Croeso i #CrowdCymru

Jennifer Evans, Swyddog Prosiect Gwirfoddoli Digidol #CrowdCymru

Shwmae! Fy enw i yw Jen ac rwyf newydd ddechrau gweithio ar brosiect cyffrous iawn gyda gwirfoddolwr ac archifau digidol sydd wedi ei ariannu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol. Bydd y prosiect yn cael ei redeg ar y cyd gan Archifau Gwent, Archifau Morgannwg a Chasgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd.

Bydd modd cyrraedd y prosiect drwy’r platfform torfoli a sefydlwyd gan staff y Llyfrgell Genedlaethol, a byddant wrth law i helpu gydag unrhyw faterion technegol a chyngor. Bydd y prosiect hwn o ddiddordeb mawr i’r rheiny sydd eisiau gwirfoddoli gydag archifau De Cymru ond sydd methu teithio i unrhyw un o’r safleoedd. Mae’r prosiect hwn yn gwbl ddigidol, felly does dim ots ble rydych chi cyn belled â bod gennych chi fynediad ar-lein!

Mae gan wasanaethau archifau ledled Cymru filiynau o gofnodion anadferadwy, ond mae llawer ohonynt heb ei gatalogio’n llawn felly mae’n anodd eu hadnabod a’u canfod. Bydd y project yn creu llwyfan ar-lein dwyieithog er mwyn i wirfoddolwyr sydd yn gweithio o bell i dagio, anodi, a disgrifio’r casgliadau treftadaeth ddigidol a gedwir o fewn yr ystorfeydd eithriadol hyn. Bydd y project hwn yn harneisio gwybodaeth unigolion mewn cymunedau ar draws Cymru a thu hwnt i gyfoethogi ein treftadaeth er budd cenedlaethau presennol a’r dyfodol – yn lleol, yn genedlaethol, ac yn fyd-eang.

Bwriad partneriaid y prosiect yw sicrhau bod amrywiaeth gyffrous iawn o gasgliadau ar gael i wirfoddolwyr eu harchwilio a gweithio arnynt. Mae hyn yn gynnwys Ffotograffau Cymuned Dociau Caerdydd yn gasgliadau Archifau Morgannwg. Portreadau yw’r rhain o unigolion a grwpiau o gymuned dociau Caerdydd, a gymerwyd rhwng 1900-1920. Cafodd llawer ohonyn nhw eu cymryd gan Fred Petersen o Bute Street, gŵr o Ddenmarc (Copenhagen) a ymsefydlodd yng Nghaerdydd ar ddiwedd y 19eg ganrif. Bydd casgliad Archif Edward Thomas, archif bersonol anarferol o eang a manwl o un o’r beirdd rhyfel llai adnabyddus, hefyd yn rhan o’r prosiect yma. Mae’r casgliad hwn yn rhan o Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, ac mae’n cynnwys gohebiaeth bersonol, cerddi llawysgrifol a theipysgrif wreiddiol, dogfennau swyddogol, a ffotograffau.

Llun o Gasgliad Ffotograffau Cymunedol Dociau Caerdydd, Archifau Morgannwg
Llun o Gasgliad Ffotograffau Cymunedol Dociau Caerdydd, Archifau Morgannwg
Edward Thomas, portread [3], c. 1904, Archif Edward Thomas, Casgliadau Arbennig ac Archif Prifysgol Caerdydd
Edward Thomas, portread [3], c. 1904, Archif Edward Thomas, Casgliadau Arbennig ac Archif Prifysgol Caerdydd

Byddaf yn rhannu mwy o newyddion wrth i’r prosiect fynd yn ei flaen, ond os yw’r synopsis byr hwn wedi denu eich diddordeb, cysylltwch â mi.

Yn y cyfamser, dyma ychydig mwy amdanaf fi fy hun. Ar hyn o bryd rydw i ar secondiad blynyddol o Amgueddfa Cymru lle rydw i’n gweithio fel Llyfrgellydd Cynorthwyol. Dechreuais weithio yn y Llyfrgell yn 2001 dros gyfnod mamolaeth a syrthiais mewn cariad â’r gwaith, a’r lleoliad. Mae’r Brif Lyfrgell i fyny y tu mewn i’r gromen, ac mae’n edrych yn union fel y gwnaeth pan osodwyd yn gyntaf dros 100 mlynedd yn ôl; o’r goleuadau wal wydr hyfryd, i’r silffoedd haearn gwreiddiol o’r 1920au!

Mae rheoli a chadw archif y Llyfrgell wedi rhoi gwerthfawrogiad i mi o bwysigrwydd archif unrhyw sefydliad. Dyma’r cronicl dogfennol ei sefydliad a’i esblygiad, sy’n dangos y llwybr sy’n arwain yn ôl at y gobeithion a’r athroniaethau gwreiddiol. Yn ffodus, mewn rhai achosion mae cynnwys yr ohebiaeth a’r munudau ysgrifenedig llaw ar gael; cofnod o’r hyn sy’n sbarduno’r camau bach sydd efallai ar y pryd ddim yn ymddangos yn arwyddocaol, ond sydd yn profi’n bwysig iawn yn y cynllun mawreddog.

Os ydych chi’n teimlo’r un ffordd am archifau, dyma’r prosiect perffaith i chi, a gyda’n gilydd byddwn yn cael cyfle i gael mynediad at gasgliadau anhygoel! Pwy a ŵyr pa straeon y byddwn ni’n eu darganfod? Pa ddirgelion y gallwn ni eu datgladdu? Felly, os oes gennych fynediad ar-lein, ychydig o amser ar eich dwylo a hoffech fod yn rhan o’r prosiect hwn, cysylltwch â mi.

Yn ystod fy amser rhydd rwy’n artist sydd ag angerdd am lên gwerin a phob peth Edwardaidd, yn enwedig ffotograffiaeth Autochrome cynnar. Rwyf hefyd yn perchennog i gath braidd yn ddrwg ei thymer o’r enw Bertie.

Jennifer Evans
Digital Volunteering Project Officer / Swyddog Prosiect Gwirfoddoli Digidol
Ebost / Ebost: jennifer.evans@gwentarchives.gov.uk         

Datgelu Profiadau Bywyd Pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yng Nghymru

Mae Cymru’n genedl amlddiwylliannol, lle mae pobl o lawer o wahanol gefndiroedd diwylliannol wedi byw ochr yn ochr â’i gilydd ers cenedlaethau.  Fodd bynnag, er bod eu straeon i’w gweld mewn llu o gasgliadau, gan gynnwys dogfennau, ffotograffau, lluniau, arteffactau a deunydd clyweledol, mae profiadau bywyd pobl Ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol yn aml yn cael eu tangynrychioli.

Dyfarnwyd cyllid i Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru yn ddiweddar i gwblhau cam cyntaf prosiect i wella ymwybyddiaeth o, a mynediad at, gasgliadau diwylliannol i bobl o fewn cymunedau Pobl Dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Y nod yw creu sylfaen gref ar gyfer datblygu casgliadau gyda’r cymunedau hynny, gan sicrhau bod eu profiadau yn rhan annatod o’n cofnod cenedlaethol.

Mae cam cyntaf y prosiect hwn bellach wedi’i gwblhau, a’r canlyniad yw pecyn cymorth pwrpasol i gefnogi’r sector yn ei waith gyda’i gasgliadau a’i gymunedau. Mae’r pecyn yn cynnwys methodoleg arolwg i nodi deunydd o ystorfeydd archifol, casgliadau arbennig llyfrgelloedd ac amgueddfeydd sy’n adlewyrchu profiadau byw pobl Dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ledled Cymru, a map ffordd, sy’n nodi rhaglen o weithgarwch yn y dyfodol.

Bydd yr allbynnau hyn yn dwyn ynghyd arfer gorau wrth weithio gyda chasgliadau a chymunedau, ac yn fan cychwyn ar gyfer rhaglen waith ehangach a fydd yn galluogi pobl i ddysgu am dreftadaeth ddiwylliannol unigryw, amrywiol a gwerthfawr Cymru ac i ddatgelu lleisiau newydd a straeon heb eu hadrodd.

Gallwch ddarllen mwy am y prosiect a lawrlwytho methodoleg y Pecyn Cymorth a’r Arolwg o’r dudalen ganlynol:

Datgelu Profiadau Bywyd Pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yng Nghymru

Diwrnod Rhyngwladol Archifau: Ymchwilio i Hanes LHDTC+ yng Nghymru

Mae’n Ddiwrnod Rhyngwladol Archifau, a’r thema eleni yw #ArchivesAreYou

Mae archifau’n cynnwys straeon unigolion yn y gorffennol, y presennol, a’r dyfodol yn y pen draw. Er bod gan Gymru hanes dewr a balch o bobl LHDTC+ a’u cynghreiriaid yn sefyll dros eu hawliau, mae ymchwilio i hanes pobl LHDTC+ yn gallu bod yn anodd.  Roedd cyfunrhywiaeth yn drosedd, roedd gan y gymdeithas safbwyntiau negyddol, ac roedd rhaid i bobl LHDTC+ guddio pwy oedden nhw mewn gwirionedd.

Rydym wedi creu’r ffilm hon i dynnu sylw at rai o’r casgliadau LHDTC+ a gedwir mewn Cadwrfeydd Archifau ledled Cymru, a sut y gallwch ymchwilio iddynt.

Byddem wrth ein boddau yn gweld rhagor o ddeunydd fel hyn ymhlith y casgliadau sy’n cael eu cadw gan wasanaethau archifau Cymru.  Efallai y bydd rhywbeth sy’n ymddangos yn ddi-nod i chi – poster neu daflen, cylchlythyr neu sticer – o ddiddordeb mawr i ni.  Os ydych chi’n meddwl bod gennych chi ddeunydd a allai fod o ddiddordeb, cysylltwch â’ch gwasanaeth archifau lleol, i ni gael dal ati i greu darlun o hanes cudd Cymru.

Cysylltwch â ni

Dilynwch ni:

Archifau Cymru: Hanes Menywod

Thema’r Wythnos Ryngwladol Archifau eleni yw ‘Archives Are You‘, sy’n rhoi cyfle delfrydol i ni bwysleisio’r pwysigrwydd o sicrhau bod ein casgliadau yn fwy cynrychioliadol. Drwy gydol hanes, mae menywod wedi gwneud cyfraniadau rhyfeddol, yma yng Nghymru ac ar draws y Byd. Yn aml, doedd y cyfraniadau yma ddim yn cael eu cofnodi, ac mae’r frwydr i fenywod gael eu derbyn ac i sicrhau hawliau cyfartal mewn cymdeithas wedi bod yn broses hir ac araf.

Ond mae gan Gymru Hanes Menywod cudd. Cliciwch isod i weld ein ffilm fer ar hanes menywod yn yr archifau.

Fe fydden ni wrth ein boddau yn gweld rhagor o ddeunydd fel hyn ymhlith y casgliadau sy’n cael eu cadw gan wasanaethau archifau Cymru. Efallai y bydd rhywbeth sy’n ymddangos yn ddi-nod i chi – poster neu daflen, casgliad o hen lythyrau neu ffotograff – o ddiddordeb mawr i ni. Felly, os ydych chi’n meddwl bod gennych chi ddeunydd a allai fod o ddiddordeb, cysylltwch â’ch gwasanaeth archifau lleol, i ni gael dal ati i greu darlun o hanes cudd Cymru.

Cysylltwch â Ni

Dilynwch ni:

Archif Cof: Helpu Pobl sy’n Byw gyda Dementia

Yn y blog yma mae Reina van der Wiel (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) a Catalena Angele (Casgliad y Werin Cymru) yn trafod pam y sefydlwyd yr Archif Cof ar wefan Casgliad y Werin Cymru a’i phwysigrwydd wrth hwyluso hel atgofion gyda phobl sy’n byw efo dementia.

Pobl yn dawnsio yn Dawns RHS y Bont-faen tua 1947
Dawns RHS y Bont-faen tua 1947 trwy Archif Cymdeithas Hanes Lleol y Bont-faen [Casgliad y Werin Cymru]

Cyfrif wedi’i guraduro sy’n cynnwys 24 o gasgliadau wedi’u rhannu’n themâu a degawdau perthnasol (o fewn cof) sydd ar gael ar wefan Casgliad y Werin Cymru yw’r Archif Cof. Gellir defnyddio’r Archif Cof ar gyfer gwaith ‘hel atgofion syml’ ac ar gyfer gwaith ‘hanes bywyd’, sy’n edrych ar fywyd person penodol o ddydd ei eni hyd heddiw.

Ond sut cafodd yr Archif Cof ei chreu? Mae Reina, sydd wedi arwain gwaith datblygu’r Archif Cof o’r dechrau, yn esbonio bod y daith wedi cychwyn yn 2016 pan gysylltodd adran Gwasanaethau Iechyd Meddwl i Bobl Hŷn mewn ysbyty yn ne Cymru â’r Comisiwn Brenhinol.

“Gofynnon nhw am rodd o luniau er mwyn gwneud y ward asesu i ddynion yn llai clinigol ac yn fwy cyfeillgar i rai oedd yn byw gyda dementia. Roedd ganddynt ddiddordeb arbennig mewn lluniau neu eitemau yn ymwneud â hanes a diwylliant yr ardal leol i’w defnyddio ar gyfer hel atgofion,” meddai Reina. “Fe wnaethon ni ddechrau meddwl tybed a oedd gweithwyr proffesiynol eraill sy’n gweithio efo pobl sy’n byw gyda dementia yn gwybod am adnoddau di-dâl y Comisiwn Brenhinol a sut y gellid eu defnyddio,” meddai.

Arweiniodd hyn at ddigwyddiad undydd, a drefnwyd gan y Comisiwn Brenhinol, ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol a gofalwyr er mwyn archwilio sut y gallent ddefnyddio archifau i ysgogi atgofion. Yn ôl Reina: “Roedd yn amlwg o’r digwyddiad bod staff oedd yn gweithio o fewn y byd iechyd yn awyddus i ymgysylltu â threftadaeth ddigidol ond eu bod nhw, yn gyffredinol, yn brin o amser a heb adnoddau i allu treulio oriau’n pori drwy archifau, gwefannau neu gronfeydd data ar gyfer deunydd addas.”

Gweithwyr yn y cyfnewidfa ffôn Porthcawl
Cyfnewidfa ffôn Porthcawl Trwy Amgueddfa Porthcawl [Casgliad y Werin Cymru]

Yn 2018, ymchwiliodd Casgliad y Werin Cymru i’r posibilrwydd o ddefnyddio treftadaeth ddigidol i gynyddu cynhwysiant cymdeithasol a lles. Yn fuan, datblygodd y syniad o greu Archif Cof. “Gellir dadlau bod gwefan Casgliad y Werin Cymru ynddo’i hun yn ‘Archif Cof’,” meddai Reina. “Fodd bynnag, golyga’r cyfoeth o eitemau sydd ar Gasgliad y Werin Cymru y gall gymryd llawer o amser i ddod o hyd i ddeunydd perthnasol. Felly, penderfynwyd creu cyfrif wedi’i guradu, sef yr ‘Archif Cof’, gyda’r bwriad o ddarparu un lle – neu, o leiaf, man cychwyn – lle gellir cael deunyddiau archifol am ddim sy’n addas ar gyfer gwaith hel atgofion.”

Yn aml, mae gan bobl sy’n byw gyda dementia broblemau cof tymor byr, ond mae’n bosib y gallent ddwyn i gof atgofion o’u plentyndod neu pan oeddent yn oedolion ifanc. “Gall hel atgofion fod yn llesol i’r sawl sy’n byw gyda dementia mewn amryw o ffyrdd. Er enghraifft, nhw yw’r un sy’n adrodd y stori wrth hel atgofion, a gall hyn fod yn brofiad pwerus iawn iddynt. Gall hefyd wneud i bobl deimlo’n well amdanyn nhw eu hunain, gan godi eu hwyliau – neu yn syml gall fod yn hwyl,” meddai Reina.

Mae Catalena, Swyddog Addysg Casgliad y Werin Cymru, a Reina wedi bod yn cydweithio i greu adnodd addysgu Archif Cof ar gyfer disgyblion Y Cyfnod Sylfaen a Chyfnod Allweddol 2 – 4. Yn ôl Cymdeithas Alzheimer, “Mae bron i un ym mhob tri o’n pobl ifanc yn adnabod rhywun sy’n byw gyda dementia. Taid neu Nain yw’r person hwn yn aml, ond yn fwyfwy y dyddiau hyn gallai’r person fod yn rhiant. Dyna pam ei bod yn bwysig i bob person ifanc deimlo’n barod ar gyfer hyn a’u bod yn deall sut beth yw byw gyda dementia a chael eich effeithio ganddo.” (www.alzheimers.org.uk).

“Mae codi ymwybyddiaeth o ddementia yn datblygu gwybodaeth a dealltwriaeth disgyblion o’r cyflwr cyffredin hwn sy’n gallu newid bywydau pobl. Gall hefyd roi sgiliau bywyd gwerthfawr iddyn nhw, gan eu galluogi i gefnogi aelodau o’u teulu a’u cymuned sy’n byw gyda dementia,” pwysleisiodd Cat. “Mae’r adnodd hwn yn cynnig dau weithgaredd hel atgofion ymarferol y gall dysgwyr eu hymarfer yn yr ystafell ddosbarth neu o bell gan ddefnyddio’r Archif Cof: creu Coeden Gof neu Linell Amser Cof. Nid ar gyfer pobl ifanc yn unig mae’r gweithgareddau hyn wrth gwrs. Cymerwch olwg ar ein cyfres newydd o bosteri Coeden Gof a Llinell Amser Cof sydd ar gael am ddim i unrhyw un eu defnyddio.”

Poster Coeden Gof Casgliad y Werin Cymru
Poster Coeden Gof Casgliad y Werin Cymru

Mae’r adnodd ar gael yn yr adran ADDYSG ar wefan Casgliad y Werin Cymru, dyma adran a grëwyd ar gyfer athrawon sy’n cynnwys 187 o adnoddau addysgu yn seiliedig ar gynnwys sydd ar y wefan. “Crëwyd rhai gan Gasgliad y Werin, a chrëwyd rhai eraill mewn cydweithrediad â’n partneriaid mewn prosiectau cymunedol, ym myd addysg, ac yn y sector Amgueddfeydd, Llyfrgelloedd ac Archifau,” meddai Cat. “Mae cydweithio â’n partneriaid wedi arwain at greu adnoddau hynod gyfoethog, gan eu bod yn dod â chyfoeth o wybodaeth, arbenigedd a syniadau. Mae adnodd yr Archif Cof yn enghraifft berffaith o hyn ac mae wedi bod yn bleser gweithio gyda Reina i’w greu. Cyn bo hir bydd yr adnodd hefyd ar gael i athrawon a dysgwyr ar Hwb, llwyfan dysgu digidol Llywodraeth Cymru.”

Gofynnais i Reina a Catalena beth yw eu hoff gasgliadau o’r Archif Cof. Er eu bod nhw wedi ei chael hi’n anodd dewis, dywed y ddwy ohonynt eu bod wrth eu bodd â’r casgliad Chwarae. “Mae atgofion plentyndod hapus yn gymaint o bleser i’w rhannu, ac rwyf wrth fy modd yn gwrando ar recordiadau hanes llafar o bobl yn cofio’n ôl am eu hoff deganau a gemau,” meddai Cat. “Mae’r delweddau o deganau, meysydd chwarae ysgol a phyllau padlo yn cynhesu’r galon ac yn mynd â mi’n ôl i fy nyddiau ysgol fy hun a gwyliau haf hir fy ieuenctid.”

Cwpl ifanc yn dawnsio’r jitterbug ym Mae Caerdydd
Dawnsio’r Jitterbug yn Tiger Bay o dudalen 41 o Down the Bay gan Glenn Jordan – ffotograffau gan Bert Hardy/Getty Images trwy Canolfan Peniarth Y Drindod Dewi Sant [Casgliad y Werin Cymru]

Mae’r casgliad Cerddoriaeth a Neuaddau Dawns yn ffefryn arall. “Mae’n wych gweld cerddorion a diddanwyr o’r gorffennol a phobl wedi gwisgo yn eu dillad gorau ar gyfer noson allan mewn hen neuadd ddawns. Mae’r ddelwedd rydyn ni wedi’i dewis ar glawr yr adnodd addysgol yn dod o’r casgliad hwn ac yn dangos cwpl ifanc yn dawnsio’r jitterbug ym Mae Caerdydd,” meddai Reina.

Mae’r Archif Cof ar gael i bawb ei ddefnyddio. Mae’r casgliadau’n cynnwys delweddau yn bennaf, ond mae rhai clipiau sain, a fideos 360 gradd a grewyd gan Atgofion Melys, sy’n benodol ar gyfer pobl sy’n byw gyda dementia. Gellir lawrlwytho ac argraffu pob delwedd o’r Archif Cof i’w defnyddio mewn sesiynau hel atgofion.

Hoffech chi gyfrannu eich ffotograffau, recordiadau sain neu fideo i’r Archif Cof? Cysylltwch â ni: casgliadywerin@llgc.org.uk