Newyddion

Jane Phillips o Abertawe, bydwraig, 1859

Mae mis Mawrth yn Fis Hanes Menywod. I ddathlu, mae Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg yn rhannu straeon ac arddangos dogfennau o’r casgliadau am fywydau rhai o ferched lleol yr ardal. Bydd y straeon yn canolbwyntio ar fenywod sydd heb gael eu hysgrifennu am na’u cydnabod eto. Mae’r stori hon am Jane Phillips, bydwraig, yn un enghraifft o’r eitemau maen nhw’n eu rhannu y mis hwn.

Jane Phillips o Abertawe, bydwraig, 1859
Llyfr y Clochydd, (Silffoedd yr Ystafell Ymchwil) Y Santes Fair, Abertawe

Wrth bori drwy rhai o’r cofnodion cynharach sydd i’w cael yn yr Archifau, des i ar draws enwau tair bydwraig; roedd Mrs Ann Williams yn fydwraig ar Wind Street, Abertawe ym 1758 (P123/23, Llyfr Trethi Cymorth y Tlodion), ac roedd Elizabeth Howell yn fydwraig yn Abertawe ym 1791 (Universal British Directory).  Cefais hyd hefyd i gyfeiriad at Mrs Phillips, bydwraig 71 oed a gladdwyd yn Eglwys y Santes Fair, Abertawe.

Ar ôl ymchwilio ymhellach, dysgais mai Jane oedd enw Mrs Phillips, a bod yr arysgrif ar ei charreg fedd yn dweud:

Er cof am Mrs Jane Phillips o’r dref hon, bydwraig, gwraig i Thomas Phillips, saer maen, a fu farw ar 7 Mehefin, 1859, yn 71 oed.  Dros gyfnod o 30 mlynedd, helpodd gyda genedigaethau 9,000 o blant.

Drwy ymchwilio ymhellach, des i o hyd i ysgrif goffa ar gyfer Jane ym mhapur newydd The Cambrian, dyddiedig 10 Mehefin 1859.  Mae’n disgrifio Jane Phillips fel “gwraig a oedd yn uchel ei chlod ymysg yr holl ddosbarthiadau…roedd galw mawr am ei gwasanaethau gan wragedd mawr eu parch yn ogystal â’r rheini yn y cylch mwy diymhongar… roedd Mrs Phillips, a fu’n fydwraig am dros 30 mlynedd, wedi cynorthwyo yng ngenedigaethau naw mil o blant – digon i boblogi tref bron dwbl maint Castell-nedd… Yn sicr mae’r fath wraig yn haeddu i’w henw gael ei draddodi i’r oesoedd i ddod fel un a wnaeth gryn gymwynas â’i chyfnod a’i chenhedlaeth.”

The Cardiff and Merthyr Guardian Glamorgan Monmouth and Brecon Gazette, 18fed o Fehefin, 1859

Rwy’n falch fy mod wedi dod o hyd i enw Jane Phillips, ac yn gallu rhannu’i stori â chenhedlaeth newydd.  Ys gwn i faint o breswylwyr Abertawe sy’n ddisgynyddion i blant a anwyd gyda help Mrs Phillips?

Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg

Straeon Caru

Hail! genial season of the year

To faithful lovers ever dear

Devoted be this day to praise

My Anna’s charms in rustic lays

Now billing sparrows, cooing doves

Remind each youth of her he loves

My heart and head are both on flame

Whene’er I breath my Anna’s name

Ysgrifennwyd y llinellau hyn gan ŵr o’r enw y Capten Bennett mewn cerdd Sant Ffolant a ysgrifennwyd yn 1818 i Mrs Wyndham, a enwir hefyd yn ‘Anna’.  Beth am edrych yn fanylach ar y stori y tu ôl i’r gerdd hon, a chasgliadau eraill sy’n cynnwys cariad a rhamant yn Archifau Morgannwg.

Gellir gweld y gerdd ymhlith casgliad Castell Ffwl-y-mwn Archifau Morgannwg (cyf. DF/V/133) a cheir cyfanswm o 78 o linellau o gwpledau sy’n odli, sef cryn dipyn yn fwy na’r negeseuon Sant Ffolant bachog a geir mewn cardiau modern.  Yn y gerdd mae’r Capten Bennett yn rhoi mynegiant llawn i’w ochr ramantus, gan ddisgrifio delweddau o Cinderella a’i Thywysog, yn clodfori Anna, yn cynnwys ei thraed tylwyth teg, yn ogystal â chodi amheuon ynghylch addasrwydd y dynion eraill sy’n ei chanlyn, yn cynnwys un a enwir ganddo yn Arglwydd Tredegar.  Mae’r bardd hefyd yn disgrifio llunio blaenlythrennau neu ‘cypher’ Anna yn y tywod gyda ffon gerdded, ac er gall y tonnau olchi i ffwrdd enw ei anwylyd, ni all y tonnau ‘blot that cypher from my heart!’

poem_compressed

Felly pwy oedd y Capten Bennett ac Anna, ac a fu diweddglo hapus i’w stori?  Er bod y gerdd yn rhan o gasgliad Castell Ffwl-y-mwn mae hefyd yn cyfeirio at Dwn-rhefn, sef ystâd ger Southerndown a fu’n eiddo i deulu Wyndham. Mae gwaith ymchwil wedi datgelu fod Anna yn ferch Thomas Ashby o Isleworth, Llundain a Charlotte, merch Robert Jones o Ffwl-y-mwn (sy’n egluro’r cysylltiad â Ffwl-y-mwn).

anna_edited

Gŵr cyntaf Anna oedd Thomas Wyndham o Dwn-rhefn a Llys Clearwell yn Fforest y Ddena (Aelod Seneddol Morgannwg) ond bu farw yntau yn 1814. Fodd bynnag, ailbriododd Anna ym mis Gorffennaf 1818, ychydig fisoedd ar ôl i’r gerdd gael ei chyfansoddi.  Ei gŵr newydd oedd John Wick Bennett o Drelales, a gellir tybio mai hwn yw’r un ‘Capten Bennett’ a anfonodd y gerdd Sant Ffolant.  Ymddengys nad oedd ei ymdrechion barddol yn ofer ac efallai i’r gerdd helpu i ddarbwyllo ei gariad i dderbyn ei gynnig!

Gall fod yn anodd dod o hyd i gyfeiriadau at ‘gariad’ a ‘rhamant’ yn yr archifau, gan nad ydynt yn dermau a geir fel arfer mewn disgrifiadau catalog!  Fodd bynnag, gellir dod o hyd i lawer o straeon rhamantus, p’un ai mewn dyddiaduron neu lythyrau preifat, yn enwedig y rheini a ysgrifennwyd pan roedd y cariadon ar wahân a dyna oedd yr unig ffordd iddynt gadw mewn cysylltiad. Gwahanwyd llawer o gariadon gan ryfeloedd, ac mae gennym sawl stori am gariad yn blodeuo o dan amgylchiadau anodd.

Daeth y Prif Nyrs Isabel Robinson o hyd i gariad pan oedd yn gweithio yn Ysbyty’r Groes Goch yng Nghaerdydd yn 1916.

sister-isabel-robinson_compressed

Tra roedd yn nyrsio yno, cyfarfu â Daniel James Dwyer o fyddin Awstralia, a phriododd y ddau. Roedd ef yn gwella yn yr ysbyty ar ôl cael anaf i’w ben yn y ffosydd yn Ffrainc.

daniel-dwyer_compressed

Ymgartrefodd y ddau yn Awstralia yn ddiweddarach yn St. Kilda, Victoria, ond dychwelodd y ddau i’r ynys hon a bu Isabel farw yn Lloegr yn 1965. Cedwir albwm ffotograffau Isabel yn yr Archifau, ac mae’n cynnwys ffotograffau o staff a chleifion mewn ysbytai milwrol ym Mhen-y-bont ar Ogwr a Chaerdydd (cyf.  D501).

Un o’n casgliadau pwysicaf sy’n ymwneud â’r Ail Ryfel Byd yn Archifau Morgannwg yw’r llythyrau niferus a ysgrifennwyd gan Pat Cox o Gaerdydd i’w darpar ŵr, Jack Leversuch, a oedd yn gwasanaethu tramor yn y lluoedd arfog (cyf. DXGC263/2-32). Anfonodd Pat lythyrau rheolaidd at Jack drwy gydol y rhyfel yn adrodd ei newyddion.  Cadwodd Jack bob un o’r llythyrau a gafodd gan Pat, a daeth â hwy adref gydag ef pan ddaeth ei wasanaeth tramor i ben.

leversuch-letters_compressed

Mae’r llythyrau yn cynnwys manylion personol carwriaeth y ddau yn ogystal â disgrifio sut roedd Caerdydd yn ymdopi â chyrchoedd awyr y gelyn, diffodd y goleuadau oherwydd y ‘black out’, mudo a dogni.

Ceir hefyd cardiau Sant Ffolant ymhlith y casgliadau.  Roedd llawer o gardiau o’r 19eg ganrif wedi’u gwneud â llaw a’u lliwio’n brydferth, weithiau wedi’u haddurno â lluniau torri cywrain.   Ymddangosodd cardiau a argraffwyd yn fasnachol tua diwedd y ganrif honno, ac mae’r cardiau hyn wedi’u haddurno’n brydferth i’n golwg modern ni.  Dyma ddwy enghraifft o gardiau Sant Ffolant o Oes Fictoria (cyf. DX554D/18/3,9), ill dwy ag ymylau pluog.

valentine-1_compressed
valentine-2_compressed

A oes gennych unrhyw hen ddogfennau, ffotograffau neu gardiau Sant Ffolant?  Os felly rhowch wybod i ni oherwydd hoffem eu hychwanegu at ein casgliad.

Archifau Morgannwg
Wefan: https://glamarchives.gov.uk/?lang=cy
Ebost: glamro@caerdydd.gov.uk

Dydd Miwsig Cymru 2023

Ar gyfer Dydd Miwsig Cymru rydym yn rhannu rhai o gasgliadau cerddoriaeth boblogaidd yr 20fed ganrif o’r Archif Gerddorol Gymreig yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Sefydlwyd Yr Archif Gerddorol Gymreig yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 2017, er mwyn casglu, a hyrwyddo defnydd o, archifau a llawysgrifau cerddorol yn y Llyfrgell.

Y Blew

Band roc o Gymru oedd ‘Y Blew’ a sefydlwyd ym 1967. Nhw oedd y band roc cyntaf i ganu yn Gymraeg. Mae’r casgliad o bapurau’r grŵp ‘Y Blew’ yn cynnwys llythyron yn ymwneud â’u perfformiadau, 1967-1969, copïau o gyfweliadau ag aelodau o’r grŵp, hanes sefydlu’r Blew, copïau o ffotograffau a deunydd hyrwyddo, rhai papurau ariannol, 1967-1968, a ffeil sylweddol, 1978-2001, ar y sylw mae’r Blew wedi ei gael ers iddynt chwalu. NLW ex 2219.

Poster o 1967 i hyrwyddo’r sengl ‘Maes B’. Hawlfraint Y Lolfa
Y Blew, 1967 Ffoto ©️ Alcwyn Deiniol (Llyfr ffoto LLGC 3788)

Dafydd Iwan

Yn ddiweddar mae Yma o Hyd wedi dod yn anthem answyddogol ar gyfer Pêl-droed Cymru, a chyrhaeddodd Rhif 1 yn siartiau iTunes ym Mehefin 2022. Fe’i hysgrifennwyd gan Dafydd Iwan yn 1981, canwr a gwleidydd cenedlaetholgar a daeth i enwogrwydd yn ysgrifennu a pherfformio cerddoriaeth Gymraeg. Mae’r casgliad Caneuon Dafydd Iwan yn cynnwys copïau holograff o eiriau i ganeuon Dafydd Iwan gan gynnwys ‘Carchar’ (‘Mae Rhywun yn y Carchar’), ‘Yr Hawl i Fyw’, ‘Magi Thatcher’ (fersiwn cyntaf), ‘Yma o Hyd’, ‘Y Chwe Chant a Naw’ a ‘Ciosg Talysarn’, Hawl i Fyw. NLW ex 1935:

‘Yma o Hyd’ yn llawysgrifen Dafydd Iwan gyda’r cordiau gitâr. Caneuon Dafydd Iwan (NLW ex 1935)

Y Trwynau Coch

Roedd Y Trwynau Coch yn cael ei ystyried fel un o’r bandiau Cymraeg gorau cyfnod pync. Mae’r casgliad yn cynnwys papurau Y Trwynau Coch. [1978] gan cynnwys cytundeb, 1978, rhwng Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a’r grŵp i berfformio yng nghlwb nos Tito’s yng Nghaerdydd a’r amodau, ac ychydig o dorion o’r ‘Cymro’ yn ymwneud â’r grŵp. NLW ex 2617.

Super Furry Animals

Dyma gasgliad o bapurau a gasglwyd a threfnwyd gan Dr Carl a Dorothy Clowes, rhieni Dafydd Ieuan a Cian Ciarán, aelodau o’r grŵp cerddoriaeth Indi/Tecno/Roc-seicoledig Cymreig, y Super Furry Animals (Anifeiliaid Blewog Anhygoel). Ar 15 Mai 2000 rhyddhawyd yr albwm ‘Mwng’ ar eu label eu hunain ‘Placid Casual’. Hwn oedd yr albwm Cymraeg a werthodd y mwyaf o gopïau erioed. Mae’r Papurau Super Furry Animals (Carl Clowes), 1991-2016 yn cynnwys toriadau o erthyglau papur newydd, cyfweliadau, ffotograffau a hysbysebion am y grŵp, ynghyd ag eitemau am aelodau’r band, a bandiau Cymreig cysylltiedig.

 Papurau Super Furry Animals (Carl Clowes), Yr Archif Gerddorol Gymreig

  

Clipiau i’r wasg o lyfr lloffion y Super Furry Animals rhif 1 Mehefin 1995 – Ebrill 1996,
Yr Archif Gerddorol Gymreig

Steve Eaves

Casgliad o bapurau, 1982-1983; caneuon, barddoniaeth a llythyron yn ymwneud â geiriau caneuon gwahanol grwpiau Cymraeg diwedd y 1970au a dechrau’r 1980au, wedi eu crynhoi gan Steve Eaves. Caneuon yn y gyfrol Y Trên Olaf Adref, a gyhoeddwyd ym 1984.  NLW ex 2133.

Posteri

Mae gan y Llyfrgell lawer o bosteri o gigs a chyngherddau.  Derbyniwyd llawer o bosteri yn ddigidol yn dilyn apêl #poster2020 gan gynnwys posteri a ddyluniwyd gan Meirion Wyn Jones a dylunwyr eraill, a threfnwyr cyngherddau. Ymhlith y casgliad posteri amlycaf a gedwir yn y Llyfrgell ar hyn o bryd mae casgliad Gwilym Tudur. Mae’n cynnwys cyfres helaeth o dros 120 o bosteri, sy’n wleidyddol eu natur ac yn hyrwyddo gigs a chyngherddau hanesyddol Cymreig.

Casgliad Ffansîn Rhys Williams

Derbyniwyd y casgliad hwn o 16 o ffansîns cerddoriaeth pop Gymreig, 1982-1990, gan Rhys Caerdydd (Rhys Williams), a oedd yn gyfrifol am y wefan Ffansîn Ynfytyn. Ymhlith y copïau gwreiddiol o’r ffansins ar gyfer y casgliad cenedlaethol mae: Amser Siocled, Yn Syth o’r Rhewgell , Llmych / Chymll / Ychmll / Hymllc, Dyfodol Dyddiol, Ish, Groucho neu Marks, Llanast, Rhech, Gwyn Erfyl yn y Glaw, Cen ar y Pen ac ANKST 03. Chwiliwch Gasgliad Ffansîn Rhys Williams

O’r ffansin ‘Yn syth o’r Rhewgell’ Mehefin 1985

Ffansîn Ms Gwenith Nadolig 1988

Dilynwch yr Archif Gerddorol Gymreig ar Trydar: @CerddLlGC

I ymholi am eitemau cerddorol penodol yng nghasgliadau’r Llyfrgell, cysylltwch â’r Gwasanaeth Ymholiadau

Hiwmor yn yr Archifau

Pe gofynnir i chi feddwl am rywbeth digrif, nid yw’n debygol mai archifau fyddai’r peth cyntaf i ddod i’ch meddwl. Ond os edrychwch chi yn ofalus, mae ein casgliadau yn llawn anecdotau doniol, cartwnau direidus, dychan gwleidyddol – ac, wrth gwrs, jôcs gwael! O gerdd Fanny Tuckfield o’r 19eg ganrif i gasgliad o folardiau mewn llyfryn Ystadau Prifysgol Abertawe – gallwn ni wastad ddod o hyd i rywbeth difyr yn ein casgliadau archif.

Un o’n casgliadau mwyaf doniol yw papurau newydd Undeb y Myfyrwyr. Maent yn cynnwys dros 700 o gyhoeddiadau a grëwyd gan fyfyrwyr, ac yn dyddio’n ôl i 1921. Mae’r casgliad yn cynnig mewnwelediad (boed yn ddifrifol neu’n ddychanol) i bob agwedd ar fywyd myfyrwyr, megis agweddau tuag at y Brifysgol, rhyw, rhywioldeb, ffasiwn, perthynas, gwleidyddiaeth a materion cyfoes, a’r gymuned gyfagos yn Abertawe.

Casgliad o bapurau newydd yr Undeb Myfyrwyr, 2019. © ARCW

Mae’r casgliad hwn yn cynnwys detholiad o gylchgronau RAG, sy’n dyddio rhwng 1928 a 1980, a werthwyd i gyd-fyfyrwyr, staff a’r gymuned leol yn ystod wythnos RAG. Roedd wythnos RAG (‘Raise and Give’) yn rhan ganolog o galendr Prifysgol y myfyrwyr ac yn ddigwyddiad cyffredin ar draws Prifysgolion yn y DU. Byddai myfyrwyr yn cymryd rhan mewn digwyddiadau doniol yn ystod yr wythnos i godi arian i elusennau.

Mae cylchgronau’r RAG yn cynnig cipolwg unigryw ar ddatblygiad hiwmor yn yr ugeinfed ganrif. Roedd cylchgronau’r 1920au a’r 30au yn aml yn gwneud hwyl ar ben y strwythur a dosbarthiadau cymdeithasol. Roeddynt yn cynnwys cyfres o ‘very social notes‘; tebyg iawn i’r clecs cymdeithasol a welir gan Lady Whistledown yn y gyfres Bridgerton, a phroblemau chwerthinllyd ar gyfer y modrybedd ofidiau preswyl, Countess Brylcream a Lady Dough-Cooper (weithiau Lady Cough-Dooper).

Ay Yah! Cylchgrawn RAG, 1929. t.40

Ymdrinnir â pherthnasau mewn ffordd ysgafn a chwareus iawn, trwy gartwnau a cherddi comig – er eu bod yn aml yn cynnwys stereoteipiau a rhywiaeth. Er bod y 1920au yn cynnig rhyddid a mynegiant mwy rhamantus o’i gymharu â’r degawd cynt, gwgwyd ar y defnydd o iaith rywiol ac anlladrwydd mewn hiwmor. Ar y llaw arall wrth i ni deithio trwy’r degawdau, gwelwn fod yr hyn oedd yn amhriodol mewn un cyfnod, yn dod yn dderbyniol mewn un arall.

Gyda chwyldro diwylliannol y Swinging Sixties a dechrau’r mudiad myfyrwyr gwelwn dystiolaeth o fyfyrwyr yn herio barn a gwerthoedd y cenedlaethau o’u blaen. Mae’r hyn a ystyriwyd ar un adeg yn bynciau tabŵ bellach yn cael eu cydnabod a’u gwneud yn hwyl. Ym 1968 caiff cylchgrawn RAG ei adnabod fel cylchgrawn ‘SLAG’, ac mae’r cynnwys yn dod ychydig yn fwy beiddgar a phryfoclyd, wrth ddarparu tystiolaeth o ymwybyddiaeth gynyddol gan fyfyrwyr mewn gwleidyddiaeth, y cyfryngau a materion cyfoes.

Cylchgrawn SLAG, 1968. t.14   
Cylchgrawn SLAG, 1979. t.14

Yn ogystal â’r elw o werthu cylchgronau’r RAG, roedd myfyrwyr Abertawe hefyd yn codi arian i elusennau trwy ddulliau eraill. Roedd digwyddiadau poblogaidd yn cynnwys gorymdeithiau o fflotiau drwy dref Abertawe, gyda’r myfyrwyr yn wisg ffansi a chasglu rhoddion o’r cyhoedd mewn bwcedi. Wedi’i ysbrydoli gan draddodiadau pantomeim, roedd y gorymdeithiau elusennol hyn yn cynnwys trawswisgo, comedi slapstic, a pharodïau o ddiwylliant poblogaidd – gan gynnwys dylanwadau o gomedi fel Monty Python.

RAG fancy dress, 1922 (UNI/SU/PC/5)

Roedd styntiau, neu pranks hefyd yn boblogaidd ymysg y myfyrwyr yn ystod wythnos RAG trwy ddarparu llawer iawn o gyhoeddusrwydd, ac felly yn cynyddu’r rhoddion. Fodd bynnag, roedd myfyrwyr yn aml yn cael eu rhybuddio y gallai styntiau ffôl, answyddogol, a ‘wacky’ arwain at gyhoeddusrwydd gwael, beirniadaeth a drwgdeimlad gan y gymuned leol – ac weithiau – trafferth gyda’r gyfraith.  Yn y clip yma, mae myfyriwr Economeg o’r 1960au, Sal Lalani, yn adrodd hanes un digwyddiad yn arbennig:-

URL – https://soundcloud.com/user-42709892/ragweek?si=d104baca58294588a0f6f974877d177d&utm_source=clipboard&utm_medium=text&utm_campaign=social_sharing

Mae’r casgliadau o archifau sy’n ymwneud ag wythnos RAG ym Mhrifysgol Abertawe yn rhoi cipolwg unigryw i ni ar ddatblygiad hiwmor yn yr ugeinfed ganrif. Gwelwn fod yr hyn oedd yn briodol mewn un cyfnod, yn troi’n sarhaus ac yn amharchus yn un arall. Mae bob amser cysylltiad agos rhwng comedi a chyd-destun gwleidyddol a chymdeithasol y cyfnod: mae hyn yn esbonio pam y gallai rhai puns, jôcs a chartwnau wneud i ni chwerthin (neu ddim) yn y presennol. Wrth i’n gwerthoedd a’n diwylliant newid, mae hiwmor hefyd yn newid- ac felly mae unrhyw eitemau o hiwmor yn yr archifau yn werthfawr iawn er mwyn ddeall ein gorffennol.

Emily Hewitt,
Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe

#CrowdCymru: Diweddariad

Wel, mae hi wedi bod yn gyfnod prysur iawn ers i mi ysgrifennu’r blog rhagarweiniol nôl ym mis Awst! [gallwch ei ddarllen yma] Yn gyntaf, rydw i wedi bod yn gweithio’n galed i hybu’r prosiect. Erbyn nawr, mae gwybodaeth amdani ar wefannau Wythnos Addysg Oedolion Cymru, Mis Hanes Pobl Dduon Cymru a’r Digital Preservation Coalition. Rydym hefyd wedi cael sylw ar-lein trwy Newyddion S4C, a bydd gwybodaeth am y prosiect yn ymddangos yn rhifyn mis Ionawr o gylchgrawn Who Do You Think You Are?

Ar y 7fed o Dachwedd, rhoddais gyflwyniad yn Fforwm Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru a chefais adborth cadarnhaol iawn, a thipyn o ddiddordeb yn #CrowdCymru. Treuliais i’r diwrnod cyfan yno i wrando ar y cyflwyniadau eraill, gan gynnwys rhai hynod o ysbrydoledig gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Amgueddfa Ceredigion, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru.

Byddaf yn rhoi cyflwyniadau ar-lein i Gymunedau Digidol Cymru, myfyrwyr y cyrsiau Rheoli Archifau a Chofnodion ac Achyddiaeth Prifysgol Aberystwyth, a chyfres sgyrsiau ar-lein Archifau Gwent. Byddaf hefyd yn teithio tipyn yn ystod y dyddiau nesaf ar gyfer ymgyrch Archwilio Eich Archif; mi wnes i fynychu digwyddiad yn Archifau Morgannwg ar 30ain o Dachwedd, a byddaf yn Archifdy Sir Gaerfyrddin ar 6ed o Ragfyr. Efallai y gwelaf i chi yno!

Erbyn nawr mae gyda ni gyfrif Twitter, sef @CrowdCymru, i hyrwyddo ein gweithgareddau, amlygu casgliadau, ac i roi cefnogaeth ar gyfer archifau, llyfrgelloedd, amgueddfeydd, a chyfrifon treftadaeth eraill. Hyd yn hyn, rydym wedi trydar am Fis Hanes Pobl Dduon, Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd, Wythnos Addysg Oedolion, Diwrnod Cadwraeth Ddigidol y Byd, Diwrnod y Cofio, a diwrnod #ILoveToWrite. Mi roedd un postiad gyda delwedd o Gasgliad Cymunedol Ardal Doc Caerdydd yn boblogaidd iawn. Roedd yn bortread o ŵr ifanc o’r enw Samuel Sawyer a oedd wedi’i gwisgo’n arbennig o smart, a chafodd y llun ei hoffi gan 169 o bobl, ei ail-drydar 95 weithiau, a hynny wedi creu 116K o argraffiadau.

Samuel Sawyer, Casgliad Ffotograffau Cymunedol Doc Caerdydd, Archifau Morgannwg

Mae partneriaid y prosiect wedi penderfynu lansio’r platfform digidol ym mis Ionawr 2023. Mae’r rhan fwyaf o bobl yn brysur amser hyn o’r flwyddyn, ac mae’n debygol byddent yn fwy awyddus i ddechrau rhywbeth newydd ar ddechrau’r Flwyddyn Newydd, yn hytrach nag ar ddiwedd yr un yma.

Felly, pa gasgliadau digidol fydd ein gwirfoddolwyr yn gweithio arnynt ym mis Ionawr? Bydd hyn rhywfaint o wledd symudol; Wrth i’r prosiect fynd yn ei flaen, gall rhai casgliadau ymddangos am ychydig ac yna cael eu dileu os nad oes diddordeb ynddynt, a’i ddisodli gyda rhywbeth newydd.

Daw’r tri chasgliad cyntaf i weithio arnynt fydd o Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Caerdydd.  Yn gyntaf, Archif Edward Thomas, un o’r beirdd rhyfel llai adnabyddus a laddwyd wrth ymladd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr y Somme, a sonnir amdano yn y blog cyntaf. Mae’r ail gasgliad yn cynnwys dyddiaduron amser rhyfel yr Anrhydeddus Priscilla Scott-Ellis (1916-1983); merch o’r 8fed Arglwydd Howard de Walden. Magwyd Priscilla yn Sgwâr Belgrave ac yng Nghastell y Waun. Yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, cefnogodd Fyddin y Cenedlaetholwyr a oedd yn ymladd llywodraeth y Ffrynt Poblogaidd fel nyrs wirfoddol.

Llythyr o Archif Edward Thomas,
Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Caerdydd

Mae ei dyddiaduron yn adrodd ar y cyfnod o 1934 hyd at 1941 ac mae’r cofnodion hefyd yn ymdrin â byw yn Llundain yn ystod y Blitz. Bydd y ddau gasgliad ar gael i’w drawsgrifio, tra bydd y trydydd casgliad ar gael i’w tagio a’i adnabod. Hwn yw Archif Sefydliadol Prifysgol Caerdydd, sef cof gweledol o fyfyrwyr a staff gyda chofnodion sy’n mynd mor bell yn ôl ag 1883, ac sy’n gynnwys bron i 1000 o ffotograffau yn siartio bywyd prifysgol. Mae’r casgliad yn cynnwys adrannau ar staff, myfyrwyr, ysgolion academaidd, a’r tu mewn a’r tu allan i adeiladau.

Myfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd yn y 1970au
Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Caerdydd

Rwy’n edrych ymlaen yn fawr at gychwyn gyda’r gwirfoddolwyr yn y Flwyddyn Newydd, byddaf yn anfon ffurflenni cofrestru yn gyntaf ac yna trefnu rhai sesiynau hyfforddiant ar gyfer grwpiau bach, lle gallaf dangos y platfform ac egluro tasgau gam wrth gam.

Yn y cyfamser, dymunaf dymor Nadolig hapus iawn i chi!

Jennifer Evans
Swyddog Prosiect Gwirfoddoli Digidol       
Trydar: @CrowdCymru
Ffôn: 01495 742450
E-bost: jennifer.evans@gwentarchives.gov.uk