ym 1984-5, gwersyll heddwch Comin Greenham, gofal cymdeithasol plant, pobl hŷn, a’r rhai yr effeithir arnynt gan iechyd meddwl gwael, ynghyd â delweddau o aseiniadau ffotograffig dramor – megis Israel, China, Cuba, ac UDA.

‘Here we go for the women of the working class', Miners wives end the 1st National Conference of Women Against Pit Closures Sheffield Copyri
‘Dyma ni merched y dosbarth gweithiol’, gwragedd y Glowyr yn dod â Chynhadledd Genedlaethol 1af Menywod yn Erbyn Caeadau Pwll Sheffield i ben. Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe.
Unemployed youths, Right to Work march, Trafalgar Square, 1981 Copyright Adrianne Jones. Courtesy of Richard Burton Archives, Swanse
Pobl ifanc di-waith, ar gorymdaith Hawl i Weithio, Sgwâr Trafalgar, 1981. Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Abertawe.
Migrant stone quarry workers, India, 1981-2 Copyright Adrianne Jones. Courtesy of Richard Burton Archives, Swansea University
Ymfudwyr yn gweithio yn chwarel cerrig, India, 1981-2 Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe.

Yn 1983, roedd Raissa yn aelod sefydlol o’r asiantaeth ffotograffig fenywaidd arloesol, Format, ac arhosodd gyda nhw nes iddi roi’r gorau i ffotograffiaeth fasnachol oherwydd afiechyd tua 1993, tua’r un pryd a wnaeth ffotograffiaeth ddigidol dechrau disodli’r fersiwn analog.

Treuliwyd ei hymddeoliad yng Nghymru. Mae wedi bod yn hynod fuddiol siarad â nifer o ffrindiau a chydweithwyr Raissa. Mae’r sgyrsiau wedi bod yn addysgiadol iawn wrth gynhyrchu’r catalog, ac mae wedi bod yn hyfryd gweithio gyda rhoddwr mor gefnogol a chymwynasgar.

Mae cefnogaeth gan academyddion o sawl disgyblaeth ar draws y brifysgol hefyd wedi bod yn ddefnyddiol iawn, ac nid oes amheuaeth y bydd y casgliad yn boblogaidd iawn gydag ymchwilwyr amrywiaeth eang o bynciau, yn ogystal ag unrhyw un sydd â diddordeb mewn ffotograffiaeth ddogfennol eithriadol o ddiwedd yr 20fed ganrif.

Photograph of Raissa Page, early 1980s, photographer unknown, thanks to Richard Burton Archives, Swansea University
Raissa Page, dechrau’r 1980au, ffotograffydd yn anhysbys, gyda diolch i Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe

Dilynwch y prosiect ar Twitter trwy https://twitter.com/RaissaPage ac Archifau Richard Burton trwy https://twitter.com/SwanUniArchives

Bydd sgwrs am y prosiect yn cael ei chyflwyno yn gynhadledd flynyddol Archif Menywod Cymru yn St Ffagan ar ddydd Sadwrn 5ed o Hydref.

Prif ddelwedd: Dawnsio ar y seilos, Comin Greenham, 1 Ionawr 1983. Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe.

David Johnston-Smith
Archifydd Prosiect, Archifau Richard Burton
Awst 2019

Pobl Aberteifi: Ffotograffau John Turnor Mathias

Mae gan Archifau Ceredigion gasgliad helaeth o ffotograffau o stiwdio John Turnor Mathias, a oedd yn gweithredu yn nhref Aberteifi o’r 1860au ymlaen.

Tynnodd Mathias lun o bawb – neu felly mae’n ymddangos o’r cannoedd o brintiau sydd gennym yn y casgliad yma. Nid oedd ei waith yn gyfyngedig i’r stiwdio; mae yna hefyd ffotograffau o strydoedd yn y dref, ac o bobl ac anifeiliaid y tu allan.

John Turnor Mathias 6 Ceredigion Archives
Mae pawb eisiau llun â’r fuwch gorniog odidog hon!

Yn anffodus, mae’r bobl yn lluniau Mathias yn anhysbys yn bennaf. Mae rhai eithriadau, ond yn y rhan fwyaf o achosion, dim ond ddelwedd atgofus ond dienw sydd gennym. Yn yr un modd, mae’n gasgliad mor hyfryd mewn sawl ffordd. Mae un eitem benodol yn cynnig cyfle arbennig i archwilio ac ystyried ffotograffiaeth Fictoraidd: albwm o dros 800 o ffotograffau a oedd yn gatalog ar gyfer archebu printiau dyblyg. Mae’r albwm wedi’u trefnu yn adrannau gan gynnwys dynion, menywod, plant, teuluoedd, brodyr a chwiorydd, pobl mewn gwisg Gymreig, ac eraill.

John Turnor Mathias 5 Ceredigion Archives
Sweipio i’r chwith neu’r dde?

Oherwydd roedd y broses tynnu llun yn un cymhleth a oedd yn gofyn am lawer o offer, cydosod a gweithrediad medrus ac amser datguddio hir, cymerwyd y rhan fwyaf o ffotograffau cynnar mewn stiwdio, lle cedwir yr holl offer angenrheidiol i gynhyrchu ffotograff llwyddiannus. Weithiau, gosodwyd y cefnlenni a’r propiau tu allan i fanteisio ar y golau naturiol.

John Turnor Mathias 7 Ceredigion Archives
Mae cefndir wedi’i beintio; yn dangos tirlun gwyllt, môr stormus, neu efallai olygfa o’r ffenestr, tra bod byrddau, cadeiriau neu golofnau yn helpu’r unigolion i aros yn llonydd.

Er bod amgylchedd y stiwdio a’r amrywiaeth o bropiau yn ddiddorol, yr agwedd fwyaf diddorol a hudol o’r ffotograffau yw’r bobl.

John Turnor Mathias 8 Ceredigion Archives
Teuluoedd o’r oes

Yr un ffactor sy’n uno pawb yn y lluniau yma yw bod pob un ohonynt wedi’i dewis cael eu llun wedi’i thynnu yn stiwdio Mathias. Y llall, sy’n weladwy i ni bron i ganrif a hanner yn ddiweddarach, yw eu presenoldeb dwys ‘Fictoraidd’. Ni fyddaf yn ceisio ei ddiffinio; i mi, mae’n drawiadol ac yn adnabyddadwy, a phan welir y delweddau’n yma mae’n rhywsut yn cymryd drosodd personoliaeth unigryw’r unigolion. Ond wrth gweld tudalen gyfan o ddynion, ferched, neu deuluoedd cyfan, gallwn werthfawrogi eu natur unigryw, eu dynoliaeth a’u hamrywiaeth gogoneddus.

This slideshow requires JavaScript.

Wrth edrych ar bortreadau’r bobl hyn sydd wedi marw ers tro, mae’n hawdd ddyfeisio straeon amdanynt, gan dychmygu nodweddion cymeriad, a gwerthuso, dehongli, a phasio ein barn fodern (ac hyn siwr o fod yn un anghywir!). Ac wrth wneud hynny, teimlaf ein bod nid yn unig yn nes at y gorffennol ond hefyd at y presennol.

Dr. Ania Skarżyńska, Uwch Archifydd, Archifdy Ceredigion

Seremoni Gwobrwyo ‘Paperless Awards’ 2019

Sefydlwyd y gwobrau ‘Paperless Awards’ gan y Sector Cyhoeddus yn 2017 i annog cynnydd digidol, i gydnabod cyflawniad, ac i hybu arfer da gyda drawsnewid digidol o fewn sefydliadau sector cyhoeddus.

Eleni roedd nifer o gategorïau, yn amrywio o ddiogelwch data, rhyngweithredu system, gofal a phrofiad cwsmeriaid, ac effeithlonrwydd llif gwaith. Wrth i waith Grŵp Cadwedigaeth Ddigidol Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru ddatblygu fframwaith polisi, wedi’i gefnogi gan seilwaith technegol i sicrhau mynediad at, a chadw, data dilys, dibynadwy a diogel, fe’i cyflwynwyd cais i’w ystyried am wobr i gydnabod y gwaith hwn. Roedd y cais yn llwyddiannus a chafodd y prosiect ei roi ar y rhestr fer y gwobrau yng nghategori Diogelwch Data a Gwybodaeth.

Cynhaliwyd y seremoni wobrwyo ar 11eg o Orffennaf mewn awyrendy wedi’i addasu yng Nghanolfan Concorde, Maes Awyr Manceinion. Cawsom ein croesawu i’r digwyddiad gan dderbyniad siampên, ac yna pryd o fwyd ac adloniant gan y digrifwr, Milton Jones, a hefyd gynhaliodd y gwobrau.

Enillwyd ein categori gan NHS Digital ar gyfer eu ddatblygiad o becyn Cymorth Diogelwch ac Amddiffyn Data, ond er na wnaethom ennill, rhoddodd y digwyddiad gyfle i rwydweithio a chodi ymwybyddiaeth o waith Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru, a phwysigrwydd cadw a darparu mynediad i gynnwys digidol. Hoffwn ddiolch i Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru am gefnogi fy mhresenoldeb yn y digwyddiad.

Sally McInnes,
Cadeirydd, Grŵp Cadwedigaeth Ddigidol Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru

Diddanu Cleifion yn Ysbyty Gogledd Cymru

Ym mlynyddoedd cyntaf Ysbyty Gogledd Cymru, roedd y staff yn cwyno’n aml nad oeddent yn gallu dod o hyd i weithgareddau hamdden addas i ddiddanu’r cleifion. Sut oedd staff yn diddanu cannoedd o gleifion o wahanol gefndiroedd, a sut newidiodd yr adloniant hwn drwy gydol oes yr ysbyty?

Pan adeiladwyd yr ysbyty, nid oeddent wedi ystyried y syniad o ddarparu adloniant i’r cleifion. Dim ond pan ddechreuodd y cleifion cyntaf ddod i’r ysbyty y bu iddyn nhw sylwi ar y mater. Ym 1849, gofynnodd y Swyddog Meddygol i nifer o bethau gael eu creu y tu allan i ddiddanu’r cleifion. Gofynnodd i ddarn o’r tir gael ei neilltuo a’i ddatblygu’n lawnt fowlio. Gyda chymorth llafur y cleifion, agorwyd lawnt fowlio, cae sgitls a gardd flodau i gleifion preifat ym 1851. Roedd y cleifion hefyd yn mynd ar deithiau cerdded i’r wlad o’u hamgylch. Parhaodd yr arfer hon a byddai gweld niferoedd mawr o gleifion yn cerdded trwy’r ardal wedi bod yn beth cyffredin i bobl leol tua diwedd y 19eg ganrif.

Roedd hamdden awyr agored yn rhan bwysig o fywyd yn yr ysbyty trwy gydol ei oes. Roedd gan yr ysbyty ei dimau criced a phêl-droed ei hun, ac roedd cleifion a oedd yn ddynion yn cael mynd i gemau’r gynghrair leol am ddim. Roedd misoedd yr had hefyd yn rhoi cyfleoedd i wneud gweithgareddau awyr agored eraill, fel diwrnod mabolgampau blynyddol, garddwesti a sioeau blodau.

Tîm pêl-droed yr ysbyty yn ystod tymor 1919-1920. Hawlfraint Helsby of Denbigh
Tîm pêl-droed yr ysbyty yn ystod tymor 1919-1920. Hawlfraint Helsby of Denbigh.

Pan oedd y tywydd yn llai ffafriol, roedd yn rhaid i gleifion chwilio am adloniant dan do. Yn dilyn llwyddiant y ddawns Nadolig gyntaf, roedd dawns wythnosol yn cael ei chynnal, a oedd yn boblogaidd ymysg y cleifion. Ym 1902, ychwanegwyd neuadd fwyta ac ystafell hamdden newydd at yr ysbyty. Bellach, yn ychwanegol at y dawnsfeydd, roedd y cleifion yn mwynhau cyngherddau, corau a dramâu. Roedd cyfle i’r cleifion hefyd chwarae gwahanol gemau dan do fel chwist, bingo a gwyddbwyll.

Wrth i dechnoleg ddatblygu, felly hefyd y cyfleoedd am adloniant i’r cleifion. Ym 1914, prynwyd dwy gramoffon a sinematograff. Dywedodd yr Uwch-arolygydd Meddygol yn adroddiad blynyddol 1915, “nineteen cinema shows have taken place during the winter. No other form of entertainment has created such an interest amongst the inmates”. Roedd y sinematograff yn sicr yn boblogaidd iawn ymysg cleifion ac roedd yr ysbyty’n parhau i gynnal dwy sioe sinema pob wythnos. Erbyn 1954, roedd radio a theledu ar bob ward, a fyddai wedi bod yn beth moethus i’r cleifion hynny na fyddai ganddynt deledu gartref.

Bwletin wythnosol yn dangos y mathau o weithgareddau hamdden dan do ac awyr agored a oedd ar gael i’r cleifion, 1966.
Bwletin wythnosol yn dangos y mathau o weithgareddau hamdden dan do ac awyr agored a oedd ar gael i’r cleifion, 1966.

Roedd cyfleoedd hamdden i’r cleifion oddi ar safle’r ysbyty hefyd. Yn y 1950au, yn ogystal â mynd am bicnic i draethau yn y Rhyl a Phensarn, roedd yr ysbyty’n rhan o raglen cyfnewid gwyliau i gleifion gydag ysbytai eraill yng Nghymru a Lloegr. Yn ystod eu hymweliad, byddai’r cleifion a oedd ar y rhaglen yn mwynhau ystod o weithgareddau fel gemau, ffilmiau a theithiau dydd o amgylch yr ardal. Mae rhestr deithio ar gyfer cleifion a staff o Central Hospital yn Wawrick a ddaeth i ymweld ag Ysbyty Gogledd Cymru ym 1961 yn dangos bod y gweithgareddau’n cynnwys gwylio ffilmiau, cerdded i Gastell Dinbych a thwmpath dawns. Roedd teithiau dydd yn cynnwys ymweliad â Rasys Caer a thaith i Eryri.

Lindsey Sutton
Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)
Archifau Sir Ddinbych

Gwasanaeth Archifau Conwy: paratoi ar gyfer symud i Ganolfan Ddiwylliant Conwy

Ar ôl blynyddoedd o wneud ceisiadau am grant, trafod gyda phenseiri, adrannau cynllunio, a chyrff swyddogol o wahanol fathau, a chyfarfodydd ymgynghori â’r cyhoedd, mae Canolfan Diwylliant Conwy yn cymryd siâp ar ei safle ger muriau’r dref yng Nghonwy. Gobeithiwn agor ein drysau yn ddiweddarach yn y flwyddyn.

Bydd Gwasanaeth Archifau Conwy yn symud o’i adeilad cyfredol i fod yn wasanaeth partner craidd yn y Ganolfan Ddiwylliant. Bydd Llyfrgell Conwy a chasgliadau amgueddfeydd Sir Conwy yn ymuno â’r gwasanaeth archifau yno. Bydd gan y Ganolfan hefyd le cymunedol a chaffi.

Mae’r dyluniad ar gyfer adeilad unllawr yn ymgorffori llawer o wydr a tho gwyrdd, ac wedi’i osod yn ôl o’r ffordd. Y gobaith yw bydd yr adeilad modern, a welir o furiau’r dref, yn bresenoldeb synhwyrol, gan uno gyda’r amgylchedd ym Mharc Bodlondeb. Bydd gan yr adeilad hefyd lawr islawr sy’n cynnwys storfa casgliadau treftadaeth. Y gobaith yw cael cyn lleied o reolaethau amgylcheddol allanol â phosibl, a dibynnu ar egwyddorion “passive haus” ecogyfeillgar i storio’r casgliadau archif mewn amgylchedd sefydlog.

conwy-culture-centre-may-2019.jpg

Mae’r Gwasanaeth Archifau hefyd wedi bod yn gweithio gydag ymgynghorwyr dehongli. Rhain sydd yn gyfrifol am ddylunio’r arddangosfeydd treftadaeth a fydd yn arddangos y casgliadau archifau ac amgueddfeydd, ac mae hyn wedi bod yn dasg enfawr o ran darparu ymchwil ac arweiniad.

Gan mae wrth Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol mae cyfran fawr o gyllid wedi dod i’r ganolfan, mae’r prosiect wedi ymrwymo i gynllun gweithgareddau a gynlluniwyd i ehangu ac amrywio cynulleidfaoedd. Mae’r Gwasanaeth Archifau wedi bod yn rhan o nifer o’r is-brosiectau newydd sydd wedi golygu ein bod yn gweithio gyda’n Swyddog Cyfuno i ddarparu hyfforddiant achrededig mewn hanes teulu a thai i grwpiau o oedolion na fyddent fel arfer yn ymweld â’r Gwasanaeth Archifau. Hyd yma mae’r gwasanaeth hefyd wedi ymgysylltu a dros 900 o blant ysgol trwy’r rhaglen “Straeon o’r Archifau”.

Wrth i’r gwydr fynd i mewn i’r adeilad newydd rydym yn paratoi’r casgliadau ar gyfer symud. Mae hyn yn cynnwys gwirio deunydd pacio pob eitem a’i adnewyddu lle bo angen. Rydym hefyd yn barcodio pob cynhwysydd, ac yn cadw rhestr drylwyr o bopeth gan ein bod yn bwriadu defnyddio’r codau bar er mwyn rheoli lleoliad y casgliadau yn ystod ac ar ôl y symud.

Ar gyfer sawl agwedd o’r gwaith paratoi, rydym wedi bod mor ddiolchgar i gael help gan ein gwirfoddolwyr ymroddedig. Rydym hefyd wedi bod yn cynnal llefydd i hyfforddeion o’r rhaglen Uchelgais Diwylliannol, gydag un o’n hyfforddeion yn mynd i’r brifysgol yn yr hydref, ac un arall yn dechrau hyfforddiant gyda ni ym mis Medi.

Edrychwn ymlaen at agor y drysau yn y ganolfan newydd a dechrau cyfnod newydd lle gallwn gynnig gwasanaeth mewn amgylchedd addas at y diben.

Kate Hallett, Archifydd a Rheolwraig Casgliadau Gwasanaeth Archifau Conwy