Sut Ymunais i â’r Proffesiwn Archifo

Blog gwestai gan Aron Roberts

Fe gychwynnais i wirfoddoli yn Archifdy Sir Ddinbych ddechau mis Gorffennaf, gyda’r bwriad o ennill profiad gwaith gwerth chweil cyn mynd ati i wneud gradd Meistr mewn Gweinyddu Archifau ym Mhrifysgol Aberystwyth fis Medi.  Yn fy nghyfnod yn yr Archifdy bûm yn gwella’r catalog ar gyfer Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bae Colwyn drwy ychwanegu mwy o fanylion at ddisgrifiad pob eitem.  Rwyf hefyd wedi asesu cyflwr pob un o’r cynlluniau, sy’n dyddio o 1890 i 1966, fel bod modd eu diogelu drwy bennu amodau priodol ar gyfer mynediad.

aron.jpg

Cefais y syniad i ddod yn Archifydd yn ôl yn 2015, drwy wirfoddoli fel ymchwilydd ar brosiect oedd yn bwrw golwg ar brofiadau pobl ag anableddau dysgu yn Ysbyty Gogledd Cymru. Drwy hynny cefais ddod i fy Archifdy lleol yma yn Sir Ddinbych am y tro cyntaf.

Roedd yn wefr trin a thrafod y dogfennau hanesyddol, a rhoddodd hynny sicrwydd imi y byddwn i’n mwynhau gyrfa lle byddwn i’n diogelu’r holl dystiolaeth oedd yn y dogfennau hynny, ei rheoli a hwyluso mynediad ati.

Bryd hynny, fodd bynnag, roedd y syniad o ddychwelyd i’r Brifysgol i wneud y cwrs achrededig (yn fuan wedi imi gwblhau gradd Meistr mewn Astudiaethau Llenyddol) yn ddigon i droi fy ngwallt yn wyn, heb sôn am y ffaith bod gen i filiau i’w talu, ac felly fe ddilynais lwybr tra gwahanol i gefn gwlad, yn gweithio fel Swyddog Ardal dan Hyfforddiant yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy.

Aron2

Yn Llangollen oedd fy swyddfa i, ac am flwyddyn a hanner bûm yn gweithio â thîm bendigedig ledled y Sir, a oedd yn gweithio’n galed i ddiogelu a hyrwyddo tirlun prydferth Sir Ddinbych.  Roedd o’n benderfyniad anodd i ymadael â’r swydd honno fis Mehefin, ond roedd hi’n amser imi feddwl am y dyfodol – ac wrth wneud hynny, fel pawb arall rwy’n siŵr, roedd y gorffennol yn ddylanwad mawr arnaf.

I mi, dyna sy’n gwneud gweithio mewn Archifdy mor gyffrous, er gwaethaf y ddelwedd sychlyd. Mae Archifdai’n llawn dop o bethau pwysig, gwirioneddau cudd sy’n aros i rywun eu darganfod, a fedrai newid cwrs bywyd y sawl sy’n dod o hyd iddynt. Wrth wirfoddoli yma mae hynny wedi dod yn amlycach fyth imi, gan weld bod aelodau o staff Archifdy Sir Ddinbych yn geidwaid i’r grym y gall pethau o’r gorffennol eu cael yn y presennol, yn ddirgel tan i rywun ddod i mewn drwy’r drws a gofyn amdanynt.

Diolch yn fawr am y croeso a gefais i,

Aron Roberts

“Tra bu Aron gyda ni fe wnaeth argraff dda iawn ar bob un ohonom, a dymunwn yn dda iddo yn ei yrfa fel Archifydd ” – Archifau sir Ddinbych.

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd

Cynhelir Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd ar ddydd Iau olaf pob mis Tachwedd. Eleni, ar 29ain o Dachwedd 2018, bydd y gymuned gadwedigaeth ddigidol yn dod at ei gilydd i ddathlu’r casgliadau a gedwir, mynediad a gynhelir, a’r dealltwriaeth a meithrin drwy gadw deunyddiau digidol.

Nôd y diwrnod yw creu mwy o ymwybyddiaeth o gadwedigaeth ddigidol i annog ddealltwriaeth ehangach sy’n treiddio pob agwedd ar ein gymdeithas – busnes, llunio polisi, ac arfer da.

6a00d8341c464853ef022ad3c31d7d200b-800wi

Yma yng Nghymru, byddwn yn edrych ymlaen at ein digwyddiad Cadwedigaeth Ddigidol ar ddydd Mawrth 4ydd o Ragfyr. Mae’n gyfle i ni gwrdd â’n chydweithwyr o wasanaethau archifol ledled Cymru, a thrafod y datblygiadau diweddaraf ein prosiect Cadwedigaeth Ddigidol.

Am ragor o fanylion am Ddiwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd, ewch i wefan y Digital Preservation Coalition: www.dpconline.org

Mae archifau Cymru yn gartref i gyfoeth o drysor – ydych chi’n barod i archwilio?

Wythnos Archwilio eich Archif yn cael ei lansio gan yr athletwraig, anturwraig a darlledwraig Lowri Morgan.

Mae archifau ledled Cymru yn paratoi i ddathlu ac arddangos eu gwasanaethau a casgliadau ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archifau, sydd eleni yn rhedeg rhwng 17 a 25 Tachwedd.

Explore Your Archive - Lowri Morgan at Glamorgan Archives 1

Mae’r ymgyrch wythnos o hyd yn annog pobl i ddarganfod y storïau, y ffeithiau, y lleoedd a’r bobl sy’n guriad calon cymunedau yng Nghymru, a bydd llawer o archifau yn cynnal gweithgareddau arbennig ac yn gwahodd y cyhoedd i brofi, deall ac ymfalchïo yng nghyfoeth ac amrywiaeth y deunyddiau sydd ganddynt.

Yr athletwraig, anturwraig a darlledwraig Lowri Morgan yw Llysgennad 2018 ar gyfer Archwilio Eich Archifau yng Nghymru. Wrth lansio’r ŵyl yng Ngwasanaeth Archifau Gwynedd yng Nghaernarfon, meddai: “Mae hanes yn fy nghyfareddu, ac mae gallu cerdded i mewn i archif a chael gymaint i’w archwilio ar flaenau’ch bysedd yn fraint. Rwyf eisoes wedi cael rhoi cynnig ar waith cadw dogfennau hanesyddol gyda gwirfoddolwyr eraill, adnabod a chatalogio rhoddion diweddar a hyd yn oed archwilio hanes fy nhŷ fy hun!

“Byddwn yn cymell unrhyw un i ymweld â’u harchif lleol, hyd yn oed os nad oes gennych syniad ble i ddechrau mae staff ar gael i helpu a rhoi cyngor – gall unrhywun a dylai unrhyw un fanteisio ar ein gwasanaeth archif gwych yng Nghymru.”

Fel rhan o Archwiliwch Eich Archifau, bydd nifer o ddigwyddiadau rhad ac am ddim ar gael mewn archifau ledled Cymru – o sgyrsiau ac arddangosiadau ffilm i sesiynau adrodd storïau i blant a gweithdai creadigol.

Dywedodd Gweinidog Diwylliant, Twristiaeth a Chwaraeon Llywodraeth Cymru, yr Arglwydd Elis-Thomas AC: “Mae archifau yn chwarae rhan annatod yn ffurfio ein cymunedau a’n helpu i ddatblygu ymdeimlad cyfoethog o le a hunaniaeth. Maen nhw’n unigryw, gan fod ganddynt gofnodion gwreiddiol o bobl, teuluoedd, busnesau a sefydliadau lleol, yn aml yn eu geiriau eu hunain. Rwyf yn gobeithio y bydd yr ymgyrch hon yn cyflwyno cynulleidfa newydd i ehangder yr hyn sydd ar gael yn y llefydd rhyfeddol hyn, a byddwn yn annog unrhyw un i ymweld, archwilio ac ymwneud â’u gwasanaeth archif lleol.”

Mae gan archifau Cymru gasgliad enfawr o ddeunyddiau, ond mae rhai o’r eitemau mwyaf anarferol yn y casgliadau yn cynnwys llyfr anodedig o wisgers cathod go iawn (gydag enw cath berchennog pob wisger); llyfr allfwriad o 1698 sy’n cynnwys cyngor am sut i fwrw allan gythreuliaid o stormydd; a llyfr o 1822 sy’n mesur 3cm yn unig.

Dywedodd Kevin Plant, Cadeirydd Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru: “Nod Archwiliwch Eich Archifau yw ysbrydoli pobl i ddysgu mwy am rai o’r storïau treftadaeth anhygoel sydd ar eu trothwy trwy nifer o brofiadau gwahanol – byddwn yn eich annog i weld beth sydd ymlaen yn eich ardal leol a dechrau darganfod!”

Er mwyn dechrau archwilio ewch i’ch gwasanaeth archwilio lleol neu archifau.cymru

—DIWEDD—

Nodiadau i Olygyddion

Er mwyn cael mwy o wybodaeth, cyfweliadau a lluniau cysylltwch ag: archifau@four.cymru neu ffoniwch 01970 636400

#archwilioarchifau

 

  1. Datblygwyd ymgyrch Archwiliwch Eich Archifau gan yr Archifau Cenedlaethol a’r Gymdeithas Archifau a Chofnodion Genedlaethol (y DG & Iwerddon) ac fe’i cefnogir yng Nghymru gan Is-adran Amgueddfeydd, Archifau a Llyfrgelloedd Llywodraeth Cymru.
  2. Mae’r sector archifau yng Nghymru yn cynnwys:
  • 13 gwasanaeth archifau awdurdodau lleol (swyddfeydd cofnodion) gan gynnwys 3 cyd wasanaeth, a 15 man gwasanaeth
  • 5 gwasanaeth archifau addysg uwch
  • 3 gwasanaeth archifau sefydliadau cenedlaethol (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Amgueddfa Cymru – National Museum Wales a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC)

Mae’r sefydliadau hyn yn gweithio gyda’i gilydd trwy’r corff partneriaeth strategol Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru (CAChC) i gyflawni prosiectau datblygu Cymru-gyfan.

Ynys Môn yn cofio’r Rhyfel Mawr

Mae arddangosfa newydd, sydd yn cofnodi canmlwyddiant y cadoediad ddaeth a’r Rhyfel Byd Cyntaf i ben, ar agor i’r cyhoedd.

Anglesey Remembers 1Mae ‘Ynys Môn yn cofio’ yn brosiect mewn Partneriaeth rhwng Archifau Môn ag Ysgol Gynradd Brynsiencyn. Daeth plant o’r ysgol i ymuno gyda Chadeirydd y Cyngor Sir, y Cynghorydd Dylan Rees, wrth iddo agor yr arddangosfa’n swyddogol yn Llangefni ar ddydd Gwener, Tachwedd 9fed

Mae’r arddangosfa’n canolbwyntio ar lythyrau a lluniau milwyr lleol, gydag ymwelwyr yn cael cipolwg teimladwy ar fywyd ym Môn yn ystod y cyfnod anodd a phoenus yma.

Eglurodd y Cyng Dylan Rees, “Roedd cyfraniad Ynys Môn i’r ymdrech ryfel yn sylweddol iawn, gyda channoedd o ddynion ifanc yn mynd i ffwrdd i ymladd. Cafodd nifer fawr o’r dynion ddim dychwelyd adref. Cafodd nifer unai eu lladd ar faes y gad, neu farw o glefyd, a chafodd eraill eu hanafu yn ddifrifol. Mae’r arddangosfa yma’n deyrnged i’r dynion yma a’r bobl hynny oedd ar ôl gartref, a fu’n ymdrechu ynghanol colled a phoen er mwyn sicrhau’r fuddugoliaeth derfynol.”

anglesey remembers 2

“Rwyf yn falch o weld disgyblion o Ysgol Brynsiencyn yn cymryd cymaint o ddiddordeb yn hanes y pentref, a hoffwn ddiolch i staff yr Archifdy a gweithio gyda’r plant i greu’r arddangosfa wych yma.”

Mae arddangosfa rithiol hefyd wedi ei greu fel rhan o Ynys Môn yn cofio’. Gellir ei weld yma: https://cld.bz/YfqRiua

Mae’r arddangosfa, sydd ymlaen tan 30ain Tachwedd 2018, am ddim, ac ar agor i’r cyhoedd rhwng 9:15yb – 4:45yh o Ddydd Llun i Ddydd Gwener.

Cofnodi’r Rhyfel Mawr

Wrth i ganmlwyddiant Rhyfel Mawr 1914-1918 ddod i ben, mae Archifdy Ceredigion yn parhau i gyhoeddi’r blog wythnosol ‘Cofnodi’r Rhyfel Mawr’  am brofiad Sir Aberteifi yn ystod y rhyfel.

Ers mis Awst 2014 mae Margaret Jones o Archifdy Ceredigion wedi cynhyrchu arddangosfa wythnosol, a arddangosir yn Llyfrgell y Sir, swyddfeydd cyngor Aberystwyth, ac mewn mannau eraill, ac sydd wedyn yn cael ei gyhoeddi ar y blog yma: https://ww1ceredigion.wordpress.com/

Mae Margaret wedi cynhyrchu, hyd yma, 220 o arddangosfeydd ar wahân sy’n adlewyrchu’r hyn y mae pobl Sir Aberteifi yn ei ddysgu, ac yn gwybod, ac yn teimlo am brofiad y rhyfel. Mae’r broses wedi bod yn un diddorol ac emosiynol. Mae adlewyrchu cynnydd y gwrthdaro dros y cyfnod wedi ein helpu ni i ddeall sut wnaeth ein sir ymateb i’r rhyfel. A hyd yn oed can mlynedd ar ôl y digwyddiad rydym yn teimlo’n drist wrth ddysgu am farwolaethau bobl yr ydym bron yn teimlo ein bod yn adnabod.

Bu’r prosiect yma yn ymgymeriad anhygoel (diolch i Margaret!), ac un arwyddocaol o ran ein perthynas gyda’n cofnodion a’n darllenwyr.

This slideshow requires JavaScript.

Wythnos yma, sef wythnos 221 y rhyfel, nodwyd Margaret:

Colledion trwm mwy fyth. Newyddion trist i Aberteifi yn y Roll of Honour ynghylch marwolaethau’r Uwchgapten W. E. Thomas a’r Is-lefftenant. Gwilym Phillips, ac mae’r Preifat David Lloyd o Landysul hefyd wedi cael ei ladd ar faes y gad.

Sonnir am farwolaethau pellach yng ngholofn Aberystwyth;-mae’r Preifatiaid George Vearey a John R. Edwards wedi cael eu lladd fel y mae tri chyn-fyfyriwr o Brifysgol Cymru.

Mae’r Preifatiaid C.R. Morris a Jack Theophilus wedi cael eu hanafu tra bod y Lefftenant H.T. Edwards yn ysgrifennu adref mai’r teimlad ym Macedonia yw bod y rhyfel yn dod i ben.

Cyhoeddir llun o’r Preifat Daniel Evans Jones o Fferm Glanrafon, Llanbadarn (fel y crybwyllwyd yn yr wythnosau blaenorol) sydd wedi marw o’i glwyfau yn yr ysbyty yn Ffrainc.

Ym Meulah, cynhelir gwasanaeth er cof am y Preifat Lewis Jones sydd wedi syrthio ar ffrynt Salonika.

Ysgrifennir cerdd ‘Er Serchog Goffadwriaeth’ gan ‘Hen Volunteer’ er cof am yr Uwchgapten R.W. Picton Evans a fu farw, fel y crybwyllwyd yn yr wythnosau blaenorol, yn yr ysbyty ym Mhalestina ar 13 Medi.

Cerdd yw ‘Y Carcharor Rhyfel’ gan Glanceri yn son am hiraeth y carcharor rhyfel, tra bod ‘Mae’r Ceisar wedi methu’ yn gerdd gan Cynfelyn o Ffostrasol am fethiant y Caiser i feddiannu tir a môr.

Mae llawer o achosion o flliw yn Llanbedr Pont Steffan ac mae sawl carcharor o’r Almaen yn dioddef o’r clefyd. Yn anffodus, mae Mr Evan Williams a gafodd ei ryddhau o’r fyddin ychydig fisoedd yn ôl wedi marw o’r ffliw yng Nghaerdydd ar ôl cael swydd fel cynorthwywr mewn ysbyty yng Nghaerdydd.

Mae’r Capten Gwilym James yn parhau i ysgrifennu yn ei ddyddiadur gan gofnodi ei fod ef a Nan wedi gadael Aber am Paddington am 12.30p.m. ar 28 Hydref. Mae Nan yn ffarwelio ag ef yn Victoria ar fore’r 29ain ac mae’n cyrraedd Boulogne am 12.a.m. lle mae’n aros yng Nghlwb y Swyddogion. Ar y 30ain mae’n sôn am deithio ar drên ambiwlans ac ambiwlans modur. Ar y 31ain mae’n croesi’r ‘llinell Hindenburg’, ac ar 1 Tachwedd mae’n derbyn gorchmynion ynghylch y batmyn. Ar y 3ydd mae’n ysgrifennu am 30 dihangwr o Awstralia wedi troi’n ysbeilwyr.

Digwyddiad hapus yn Aberteifi wrth i Mr J. Williams briodi Miss Evans. Mae dau ymwelydd o Seland Newydd sy’n gwasanaethu yn Ffrainc ond sydd wedi cyrraedd Aberteifi am ychydig ddiwrnodau o seibiant yn llofnodi’r gofrestr fel tystion. Mae priodas arall yn digwydd yn Llanbedr Pont Steffan pan mae Miss Hannah Maria Evans o Home Farm, Glyn Hebog yn priodi’r Preifat William Harold Davies, Tonypandy.

Bydd D.L. Jones a’i Feibion yn arwerthu nifer fawr o Esgidiau’r Fyddin ym Mrynawel, Tregaron am 2p.m. ar ddydd Mawrth, Tachwedd 5.