Newyddion

Sharing Private O’Brien

Ar ddydd Mercher y 3ydd o Hydref 2018 bydd Archifau Gwent yn dathlu diwedd eu prosiect ‘Sharing Private O’Brien’ yn Theatr y Gyngres, Cwmbrân.

Ganwyd William Bernard O’Brien, mab i John a Johanna O’Brien, yn 1895 yng Nghasnewydd. Fe’i bedyddiwyd ar 02 Mehefin 1895 yn Eglwys Gatholig Rufeinig y Santes Fair, Casnewydd (D/RC4/4). Treuliodd flynyddoedd cyntaf ei fywyd yn byw yn 47 Heol Eglwys Fair, Casnewydd, ac yn ddiweddarach yn 22 Heol Caerleon, Casnewydd, a bu’n gweithio yn Ngwaith Dur Lysaght fel Torrwr Sgrap. Ym mis Mai 1914, ymunodd â Heddlu Sir Fynwy (D3297/3) ac fe’i hanfonwyd i’r Fenni ac yna Abersychan. Tra roedd yn gweithio yn Abersychan, fe gyfarfu â Rose Gwenllian Malalah Curtis, o’r Little Crown Inn, a daethant yn gariadon.

Ar ôl i’r Rhyfel Byd Cyntaf ddechrau ym 1914, ymrestrodd yng Ngwarchodlu’r Grenadwyr yn 1915 a dechreuodd ysgrifennu llythyrau yn rheolaidd i Rose. Yn gyntaf, daethant o Caterham yn Surrey, yna Barics Chelsea yn Llundain, ac yn olaf o Ffrainc.

Gwent Archives in army now Nov 1915

Gwent Archives best job I have ever done

Yn ei lythyrau, nid yn unig mae’n rhoi manylion am ei brofiadau ar y Ffrynt, ond hefyd o ymosodiadau Zeppelin yn Llundain, dyletswydd gwarchodaeth ym Mhalas Buckingham, marwolaeth Kitchener, a’i obeithion ar gyfer y dyfodol. Yn anffodus, cafodd ei ladd gan ffrwydryn wrth weithio fel cludwr elorwely ar Awst 3, 1917.

 

 

Cadwodd Rose y llythyrau a anfonodd Will ati, ac yn 2014, adneuodd ei chwaer-yng-nghyfraith Mrs Joan Nash y llythyrau yn Archifau Gwent. Buom yn ffodus iawn i dderbyn casgliad mor arbennig, ac yn 2017 cawsom grant gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri i gyflawni’r prosiect ‘Sharing Private O’Brien’.

Drwy’r prosiect, buom yn gweithio gydag Ysgol Bentref Victoria, Ysgol Bryn Onnen ac Ysgol y Santes Fair, Casnewydd, i greu tair ffilm animeiddiedig fer a ysbrydolwyd gan lythyr Will. Mae’r ffilmiau i’w gweld yma. Crëwyd adnodd addysg gysylltiedig hefyd. Canlyniad arall o’r prosiect oedd Rhestr Anrhydedd y Rhyfel Byd Cyntaf ar gyfer Abersychan, gwaith ymchwil gan fyfyrwyr o Goleg Gwent. Gellir dod o hyd i’r pecyn addysg, Rhestr Anrhydedd a chatalog Will O’Brien (D5963) ar ein gwefan www.gwentarchives.gov.uk.

Bydd y digwyddiad yn Theatr y Gyngres, Cwmbrân, ar 03 Hydref, ar agor i’r cyhoedd ac mae croeso i bawb fynychu. Byddwn yn postio mwy o wybodaeth yn yr wythnosau nesaf ar ein tudalennau cyfryngau cymdeithasol ar Facebook a Twitter.

Rhiannon Phillips, Archifau Gwent.

Parlys Cyffredinol y Gorffwyll yn Ysbyty Gogledd Cymru

Mae Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wedi ei ddyfarnu â £130,000 gan Wellcome i restru a chadw cofnodion hanesyddol Ysbyty Gogledd Cymru – y prif sefydliad yng Ngogledd Cymru ar gyfer gofalu am y rhai oedd yn dioddef o salwch meddwl. Hwn oedd y cyflogwr mwyaf o bell ffordd yn yr ardal ac mae’r gweithgareddau a gofnodir yn ei archifau swmpus yn adlewyrchu ei bwysigrwydd ym mywyd cymdeithasol ac economaidd yr ardal, gyda’i fferm, gweithgareddau chwaraeon, digwyddiadau cymunedol a gwyliau diwylliannol.

Mae Lyndsey Sutton, Archifydd y Prosiect, yn ysgrifennu am y prosiect ar blog Archifau Sir Ddinbych. Dyma ei erthygl ar Barlys Cyffredinol y Gorffwyll yn Ysbyty Gogledd Cymru.

Ar 31 Awst 1917, cafodd Samuel Morris ei dderbyn i Ysbyty Gogledd Cymru. Roedd yn gyn-filwr a ryddhawyd o’r fyddin ar 9 Chwefror 1917 ar y sail nad oedd mwyach yn gorfforol gymwys i wasanaethu. Mae cofnodion yr ysbyty amdano’n dweud fod ganddo “no idea of time or place, incoherent speech, tremor of tongue, face and limbs” pan gafodd ei dderbyn. Bu farw ar 29 Ionawr 1918 yn 41 mlwydd oed, gan adael gwraig a phump o blant ar ei ôl.

Wrth gael ei dderbyn, cafodd Samuel ddiagnosis o barlys cyffredinol y gorffwyll (general paralysis of the insane), sef anhwylder niwroiseiciatrig sy’n achosi newidiadau dirywiol yn yr ymennydd. Erbyn 1917, roedd yn hysbys bod y math hwn o barlys yn deillio o siffilis heb ei drin a’i fod fel arfer yn digwydd o fewn deng mlynedd i’r haint siffilis yn y lle cyntaf. Mae cofnodion Samuel o’r fyddin yn dangos ei fod wedi’i ddiagnosio â siffilis yn ystod ei gyfnod yn gwasanaethu yn Ne Affrica.

Bu cynnydd yn nifer y cleifion a dderbyniwyd i’r ysbyty gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn y degawd ar ôl diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf gan fod y dynion yn dal siffilis yn ystod eu gwasanaeth milwrol. Yn ei adroddiad ym 1928, dywedodd Frank G. Jones, yr Uwch-arolygydd Meddygol:

“Cases of general paralysis is being now definitely regarded as due to venereal disease and also that it sets about 10 years after primary infection and it is now ten years since the war ceased, it is of course natural that we can now expect the annual increase to abate and hope that the figures become less again”.

Adroddiad blynyddol yr Uwch-arolygydd Meddygol, 1928. (Cyfeirnod HD/1/10).

Ni fu cymaint o gynnydd yn y niferoedd a dderbyniwyd gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll i Ysbyty Gogledd Cymru o gymharu â rhai ysbytai, gan fod poblogaeth yr ardal yn gymharol ddisymud. Yn wir, roedd y broblem yn llawer gwaeth mewn dinasoedd, yn enwedig mewn rhai â phorthladdoedd. Fodd bynnag, mae adroddiad blynyddol yr Uwch-arolygydd Meddygol o 1931 yn dal i ddangos y cynnydd a fu yn niferoedd y rhai a dderbyniwyd gyda’r parlys yn y ddeng mlynedd ar ôl diwedd y rhyfel, cyn gostwng eto ar ôl 1928.

Nifer yr achosion o barlys cyffredinol y gorffwyll a dderbyniwyd
1924 3
1925 3
1926 6
1927 8
1928 12
1929 7
1930 8
1931 2

O adroddiad blynyddol yr Uwch-arolygydd Meddygol, 1931. (Cyfeirnod HD/1/10).

Roedd dulliau o drin y clefyd yn cael eu datblygu yn y 1910au ac ym 1922, Ysbyty Meddwl Whittingham yn Swydd Gaerhirfryn oedd y cyntaf ym Mhrydain i drin cleifion gan ddefnyddio therapi malarïaidd a oedd yn cynnwys heintio’r cleifion â malaria i achosi clefyd gwres, a oedd yn aml yn atal parlys cyffredinol y gorffwyll rhag datblygu. Gan fod diffyg cyfleusterau ar gyfer y math hwn o driniaeth yn Ysbyty Gogledd Cymru, roedd cleifion yn cael eu hanfon i Ysbyty Meddwl Caer o 1926 ymlaen.

“On January 19th1926, I transferred a male patient to Chester Mental Hospital. He received inoculations, and has been discharged recovered to his home. It is my opinion that in early and suitable cases of G.P.I. the disease can be arrested by this malarial treatment”.

Adroddiad blynyddol yr Uwch-arolygydd Meddygol, 1926. (Cyfeirnod HD/1/9).

Ymhen amser, cyflwynwyd dulliau newydd o drin yr anhwylder, gan gynnwys pigiadau sylffwr y gellid eu rhoi yn Ysbyty Gogledd Cymru. Yn y 1940au, roedd dyfodiad penisilin i bob pwrpas yn ddiwedd ar y problemau a oedd yn gysylltiedig â siffilis ac fe ostyngodd niferoedd y rhai a dderbyniwyd i ysbytai meddwl gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn sylweddol.

Lindsey Sutton
Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

(Mae cofnod Samuel Morris o’r fyddin yn cael ei gadw yn yr Archifau Gwladol, cyfeirnod WO 363, a gallwch eu gweld ar https://www.findmypast.co.uk/).

Yr Adeiladau Anghofiedig

Conwy Archive Service ConservatorMae gwaith yn mynd rhagddo yng Ngwasanaeth Archifau Conwy i gadw a digideiddio mwy na 400 o ddarluniau pensaernïol o gasgliad Sidney Colwyn Foulkes (1884-1971) diolch i grant o £12,898 a ddyfarnwyd ar y cyd gan yr Ymddiriedolaeth Cadw Llawysgrifau Cenedlaethol a MALD.

Pensaer Arloesol o Fae Colwyn oedd Colwyn Foulkes a sefydlodd bracdis llwyddiannus yn ei dref enedigol.  Chwaraeodd ran bwysig wrth ail-lunio’r safon ar gyfer tai cymdeithasol yn yr 1950au gyda chartrefi ymarferol ac atyniadol wedi eu dylunio yn dda ac a dderbyniodd ganmoliaeth gan Clough Williams Ellis a Frank Lloyd Wright.  Ef oedd un o’r penseiri tirlun diwydiannol cyntaf, yn goruchwylio datblygiadau mawr mewn amgylcheddau gweledol sensitif; sylfaenydd Cyngor Adeiladau Hanesyddol Cymru ac yn weithredol o fewn Cyngor Gwarchod Cymru Wledig.

Mae’r darluniau a ddewiswyd yn cynrychioli’r math o adeiladau sydd wedi bod yn ddiamddiffyn o safbwynt newidiadau mewn anghenion cymdeithasol neu fusnes, neu sydd wedi para yn hirach na’r cyfnod y buont yn ddefnyddiol; banciau, cartref plant, mannau addoli a sinemâu. Mewn sawl achos, y darluniau o bosib yw’r unig dystiolaeth bod yr adeiladau hyn a fu unwaith o bwysigrwydd dinesig erioed wedi bodoli.

Nid oes yr un banc gweithredol bellach yng Nghonwy, pwnc llosg lleol i dref sirol a chyrchfan i ymwelwyr o bedwar ban byd. Mae’r casgliad yn cynnwys cynlluniau ar gyfer 3 banc o ddechrau’r ugeinfed Ganrif yng Nghonwy a Deganwy sydd wedi eu hail gynllunio fel bwytai neu fusnesau eraill i dwristiaid.

Sefydliad elusennol i blant sâl o Fanceinion oedd Cartref Coffa Dr Garrett i Blant, a gaeodd ddeg mlynedd ar hugain yn ôl.  Ar y safle roedd cabanau troadwy anarferol a oedd yn golygu bod plant oedd yn gwella yn cael manteision awyr y môr a heulwen.  Mae llawer o gyn-drigolion wedi dod i’r archif i hel atgofion dros y casgliad o luniau ac i ymweld â’r safle, lle mae ystâd o dai digon digyffro bellach.

Adeiladwyd Eglwys Crist Llandudno yn yr 1880au fel Capel Presbyteraidd Saesneg.  Cafodd ei addasu gan Colwyn Foulkes at bwrpas crefyddol parhaol yn yr 1980au ond bellach mae’n fenter chwarae plant o’r enw ‘Bonkerz’.  Mae hyn yn arferol ar gyfer eglwysi a chapeli plwyfi, sydd yn ddiamddiffyn wrth i enwadau ei chael hi’n anodd lleihau eu portffolio adeiladau.

Roedd sinemâu yn arbenigaeth gan y pensaer, a derbyniodd Wobr Sinema’r Flwyddyn yn 1936. Roedd Y Palas yng Nghonwy yn heriol iawn.  Llwyddodd i greu adeilad modern oedd yn gweddu’n dda i’w leoliad o fewn tref gaerog Edwardaidd. Doedd y tu allan fodd bynnag, ddim yn datgelu cyfrinach ei du mewn cyfoes gyda’i awditoriwm ysgubol a’i lwyfan gyda cholofnau arian bob ochr.  Goleuadau holophane arddangosiadol oedd yno yn llenwi’r tu mewn â golau.  Mae’r adeilad yn bodoli hyd heddiw ond yn anffodus mae wedi dirywio ac ond yn cael ei ddefnyddio fel Neuadd Bingo.  Comisiynwyd Colwyn Foulkes i ddylunio llawer o sinemâu eraill yn yr 1930au yng Ngogledd Cymru a Gogledd Orllewin Lloegr, ond does yr un ohonynt wedi goroesi yn eu ffurf wreiddiol (neu o gwbl).

Meddai’r Archifydd Susan Ellis: “Mae darluniau pensaernïol yn cynrychioli adnodd sylweddol ar gyfer ymchwil. Gyda’r grant hwn gallwn sicrhau bod cofnod o’r adeiladau hyn fu’n bwysig ar un tro yn goroesi ac ar gael yn ddigidol.”  Bydd y gwaith wedi ei gwblhau erbyn hydref 2018.

#CaruMapiau

Pob dydd Iau, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cyhoeddi blog newydd , fel rhan o ymgyrch #CaruMapiau. Gwahoddir unigolion i ddewis eu hoff fapiau o gasgliad y Llyfrgell, ac wythnos yma dyma tro Dr. Shaun Evans, Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru, a ddwewisodd Map 17eg ganrif o Whitlera, Sir Gaerfyrddin. Mae’r map wedi’i fraslunio ar ddalen sengl o bapur sy’n dangos  ‘the mease [h.y. tŷ] of Whitlera’, ynghyd ag adeilad cyfagos a’r tiroedd gerllaw.

17th century map of Whitlera, Carmarthenshire

Cliciwch yma i ddarllen blog Shaun, neu dilynwch y dolenni isod i ddarganfod pam dewiswyd y mapiau canlynol fel ffefrynnau hefyd.

Huw Owen, cyn geidwad darluniau a mapiau Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Humphrey Llwyd – Cambriae Typus, 1573

“Roedd y Cambriae Typus wedi’i ysgythru’n gain, yn mesur 456 x 348mm, a’r raddfa o 1 modfedd i 8.2 milltir i’w gweld yn y gornel chwith isaf. Ymhlith y nodweddion addurnol eraill oedd y teitl, y llythrennu a llun o long ag iddi dri hwylbren ym Mae Ceredigion, a darluniad o greadur y môr ger Abergwaun.”
Darllenwch mwy yma


Prif Weithredwr a Llyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru Linda Tomos

Picture 519

“Trefnwyd y mapiau fel sgrôl gyda phob stribyn yn cynnwys gwybodaeth ddefnyddiol megis bryniau ac afonydd, eglwysi ac ystadau, ac yn nodi a oedd gwrychoedd yn amgáu’r ffordd neu beidio.  Roedd tirnodau lleol, tafarndai, pontydd a rhydau yn gymorth i sicrhau fod teithwyr ar y trywydd iawn.”
Darllenwch mwy yma

 

Picture 1219

Yr Athro Rhys Jones, Prifysgol Aberystwyth

“Rydw i wastad wedi cael fy nghyfareddu gan fapiau sy’n ceisio darlunio daearyddiaeth yr iaith Gymraeg. Un o’r rhai cyntaf i geisio gwneud hynny oedd y map hwn gan JE Southall, a oedd yn seiliedig ar ganlyniadau’r cyfrifiad o 1891.”
Darllenwch mwy yma

 

 

Awdur, darlledwr a ffan o fapiau Mike ParkerPicture 131

“I ddyfrio’r dinasoedd oedd yn tyfu, gwelodd diwedd yr oes Fictorianaidd Lerpwl yn adeiladu Llyn Efyrnwy a chynllun uchelgeisiol Birmingham yng Nghwm Elan.  Penderfynodd Llundain hefyd eu bod yn dymuno cael cyfran o ddŵr Cymru.

Byddai’r cynllun hwn a anghofiwyd i raddau helaeth, y manylwyd arno yn gywrain yn y mapiau hyfryd hyn, wedi newid canolbarth Cymru yn sylfaenol am byth.” Darllenwch mwy yma

Gallwch ddilyn y blog #CaruMapiau yma: #CaruMapiau

Prosiect Newydd Ymddiriedolaeth Wellcome yn Archifau Gwent

Mae Archifau Gwent yn falch o gyhoeddi eu bod wedi sicrhau Grant Adnoddau Ymchwil Ymddiriedolaeth Wellcome am £38,729 i ariannu’n cynllun: ‘O’r “Geiniog yn y Bunt” at “Am ddim yn y Man Darparu”: Catalogio cofnodion ysbytai Sir Fynwy cyn ac ar ôl 1948.’

Mae cofnodion ysbytai Sir Fynwy yn arbennig o werthfawr oherwydd y ddealltwriaeth y maen nhw’n rhoi am hanes darpariaeth gofal iechyd yn yr ardal a ysgogodd Aneurin Bevan i sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

From A Penny in the Pound to Free at the Point of Delivery- Cataloguing the pre- and post-1948 hospital records of Monmouthshire

Cyn 1948, cafodd nifer o ysbytai eu hadeiladu a’u cynnal gydag arian a gronnwyd trwy roddion a thanysgrifiadau gan aelodau. Daeth y cyfoethog a’r tlawd at ei gilydd gyda’r bwriad o wella cyfleusterau meddygol yn y sir.  Cyfrannodd y cyfoethog arian, cynnyrch a thir a chytunodd gweithwyr diwydiannol lleol i aberthu ‘ceiniog yn y bunt’ allan o’u cyflogau i gefnogi’r cymdeithasau cymorth meddygol newydd.

Datblygodd y cymdeithasau yma wasanaethau ysbyty a gofal iechyd yn Sir Fynwy a sicrhau nad oedd rhaid i danysgrifwyr a chyfranwyr ariannol (a’u dibynyddion) dalu tâl rhagor am gymorth meddygol.  Fel Cadeirydd pwyllgor rheoli Ysbyty Bach Parc Tredegar a ariannwyd gan gymdeithas feddygol yn 1929, byddai Bevan wedi gweld yn uniongyrchol llwyddiant y model yma o ofal iechyd lleol. Yn 1948 gellid gweld ei ddylanwad pan gyflwynwyd y GIG.

70 mlynedd ers sefydlu’r GIG, bydd Archifau Gwent yn sicrhau bod y dogfennau sy’n cofnodi hanes darpariaeth feddygol yn Sir Fynwy, a’i rhan yn ysbrydoli system gofal iechyd ‘am ddim yn y man darparu’, ar gael i genedlaethau’r dyfodol. Bydd y grant yn cael ei ddefnyddio i ariannu penodiad archifydd cynllun a chynorthwyydd cadwraeth a fydd, dros y flwyddyn nesaf, yn catalogio ac yn cadw eu gofnodion ysbytai yn yr 20fed Ganrif nad sydd wedi eu rhestru. Mae’r casgliad eang yma’n cynnwys amrywiaeth eang o lyfrau cofnodion, cofrestrau a chynlluniau ysbytai a bydd yn adnodd gwerthfawr i ymchwilwyr y dyfodol mewn nifer o feysydd.

Ar ôl clywed am y grant dywedodd yr Archifydd Sirol, Tony Hopkins:

‘Mae’r cofnodion gofal iechyd sydd gan Archifau Gwent o bwys cenedlaethol o ystyried eu dylanwad ar sefydlu’r GIG. Maen nhw’n hynod o bwysig hefyd ar gyfer deall hanes cymdeithasol a lles de-ddwyrain diwydiannol Cymru o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Yn fyr, mae hwn yn adnodd archifol pwysig a fydd ar gael i ymchwilwyr cyn bo hir diolch i’r grant hael yma gan Ymddiriedolaeth Wellcome.’

Dilynwch y blog ym am fwy o wybodaeth: Blog ‘O’r “Geiniog yn y Bunt” at “Am ddim yn y Man Darparu”: Catalogio cofnodion ysbytai Sir Fynwy cyn ac ar ôl 1948.’