Digwyddiad Hanes Iechyd yn Archifau Gwent yn dathlu diwedd Prosiect Ymddiriedolaeth Wellcome

Mae prosiect Ymddiriedolaeth Wellcome ‘Archifdy Gwent ar gofnodion ysbytai’, newydd orffen gyda digwyddiad diddorol ar yr 11eg o Ebrill o’r enw’ Gofal Iechyd Cyhoeddus yn Sir Fynwy: Safbwynt Hanesyddol’. Daeth y digwyddiad hwn ag academyddion, aelodau o’r cyhoedd ac archifwyr sydd â diddordeb yn hanes iechyd y cyhoedd ynghyd. Mae’n ymddengys fod hanes meddygol a chymdeithasol yn bynciau poblogaidd, wrth i ymwybyddiaeth cynyddu o’r frwydr a gymerodd i gyrraedd safonau cyffredinol gofal iechyd a glanweithdra yr ydym yn eu cymryd yn ganiataol erbyn hyn. Roedd Archifau Gwent yn ffodus i dderbyn cyllid gan yr Ymddiriedolaeth Wellcome i gatalogio ein cofnodion iechyd sylweddol, a hyn ym mlwyddyn pen-blwydd y GIG yn 70.

Ar ôl derbyn swydd fel Archifydd Prosiect yng Ngwent mis Tachwedd diwethaf, rwyf wedi mwynhau mynd i’r afael â hanes iechyd, wrth gatalogio casgliadau a fydd yn cael eu defnyddio mewn ymchwil academaidd. Rwyf hefyd yn hyrwyddo’r casgliadau yma i’r cyhoedd trwy’r blog: http://www.apennyinthepound.wordpress.com.

Visitors viewing the exhibition
Ymwelwyr yn yr arddangosfa.

Roedd yn wych dod â’r ddau bwnc yma ynghyd yn ein digwyddiad ym mis Ebrill, lle glywsom gan siaradwr academaidd ar hanes ehangach darpariaeth iechyd yn Sir Fynwy. Roedd y gynulleidfa wedyn yn ymateb trwy adrodd ar sut y mae’r straeon hyn yn ymwneud â’u hanesion teuluol a lleol personol.

Ar ôl cyflwyniad gan Tony Hopkins, Archifydd y Sir, clywsom gan dri siaradwr a oedd i gyd yn canolbwyntio ar agweddau gwahanol hanes iechyd.

Siaradodd yr Athro Keir Waddington o Brifysgol Caerdydd â ni am ymdrechion i wella glanweithdra cyhoeddus mewn ardaloedd gwledig yn Sir Fynwy yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif. Yn ei gyflwyniad ‘’Kindly See to the Matter’: Cymunedau lleol, glanweithdra a moderniaeth yng nghefn gwlad Sir Fynwy, 1850-1914 ‘, clywsom sut roedd ardaloedd gwledig De Cymru yn aml yn cael eu gweld fel lleoedd anwybodus lle’r oedd y boblogaeth yn byw mewn cyflwr iechyd israddol a budr, tra mewn gwirionedd roedd ymdrechion i wella safonau, er o dan amgylchiadau anodd iawn.

Prof. Keir Waddington spoke to us about sanitary conditions in rural communities
Siaradodd yr Athro Keir Waddington â ni am gyflyrau glanweithiol mewn cymunedau gwledig.

Nesaf, roedd Dr Steve Thompson o Brifysgol Aberystwyth yn cyflwyno ar Gymdeithasau Cymorth Meddygol De Cymru. Mae hwn yn bwnc arbennig o berthnasol gan ein bod yn cadw cofnodion nifer o gymdeithasau cymorth meddygol yma yn Archifau Gwent. Eglurodd Steve bwysigrwydd unigryw’r cymdeithasau hyn o’u cymharu â chymdeithasau cyfeillgar eraill, sef darpariaeth gofal iechyd cyffredinol ar gyfer poblogaeth ardal gyfan, gan fynd y tu hwnt i ddarpariaethau’r GIG mewn rhai achosion.

Dr. Steve Thompson talking about Medical Aid Societies in South Wales
Dr. Steve Thompson yn siarad am Gymdeithasau Cymorth Meddygol yn Ne Cymru.

Siaradodd Dr Peter Dickson o Brifysgol Abertawe â ni am Feddygon Teulu Asiaidd yn Ne Cymru o dan y GIG newydd, gan ofyn ‘A oedd croeso yn y bryniau?’ Esboniodd Peter sut roedd gweithio gyda Meddygon De Asiaidd ac Indiaidd wedi arwain at ei ymchwil i brofiadau Meddygon Teulu Asiaidd yn y blynyddoedd ar ôl y rhyfel yn Ne Cymru.  Mae ei brosiect yn cynnwys ymchwil – trwy gyfweliadau â meddygon sydd wedi ymddeol a’u teuluoedd – i brofiadau arwahanrwydd cymdeithasol a phroffesiynol, a chroeso cymunedol yn y cymoedd yng Nghymru.

Dr. Peter Dickson spoke about his research into experiences of South Asian G.P.s in South Wales
Siaradodd Dr. Peter Dickson am ei ymchwil i brofiadau Meddygon Teulu De Asiaidd yn Ne Cymru.

Roedd y digwyddiad hefyd yn gyfle i roi cyhoeddusrwydd i ganlyniadau ein prosiect a’r casgliadau sydd newydd eu catalogio. Yn ystod yr egwyl, roedd ymwelwyr yn gallu gweld arddangosfa yr oeddwn wedi churadu gyda chopïau o gofnodion iechyd o bob rhan o gasgliadau’r archifau. Trefnwyd yr arddangosfa o amgylch themâu gwahanol, gan gynnwys cymdeithasau cymorth meddygol, digwyddiadau codi arian ac adloniant, mamolaeth a gofal plant, a sut mae rôl ysbytai wedi newid mewn saith deg mlynedd o’r GIG.

Roedd gweithio ar yr arddangosfa yn gyfle gwych i addysgu’r gynulleidfa am y gwaith sy’n cael ei wneud mewn archif, sut y defnyddiwyd yr arian gan Ymddiriedolaeth Wellcome, a dangos yr amrywiaeth eang o ddogfennau a ffotograffau hanes iechyd sydd ar gael. Un o’m hoff eitemau o’r arddangosfa yw ffotograff o gystadleuaeth ddawnsio Fox-Trot a gynhaliwyd gan Ysbyty Brenhinol Gwent yn y 1920au (Cyf. Archifdy Gwent: D3345 / 14). Rwyf hefyd yn hoff iawn o’r ‘llyfryn i famau newydd’ a roddwyd i gleifion yn Ysbyty Mamolaeth Lydia Beynon ym 1962 (Cyf. Archifdy Gwent: D6305). Mae’r llyfryn yn cynnwys y fasiynnau diweddaraf mewn gwisg mamolaeth! Roedd hefyd yn ddiddorol gallu adrodd hanes hirach ysbyty sy’n adlewyrchu hanes y GIG gan ddefnyddio cofnodion o bob rhan o’r casgliadau, fel Llanfrechfa Grange yng Nghwmbrân.

Photograph showing Fox-Trot Dancing Competition for the Hospital Challenge Shield, Royal Gwent Hospital, c.1920s. Gwent ArchivesCafwyd cyfnewidiad bywiog gyda’r gynulleidfa ar ôl pob sgwrs. Roedd ymholiadau ar gysylltiadau â hanes lleol a gweithrediad cymdeithasau cymorth meddygol, ymholiadau gan yr archifwyr, a hyd yn oed rhwng yr academyddion! Roedd yn wych hwyluso cyfle i archifwyr ac academyddion i drafod sut y gall cydweithio arwain at fanteision cwmpas ymchwil a sicrhau adnoddau ariannu.

Dim ond ychydig o ddyddiau fydd nes i’r prosiect gau’n swyddogol gan ein bod bellach wedi cwblhau’r gwaith catalogio yr oeddem yn bwriadu ei wneud. Rydym yn ddiolchgar i’r Ymddiriedolaeth Wellcome am y cyfle i wella mynediad at gofnodion ysbyty ac iechyd. Ni fyddwn yn cael unrhyw ffocws heb y cyllid penodol hwn. Bydd y catalogau newydd yn cael eu llwytho i’n gwefan yn fuan.

Fodd bynnag, bydd gwaith ar gasgliadau meddygol yn Archifau Gwent yn parhau gyda blaendaliadau newydd yn digwydd yn rheolaidd, a’r ‘Canllaw Cofnodion Ysbyty’ llawn i’w gynhyrchu yn y dyfodol. Ar hyn o bryd, rydym yn edrych ymlaen at groesawu ymchwilwyr newydd i astudio’r casgliadau iechyd y mae fy nghydweithwyr, Clare Jeremy, Sally Hopkins a minnau, wedi bod yn gweithio i’w gwneud yn hygyrch dros y flwyddyn ddiwethaf!

Dr Lucy Smith
Archifydd Prosiect
Archifau Gwent

Papurau Paget yn cyrraedd Prifysgol Bangor

Yn ddiweddar, mae Archifau a Chasgliad Arbennig Prifysgol Bangor wedi derbyn casgliad newydd o Blas Newydd Ynys Môn, drwy’r 8fed Ardalydd Môn, Alexander Paget. Rhennir y casgliad yn 6 chyfres sy’n datgelu bywydau 6 aelod o deulu Paget yn ystod y 19eg a’r 20fed ganrif, sef:

  1. Almeric Hugh Paget, Barwn Queensborough (1861-1949)
  2. Henry Cyril Paget, 5ed Ardalydd Môn (1875-1905)
  3. Charles Henry Alexander, 6ed Ardalydd Môn (1885-1946)
  4. Marjorie, Arglwyddes Môn (1883-1946)
  5. Arglwyddes Caroline Duff (1913-1976)

Bydd y chweched gyfres o bapurau sy’n ymwneud â George Charles Henry Victor, 7fed Marcwis Ynys Môn (1922-2013) yn aros ym Mhlas Newydd yn y dyfodol agos.

Laura Patari and Lord Anglesey
Arglwydd Môn gyda’r intern, Laura Patari, ym Mhlas Newydd

Bydd y casgliad helaeth o 69 o focsys mawr, sy’n cynnwys albymau lluniau, llyfrau lloffion, cyfnodolion, gohebiaeth, toriadau papur newydd, yn ogystal â dogfennau ariannol a gweinyddol, yn ymuno â chofnodion ystadau eraill Plas Newydd, a dyddodir yn Archifau’r Brifysgol dros gyfnod o 5 degawd.

Cafodd y Papurau Paget ei gatalogio ym 1983-1984 gan dîm o dan nawdd y Comisiwn Gwasanaethau Manpower, ac maent wedi’u lleoli ym Mhlas Newydd tan eleni. Er mwyn rheoli casgliad mor fawr, bu’n rhaid i’r Archifau a’r Casgliadau Arbennig sicrhau cyllid gan “Gronfa Bangor” y Brifysgol i brynu silffoedd symudol newydd. Maent hefyd wedi cael cymorth trwy interniaeth israddedig a drefnwyd ar y cyd â Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru (SYYC).

Mae archwiliad cychwynnol o’r Papurau Paget wedi datgelu gwybodaeth newydd a diddorol a fydd yn darparu cyfleoedd ymchwil i fyfyrwyr Prifysgol Bangor a darllenwyr allanol. Mae’r Papurau Paget yn dweud wrthym am y personoliaethau sy’n gysylltiedig ag ystâd Plas Newydd – cipolwg prin ar fywydau aelodau’r teulu. Er enghraifft, mae bwndeli o anfonebau a derbynebau sy’n rhoi tystiolaeth o arferion gwario gormodol y 5ed Marquis o Ynys Môn, sylfaenydd Theatr Gaiety ym Mhlas Newydd. Mae dogfennau diweddarach yn cynnwys llythyrau gan yr artist Rex Whistler i Lady Caroline Duff, actores a cymdeithaswraig, ar agweddau o gysylltiadau’r artist â Phlas Newydd.

Gellir gweld catalog Papurau Paget ar-lein drwy’r linc yma. 

Ysgrifennwyd y blog hwn gan Laura Patari, intern israddedig yn Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor. Mae’n fyfyriwr Iaith a Llenyddiaeth Saesneg yn y drydedd flwyddyn o’r Ffindir ac mae wedi bod yn cynorthwyo’r Archifydd wrth drosglwyddo Papurau Paget o Blas Newydd, yn ogystal â rheoli ail-becynnu’r casgliad, gwneud tasgau cadwraeth syml, rhifo dogfennau a mewnbynnu data catalog i’r gronfa ddata CALM.

Dod â Hanes yn Fyw : Gwasanaeth Addysg Archifau Gwynedd

Gwynedd Archives Education ServiceAdnodd diwylliannol cyfoethog yw archifau, a gallant ddarparu cyfleoedd dysgu i bobl o bob oed a chefndir. Yn y blog hwn, mae Gwasanaeth Archifau Gwynedd yn esbonio’r hyn y gall eu gwasanaeth addysg ei ddarparu.

Sefydlwyd Gwasanaeth Addysg Gwasanaeth Archifau Gwynedd yn ôl yn 1974 gan ffurfioli trefniant blaengar gan yr hen Sir Gaernarfon o ddatblygu pecynnau dysgu yn cynnwys llungopïau o ddogfennau a lluniau gwreiddiol perthnasol i hanes y sir.

Mae’r Gwasanaeth yn cynnwys un Swyddog Addysg, ac mae’r swydd sydd wedi ei rannu rhwng dau.  Mae’r ddau yn gyn athrawon, gyda un ohonynt wedi ei gymhwyso yn archifydd.  Ariennir y swydd yn rhannol gan Gytundeb Lefel Gwasanaeth gydag ysgolion cynradd y sir gyda dros 90% o’r ysgolion cynradd yn defnyddio’r Gwasanaeth.

Mae gofynion y gwaith yn rhannu yn dair rhan.  Mae’r Swyddog Addysg yn darparu deunydd i’r ysgolion yn dilyn cais yn ymwneud â thema benodol neu ddigwyddiad.  Mae’r Swyddog hefyd yn ymweld âg ysgolion gan addysgu’r dosbarth gyda chymorth cyflwyniad PowerPoint, sy’n cyflwyno’r gwahanol fathau o ffynonellau y gellir eu defnyddio fel tystiolaeth ar gyfer hanes lleol neu ar gyfer astudio thema benodol.  Yn ogystal pan mae ysgol yn ymweld â’r Archifdai, y Swyddog sydd yn tywys y disgyblion o amgylch yr adeilad ac yn eu cyflwyno i ddeunydd gwreiddiol.

Yn ystod 2017-2018 darparwyd 120 o becynnau a chyflawnwyd 105 o ymweliadau gan arwain at 2,639 o ddisgyblion y sir yn derbyn y Gwasanaeth.  Yn ôl 100% o’r athrawon sy’n defnyddio’r Gwasanaeth mae’n gwella dealltwriaeth plant o’u hanes a’u treftadaeth.  Fel y disgrifir gan yr athrawon

“Arbennig – y sesiwn wedi bod yn ysbrydoledig i’r plant ac wedi dod â’r cyfnod yn fyw iddynt”

“Mae’r plant wrth eu boddau yn cael adnoddau a chyflwyniadau fel hyn, mae’n rhoi cyfleoedd a gwybodaeth arbenigol iddynt”

“Gwnaethpwyd gwersi ychwanegol ar y pwnc yn yr wythnosau dilynol, gan ddefnyddio’r cyflwyniad / ffynonellau a ddarparwyd.  Rhoddodd ddealltwriaeth well i’r disgyblion o wahaniaethau cymdeithasol / diwylliannol rhwng cyfnodau hanesyddol a’u helpu i ddehongli ystyr y ffynonellau hanesyddol”

“Mae’r deunyddiau a’r cyflwyniadau yn hyrwyddo’r dysgu mewn modd effeithiol iawn”

“Plant wedi mwynhau yn fawr iawn ac yn byrlymu ar ôl yr ymweliad”

Drwy’r gwaith hyn cynigir profiadau i blant gael meithrin amrediad o sgiliau sy’n cyfoethogi gwaith yr ysgolion, gan gefnogi’r Cwricwlwm Cenedlaethol a hyrwyddo gwaith trawsgwricwlaidd gan gyfrannu at gyrhaeddiad disgyblion.

Llwyddiant Grant yr NMCT i Archifau Ynys Môn

Mae’r National Manuscript Commission Trust (NCMT) wedi dyfarnu grant o £3,734 i Archifau Ynys Môn er mwyn diogelu 30 o luniadau technegol a chynlluniau sy’n dangos gwahanol agweddau o’r ‘TSS Colleen Bawn’ a’r ‘TSS Mellifont’.

Ar un cyfnod roedd y ‘TSS Colleen Bawn’ a adeiladwyd gan Vickers Sons & Maxim Ltd, Barrow-in-Furness yn 1903 a’i chwaer long, y ‘TSS Mellifont’, yn rhedeg gwasanaeth fferi a chludo post pwysig rhwng porthladdoedd Lerpwl a Drogheda a Chaergybi a Greenore.

Derbyniodd Archifau Ynys Môn y dogfennau fel rhodd gan weithredwr y fferi, Stena Line, er mwyn dathlu arfordir nodedig Ynys Môn yn ystod ‘Blwyddyn y Môr’ yng Nghymru yn 2018.

Dywedodd Hayden Burns, Uwch Archifydd, “er eu bod mewn cyflwr gwael, mae’r cofnodion hyn yn ychwanegiad gwerthfawr i’n casgliadau ac oherwydd hynny, roedd gwneud gwaith cadwraeth arnynt yn flaenoriaeth”. Ychwanegodd, “diolch i grant y NCMT bydd y dogfennau hyn yn awr yn cael eu glanhau, eu gwastadu a’u trwsio gan warchodwr proffesiynol. Wedi hynny, bydd y cofnodion yn cael eu catalogio a byddant ar gael i’w harchwilio yn ein hystafell chwilio gyhoeddus”.

Mae’r lluniadau’n arwyddocaol am eu bod yn rhoi gwybodaeth fanwl am y math o longau dwysgriw oedd yn gweithredu ym Môr Iwerddon yn ystod y cyfnod hwn. Maent yn bwysig hefyd oherwydd rôl hollbwysig y llongau hyn yn ystod y Rhyfel Mawr a digwyddiadau a arweiniodd at Wrthryfel y Pasg yn Iwerddon.

Am ragor o fanylion am waith y National Manuscript Commission Trust (NCMT) ewch i: https://www.nmct.co.uk/

Dylanwad Ffrainc ar adfywiad yr iaith Gymraeg yng Nghaerdydd

Mae Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd yn aml yn cynnal cyfleoedd ymchwil â thâl i fyfyrwyr o ystod o ddisgyblaethau academaidd i weithio ar ein casgliadau archifol. Rydym wedi bod yn ffodus i gael Pip Bartlett a Katy Stone am y ddau haf diwethaf, myfyrwyr Ieithoedd Modern sydd wedi gweithio ar archif teulu Barbier fel rhan o Raglen Cyfleoedd Ymchwil Israddedig Caerdydd (CUROP).

Compliments of the season Cardiff University Archives Barbier 1

“Ah! Madame, let your daughter speak ze Welsh tongue and they are ir-ree-zeest-ible”
Evening Express, 28ain Gorffennaf 1894

 

 

Mae’r archif hon, a gafaelwyd yn ddiweddar, yn cynnwys cannoedd o lythyrau a chardiau post a gyfnewidiwyd gan y teulu Franco-Brydeinig rhwng 1860-1924, gyda’r rheini sy’n ymestyn dros y blynyddoedd Rhyfel Byd Cyntaf o ddiddordeb arbennig. Gwaith Pip a Katy oedd i drefnu, disgrifio, a phecynnu’r deunyddiau’n ddiogel, gan ddefnyddio eu sgiliau Ffrangeg i gyfieithu a dehongli’r llythyrau.

Pip Cardiff University Archives Barbier 4
Myfyrwraig Pip Bartlett yn gweithio ar archif Barbier.

Yr Athro Paul E. E. Barbier oedd y darlithydd cyntaf mewn Ffrangeg a benodwyd i Goleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy, y sefydliad a daeth yn ddiweddarach yn Brifysgol Caerdydd. Wedi iddo ymgartrefu yng Nghaerdydd, parhaodd ei wraig Euphémie a’u hwyth o blant i gyfathrebu gyda’u gilydd yn Ffrangeg, a bu’n gweithio’n agos gyda chymdeithasau Ffrangeg amrywiol ym Mhrydain, megis Société Franco-Britannique de Caerdydd.

Roedd Barbier yn aelod parchus o staff, ac roedd ganddo enw cydnabyddedig yn y gymuned ehangach yng Nghaerdydd. Ar ôl symud i Gymru gyda’i deulu ym 1883, gwnaeth ymdrech i gymryd rhan mewn cymdeithasau diwylliannol lleol ac roedd ganddo ddiddordeb arbennig yn yr iaith Gymraeg. Mae’r archif yn tystio i’w ymrwymiad parhaus i’r Gymraeg trwy gydol ei amser yn y brifddinas.

O 1897, roedd Barbier ar y pwyllgor ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol, a chyfrannodd at gyfres o erthyglau papur newydd lle honnwyd bod ‘ysbryd y genedl Gymreig yn ddiolchgar i ddiwylliant yr Eisteddfod’.

Euphemie and Marie Cardiff University Archives Barbier 2
Gwraig Barbier – Euphémie – a’i merch Marie y tu allan i’w cartref yn Rhodfa’r Amgueddfa.

Pan agorodd Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy gyntaf ym 1883, nid oedd dewis i astudio Cymraeg. Fodd bynnag, mab Barbier oedd un o’r myfyrwyr cyntaf i gwblhau gradd Meistr mewn Ffrangeg a Chymraeg – gan awgrymu y gallai Barbier fod wedi cael rhywbeth i’w wneud ag arloesi astudiaethau Cymreig yn y Brifysgol.

Mae tystiolaeth o erthyglau papur newydd yn dangos bod Barbier hefyd yn cyflwyno darlithoedd dylanwadol am yr iaith Gymraeg a diwylliant Cymraeg. Roedd ei angerdd am yr iaith mor heintus, roedd y papurau lleol wedi cynnwys cartŵn o fenywod ifanc yn awyddus i ddysgu Cymraeg: M. Barbier’s remarks are producing results. Inspired by his advice as to the potentiality of Welsh as a vehicle and instrument of tender passion, a number of Cardiff ladies who are on the borderland of old maidenhood, have set their heads together with a view of learning the language of Eden.’ (Evening Express, 1 Awst 1894).

Language of Eden Cardiff University Archives Barbier 3Mae erthygl yn y South Wales Echo (2 Chwefror 1899) yn adrodd am un o’r darlithoedd cyhoeddus hyn: ‘Fy argraffiadau o Gymru a Chymraeg’. Yn ôl yr erthygl, roedd ‘presenoldeb llawn’ ac roedd y ddarlith ‘yn llawn hiwmor a swyn llenyddol’. Mae’r erthygl yn nodi’r dyfyniad gwych yma gan Barbier: ‘if French is the language of men, German of soldiers, Spanish of God’s Saints, Italian of women and English of birds, surely Welsh is that of angels!’

Alison Harvey, Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd