Hanes llafar a grwpiau cymunedol

Mae hanes llafar yn rhywbeth rydyn ni wedi gwneud llawer ohono yng Ngwasanaeth Archif Morgannwg Gorllewin Morgannwg. Tyfodd hyn o rywfaint o’r waith rhagorol a wnaed yn y 1970au gan gyfuniad o unigolion a grwpiau a adawodd sylfaen gref o recordiadau o gyfweliadau hel atgofion gan ddefnyddio recordwyr tâp rîl-i-rîl.

Mae tâp magnetig yn eithaf bregus, felly yn hytrach na gadael i ymchwilwyr wrando ar y tapiau gwreiddiol, fe benderfynon ni fynd ati i’w digideiddio. Ar gyfer hyn gwnaethom ddefnyddio darn o feddalwedd rhad ac am ddim o’r enw Audacity, a all drosi’r signal sy’n dod o jac clustffon ar recordydd tâp i ffeil ddigidol.

Y broblem nesaf oedd sut i sicrhau eu bod ar gael i’r cyhoedd. Yn gyntaf oll, gyda chymorth band ymroddedig o wirfoddolwyr, gwnaethom fynegeio’r holl recordiadau. Y nod oedd dewis y pynciau sy’n cael eu trafod yn fanwl, a nodi ble ar y recordiad y gellir dod o hyd iddynt er mwyn helpu ymchwilwyr i ddod o hyd i’r hyn maen nhw ei eisiau gyda’r lleiaf o ffwdan.

Clipboard01Y peth nesaf i’w wneud oedd gwneud rhyngwyneb defnyddiwr. Mae hyn yn gweithio ar borwr gwe ac er nad yw ar gael o bell, mae’n gweithio yn union fel gwefan. Mae tudalen esboniadol a rhestr o recordiadau ar gyfer pob un o’r prosiectau recordio, ac mae’r holl gynnwys yn ddwyieithog, Cymraeg a Saesneg. Daeth mynegai’r gwirfoddolwyr yn un o’r tudalennau: mae pob cofnod mynegai yn ddolen ryngweithiol. Cliciwch arno, ac mae’r recordiad yn dechrau chwarae. Gwnaed popeth yn fewnol gan ddefnyddio meddalwedd safonol a’r canlyniad yw bod ymchwilwyr yn gallu cael mynediad gydag ychydig o gliciau, tra bod y tapiau gwreiddiol yn cael eu dal yn ddiogel rhag niwed.

Mae sicrhau bod yr archifau sgrin a sain ar gael yn yr ystafell chwilio wedi ein helpu i hyrwyddo hanes llafar fel ffordd o gofnodi’r gorffennol. Rydym wedi rhoi sgyrsiau i grwpiau cymunedol gan eu hannog i gofnodi eu hanes eu hunain ac mae hyn wedi arwain at ychwanegu llawer mwy o recordiadau i’n casgliadau. Mae’r pynciau dan sylw wedi dod yn fwy amrywiol hefyd, ac erbyn hyn mae gennym recordiadau sy’n ymwneud â chwaraeon, hanes milwrol, llenyddiaeth, tafodiaith ac ethnigrwydd.

Clipboard02Mae’r amrywiaeth hon yn gyfle pwysig. Un o’r heriau sy’n ein hwynebu fel archifwyr yw sicrhau cynrychiolaeth yr holl gymunedau yn yr ardal yr ydym yn ei chwmpasu. Yn hanesyddol, nid oes cynrychiolaeth dda o lawer o grwpiau mewn cofnodion swyddogol, ysgrifenedig, ac yma y daw hanes llafar i’w hun. Trwy hwyluso prosiectau recordio rhwng cymheiriaid, rydym yn gallu helpu grwpiau cymunedol i adrodd eu straeon eu hunain yn y dyfodol, yn eu ffordd eu hunain ac yn ôl eu meini prawf eu hunain. Er enghraifft, bu grŵp o fyfyrwyr Tsieineaidd yn cyfweld ac yn ffilmio deg o drigolion oedrannus Abertawe a oedd wedi dod o Hong Kong yn wreiddiol. Fe wnaethant adrodd eu straeon yn eu hieithoedd eu hunain ac mae eu geiriau’n cael eu cyfieithu gan is-deitlau.

Nid yw recordiad hanes llafar yn disodli cyfrif swyddogol, ysgrifenedig, ond yn hytrach mae’n ei ategu. Gall fod o werth aruthrol i’r crëwr a’r gwrandäwr fel ei gilydd, a dim ond wrth i amser fynd heibio y mae ei bwysigrwydd fel adnodd hanesyddol yn cynyddu.

Newyddion Ffug, Iechyd Meddwl, a Dianc o’r Llyfrgell: Cenhadaeth Ddinesig mewn Archifau a Llyfrgelloedd

“City and College should stand, shoulder to shoulder, facing the problems of life together”

Sgrifennwyd y geiriau yma ym 1906, gan un o aelodau’r gymuned addysg radical Annedd Prifysgol Caerdydd. 113 mlynedd yn ddiweddarach, mae’n ddisgrifiad da o amcan ein rhaglen ymgysylltu dinesig – sef darganfod ffyrdd y gall llyfrgelloedd ac archifau Prifysgol Caerdydd gefnogi cymunedau sy’ tu hwnt i’n muriau.

Dros y flwyddyn ddiwethaf, ‘dyn ni wedi bod yn ymchwilio sut y gallwn ni wneud ein gwasanaethau a’n casgliadau yn fwy apelgar, hygyrch a defnyddiol i gynulleidfaoedd tu allan i academia.

Yn ystod yr haf fe dreialom ni nifer o raglenni arbrofol, i geisio creu cyfleoedd ar gyfer:

  • Symbylu ymatebion
  • Mwynhad
  • Cysylltu pobl ag adnoddau

Dyma flas ar rai o’r gweithgareddau:

Dod ag Archif Edward Thomas i’r Senedd

Fel sefydliad academaidd, mae’n hynod bwysig i ni ddangos sut y gall archifau a llyfrgelloedd symbylu creadigrwydd a myfyrdod, yn ogystal ag ymchwil a dysg.

1 Fitzalan Cardiff University Archives

Fel rhan o Ŵyl Estyn yn Ddistaw Llenyddiaeth Cymru, ymunodd dosbarth o Ysgol Uwchradd Fitzalan â’r beirniad llenyddol Jafar Iqbal â ni. Fe archwiliom ni lythyrau a barddoniaeth y bardd Edward Thomas – gan drafod Iechyd Meddwl, Teulu a Gwrthdaro yn ei waith a chreu gwaith gwreiddiol, gan gynnwys barddoniaeth a beirniadaeth lenyddol.

Fe gyflwynom ni’r gwaith yma o flaen cynulleidfa groesawgar yn y Senedd rai wythnosau’n ddiweddarach. Cafodd pawb gyfle i ddweud eu dweud ar wal Senedd Ieuenctid Cymru (llai o waith cartre, mwy o garedigrwydd at ffoaduriaid), yn ogystal â thaith arbennig o amgylch y siambr.

2-fitzalan-cardiff-university-archives.jpg    3 Fitzalan Cardiff University Archives

Mae’n esiampl fechan o sut y gallwn ni fel llyfrgelloedd ac archifau symbylu gwaith newydd – a sut y gallwn gyweithio gyda sefydliadau fel Llenyddiaeth Cymru i sicrhau bod cyfle i rannu’r gwaith yna gyda chynulleidfa ehangach.

Ystafell Ddianc y Llyfrgell

Un o’n amcanion ni ar gyfer ein rhaglenni ymgysylltu dinesig yw i wneud yn siŵr bod cyfle i bobl fwynhau defnyddio ein llyfrgelloedd – i gynulleidfaoedd deimlo’n gyfforddus a hyderus yn defnyddio ein gwasanaethau. Mae’n allweddol, hefyd, i’n staff gael profiad o drio pethau newydd, tu hwnt i’r profiad arferol o weithio gyda myfyrwyr ac ymchwilwyr.

Datblygwyd y Stafell Ddianc fel ffordd o annog pobl ifanc i feddiannu’n llyfrgelloedd, i fwynhau eu harchwilio ac i fagu hyder yn defnyddio ein gwasanaethau.

4 Cardiff University Library Escape RoomDaeth ysgolion haf Campws Cyntaf atom ni i dreialu’r weithgaredd – gan ddatrys cyfres o bosau wedi’u cloi er mwyn ennill gwobr arbennig. Mae Campws Cyntaf yn darparu cyfleon i bobl ifanc â chyflyrau sbectrwm awtistiaeth, a phobl ifanc â phrofiad o’r sector Gofal Lles, felly dyluniwyd y weithgaredd fel bod modd ei haddasu yn ôl gofynion y grwpiau. Roedd y weithgaredd yn llwyddiannus iawn – fe fyddwn ni’n addasu a mireinio’r model gwaith ymhellach, gyda’r amcan o gynnig Ystafell Ddianc reolaidd ar gyfer ysgolion uwchradd.

Newyddion Ffug gyda JOMEC a Media Wales

Un o rinweddau mwya defnyddiol llyfrgelloedd ac archifau ydi’n gallu i ‘fatsho’ pobl gydag adnoddau. Fe ddatblygwyd y prosiect Newyddion Ffug i ehangu rôl y llyfrgell fel man cysylltu – gan geisio ateb galw yn ein cymuned trwy hwyluso mynediad at arbenigedd, profiadau ac adnoddau sydd ddim wastad ar gael i’r cyhoedd.

5 Fitzalan Cardiff University Archives Fake NewsFe weithiom ni gyda dosbarth Saesneg ac Astudiaethau’r Cyfryngau Fitzalan i greu prosiect a fyddai’n mynd â ni o’r stafell ddosbarth i ganol ystafell newyddion, i stiwdios darlledu ac i gampws newyddiaduraeth newydd sbon y brifysgol. Buodd staff JOMEC – sef Ysgol Newyddiaduraeth, y Cyfryngau a Diwylliant – a Media Wales yn hael iawn gyda ni, wrth i ni darfu ar eu diwrnod gwaith a chreu chydig o gynnwrf! Wrth weithio gyda Media Wales ar eu technegau holi, a dysgu sut y caiff gwybodaeth ei gasglu a’i wirio cyn ei gyhoeddi, paratodd y dosbarth ar gyfer holi’r cyhoedd. Yn JOMEC, fe edrychodd y dosbarth ar sgiliau ymchwil: sut i ddarganfod gwybodaeth o ansawdd da, a sut i lunio holiadur craff sy’n mynd i wraidd y pwnc dan sylw.

6 Fitzalan Cardiff University Archives Fake News

7 Fitzalan Cardiff University Archives Fake NewsAr ddiwrnod ola’r rhaglen, dyma ni’n mentro allan i’r byd ‘go iawn’, gan ddefnyddio’n sgiliau newydd i greu fideos, a holi’r cyhoedd am eu hagweddau nhw tuag at y cyfryngau. Oherwydd creisis bws mini, fe gawsom drip annisgwyl i Archifau Morgannwg – diolch yn fawr i’w staff am ein croesawu ar y funud ola.

Y tymor nesa, fe fyddwn ni’n cwrdd eto ac yn cyd-greu adnodd ddigidol yn defnyddio’n cyfweliadau a’r hyn ddysgom ni yn ystod ein gweithdy – y gobaith yw y bydd pob ysgol yng Nghymru yn medru manteisio ar beth ddysgom ni, wrth i ni rannu’r adnodd trwy blatfform HWB Llywodraeth Cymru.

Ymlaen at y dyfodol

Mae hi wedi bod yn haf prysur, ond rhan o’r pictiwr yr hwn – dim ond un o’n cynulleidfaoedd yw ysgolion, felly fe fyddwn ni’n parhau i ddatblygu rhaglenni dros y blynyddoedd i ddod, fydd yn agor ein casgliadau i bobl ar hyd a lled Cymru.

Fe fyddwn ni’n cyhoeddi ein strategaeth Ymgysylltu Dinesig yn y flwyddyn newydd – os oes diddordeb ‘da chi mewn gweithio gyda ni, neu ddysgu mwy am ein ffordd o weithio, cysylltwch â ni: mailto:specialcollections@cardiff.ac.uk

Sara Huws,
Swyddog Ymgysylltu Dinesig,
Llyfrgelloedd ac Archifau, Prifysgol Caerdydd

Archifau Ynys Môn yn dathlu ei Dreftadaeth Chwaraeon

Mae Archifau Ynys Môn wedi derbyn grant o £480 gan Sporting Heritage ar gyfer digwyddiad i ddathlu gorffennol chwaraeon yr ynys, a chodi ymwybyddiaeth o ‘Cymdeithas Gemau’r Ynysoedd Ynys Môn’.

Cafodd cais Ynys Môn i gynnal Gemau Rhyngwladol yr Ynysoedd yn 2025 hwb sylweddol pan gadarnhaodd y Gymdeithas Gemau Ynys Ryngwladol (IIGA) ym mis Gorffennaf fod statws yr ynys fel cynigwyr dewisol i gynnal yr hyn a alwyd yn ‘Gemau Olympaidd Bach’ ymhen chwe blynedd. Mae llawer o waith i’w wneud o hyd i sicrhau y gall Ynys Môn gynnal y gemau, a bydd angen i bawb ar yr ynys gymryd rhan a sicrhau bod y pwyllgor yn gallu cael hyn dros y llinell. Gyda diolch i gefnogaeth hael Sporting Heritage, bydd Archifau Ynys Môn yn gallu chwarae ei ran.

Holyhead County School, football team, 1929 - 1930 Anglesey Archives
Tîm pêl-droed Ysgol Sir Caergybi, 1929 – 1930

Bydd yr arian yn caniatáu i’r gwasanaeth greu arddangosfa bwrpasol yn dathlu treftadaeth a diwylliant chwaraeon unigryw’r ynysoedd. Bydd yr arddangosfa’n cael ei chreu gan wirfoddolwyr ac mae’n cynnwys cyfres o ffotograffau a dogfennau sy’n dangos sut y gall chwaraeon gael effaith gadarnhaol ar gymuned fach. Bydd yr arddangosfa’n cael ei lansio ar Ddiwrnod Cenedlaethol Treftadaeth Chwaraeon (30ain o Fedi), a bydd yn rhan o fis dathlu a fydd yn helpu i gynyddu ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o’n treftadaeth chwaraeon trwy ddarparu mwy o fynediad i straeon ac archifau o gyflawniadau chwaraeon lleol. Bydd yr arddangosfa hefyd yn helpu i godi ymwybyddiaeth o waith da ‘Cymdeithas Gemau Ynys Ynys Môn’ a’i chais i gynnal Gemau Rhyngwladol yr Ynysoedd yn 2025.

I gael rhagor o wybodaeth am y Gymdeithas Gemau Ynysoedd Rhyngwladol a Sporting Heritage, gweler:

https://www.iiga.org/

https://www.sportingheritage.org.uk/

Archifau Ynys Môn, Medi 2019
Prif delwedd: Tîm hoci merched Biwmares, [c. 1915]

Cyflwyniad i Gasgliad Raissa Page yn Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe

Ffotograffydd o Ganada oedd Raissa Page (1932-2011) a oedd yn byw yn y DU o’r 1950au hyd at ei marwolaeth. Cafodd yrfa gyntaf lwyddiannus fel gweithiwr cymdeithasol yn arbenigo mewn plant sy’n derbyn gofal, ond yng nghanol ei 40au gadawodd y proffesiwn hwn i fod yn ffotograffydd.

Rhoddwyd ei harchif i Brifysgol Abertawe yn 2014 ac ar hyn o bryd mae’n cael ei gatalogio ar brosiect blwyddyn trwy grant Ymddiriedolaeth Wellcome, a fydd yn cael ei gwblhau ddiwedd mis Hydref 2019. Mae’n cynnwys printiau ffotograffig, negatifau a thryloywderau yn bennaf, a gynhyrchwyd rhwng 1977 a 1993. Er mwyn rhoi syniad o raddfa’r casgliad, mae’n cynnwys dros 1500 o brintiau a 55000 o negyddion. Yn gyfan gwbl bydd tua 6000 o eitemau yn y catalog gorffenedig (a fydd ar gael trwy’r Archives Hub).

Ymhlith y pynciau yn y casgliad mae streic y glowyr ym 1984-5, gwersyll heddwch Comin Greenham, gofal cymdeithasol plant, pobl hŷn, a’r rhai yr effeithir arnynt gan iechyd meddwl gwael, ynghyd â delweddau o aseiniadau ffotograffig dramor – megis Israel, China, Cuba, ac UDA.

‘Here we go for the women of the working class', Miners wives end the 1st National Conference of Women Against Pit Closures Sheffield Copyri
‘Dyma ni merched y dosbarth gweithiol’, gwragedd y Glowyr yn dod â Chynhadledd Genedlaethol 1af Menywod yn Erbyn Caeadau Pwll Sheffield i ben. Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe.
Unemployed youths, Right to Work march, Trafalgar Square, 1981 Copyright Adrianne Jones. Courtesy of Richard Burton Archives, Swanse
Pobl ifanc di-waith, ar gorymdaith Hawl i Weithio, Sgwâr Trafalgar, 1981. Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Abertawe.
Migrant stone quarry workers, India, 1981-2 Copyright Adrianne Jones. Courtesy of Richard Burton Archives, Swansea University
Ymfudwyr yn gweithio yn chwarel cerrig, India, 1981-2 Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe.

Yn 1983, roedd Raissa yn aelod sefydlol o’r asiantaeth ffotograffig fenywaidd arloesol, Format, ac arhosodd gyda nhw nes iddi roi’r gorau i ffotograffiaeth fasnachol oherwydd afiechyd tua 1993, tua’r un pryd a wnaeth ffotograffiaeth ddigidol dechrau disodli’r fersiwn analog.

Treuliwyd ei hymddeoliad yng Nghymru. Mae wedi bod yn hynod fuddiol siarad â nifer o ffrindiau a chydweithwyr Raissa. Mae’r sgyrsiau wedi bod yn addysgiadol iawn wrth gynhyrchu’r catalog, ac mae wedi bod yn hyfryd gweithio gyda rhoddwr mor gefnogol a chymwynasgar.

Mae cefnogaeth gan academyddion o sawl disgyblaeth ar draws y brifysgol hefyd wedi bod yn ddefnyddiol iawn, ac nid oes amheuaeth y bydd y casgliad yn boblogaidd iawn gydag ymchwilwyr amrywiaeth eang o bynciau, yn ogystal ag unrhyw un sydd â diddordeb mewn ffotograffiaeth ddogfennol eithriadol o ddiwedd yr 20fed ganrif.

Photograph of Raissa Page, early 1980s, photographer unknown, thanks to Richard Burton Archives, Swansea University
Raissa Page, dechrau’r 1980au, ffotograffydd yn anhysbys, gyda diolch i Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe

Dilynwch y prosiect ar Twitter trwy https://twitter.com/RaissaPage ac Archifau Richard Burton trwy https://twitter.com/SwanUniArchives

Bydd sgwrs am y prosiect yn cael ei chyflwyno yn gynhadledd flynyddol Archif Menywod Cymru yn St Ffagan ar ddydd Sadwrn 5ed o Hydref.

Prif ddelwedd: Dawnsio ar y seilos, Comin Greenham, 1 Ionawr 1983. Hawlfraint Adrianne Jones. Trwy garedigrwydd Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe.

David Johnston-Smith
Archifydd Prosiect, Archifau Richard Burton
Awst 2019

Pobl Aberteifi: Ffotograffau John Turnor Mathias

Mae gan Archifau Ceredigion gasgliad helaeth o ffotograffau o stiwdio John Turnor Mathias, a oedd yn gweithredu yn nhref Aberteifi o’r 1860au ymlaen.

Tynnodd Mathias lun o bawb – neu felly mae’n ymddangos o’r cannoedd o brintiau sydd gennym yn y casgliad yma. Nid oedd ei waith yn gyfyngedig i’r stiwdio; mae yna hefyd ffotograffau o strydoedd yn y dref, ac o bobl ac anifeiliaid y tu allan.

John Turnor Mathias 6 Ceredigion Archives
Mae pawb eisiau llun â’r fuwch gorniog odidog hon!

Yn anffodus, mae’r bobl yn lluniau Mathias yn anhysbys yn bennaf. Mae rhai eithriadau, ond yn y rhan fwyaf o achosion, dim ond ddelwedd atgofus ond dienw sydd gennym. Yn yr un modd, mae’n gasgliad mor hyfryd mewn sawl ffordd. Mae un eitem benodol yn cynnig cyfle arbennig i archwilio ac ystyried ffotograffiaeth Fictoraidd: albwm o dros 800 o ffotograffau a oedd yn gatalog ar gyfer archebu printiau dyblyg. Mae’r albwm wedi’u trefnu yn adrannau gan gynnwys dynion, menywod, plant, teuluoedd, brodyr a chwiorydd, pobl mewn gwisg Gymreig, ac eraill.

John Turnor Mathias 5 Ceredigion Archives
Sweipio i’r chwith neu’r dde?

Oherwydd roedd y broses tynnu llun yn un cymhleth a oedd yn gofyn am lawer o offer, cydosod a gweithrediad medrus ac amser datguddio hir, cymerwyd y rhan fwyaf o ffotograffau cynnar mewn stiwdio, lle cedwir yr holl offer angenrheidiol i gynhyrchu ffotograff llwyddiannus. Weithiau, gosodwyd y cefnlenni a’r propiau tu allan i fanteisio ar y golau naturiol.

John Turnor Mathias 7 Ceredigion Archives
Mae cefndir wedi’i beintio; yn dangos tirlun gwyllt, môr stormus, neu efallai olygfa o’r ffenestr, tra bod byrddau, cadeiriau neu golofnau yn helpu’r unigolion i aros yn llonydd.

Er bod amgylchedd y stiwdio a’r amrywiaeth o bropiau yn ddiddorol, yr agwedd fwyaf diddorol a hudol o’r ffotograffau yw’r bobl.

John Turnor Mathias 8 Ceredigion Archives
Teuluoedd o’r oes

Yr un ffactor sy’n uno pawb yn y lluniau yma yw bod pob un ohonynt wedi’i dewis cael eu llun wedi’i thynnu yn stiwdio Mathias. Y llall, sy’n weladwy i ni bron i ganrif a hanner yn ddiweddarach, yw eu presenoldeb dwys ‘Fictoraidd’. Ni fyddaf yn ceisio ei ddiffinio; i mi, mae’n drawiadol ac yn adnabyddadwy, a phan welir y delweddau’n yma mae’n rhywsut yn cymryd drosodd personoliaeth unigryw’r unigolion. Ond wrth gweld tudalen gyfan o ddynion, ferched, neu deuluoedd cyfan, gallwn werthfawrogi eu natur unigryw, eu dynoliaeth a’u hamrywiaeth gogoneddus.

This slideshow requires JavaScript.

Wrth edrych ar bortreadau’r bobl hyn sydd wedi marw ers tro, mae’n hawdd ddyfeisio straeon amdanynt, gan dychmygu nodweddion cymeriad, a gwerthuso, dehongli, a phasio ein barn fodern (ac hyn siwr o fod yn un anghywir!). Ac wrth wneud hynny, teimlaf ein bod nid yn unig yn nes at y gorffennol ond hefyd at y presennol.

Dr. Ania Skarżyńska, Uwch Archifydd, Archifdy Ceredigion