Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych ac Archifdy Sir y Fflint yn uno i greu Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru

Ar 1af Ebrill 2020, er gwaethaf ein bod ni mewn cyfnod clo cenedlaethol oherwydd yr pandemig coronafeirws, roedd Archifdy Sir y Fflint ac Archifdy Sir Ddinbych yn gweithio y tu ôl i’r llenni i greu gwasanaeth ar y cyd. Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru, neu AGDdC, yw enw’r gwasanaeth newydd yma, ac rydym yn cynrychioli Sir Ddinbych a Sir y Fflint.

Nod AGDdC yw creu gwasanaeth archifau cryf a chynaliadwy i’r rhanbarth.  Mae’n gyfle i’r gwasanaeth i ddenu ymwelwyr newydd, cynyddu nifer ei wirfoddolwyr, cynyddu gweithgareddau digideiddio ac allgymorth, a thrwy hynny cynllunio ar gyfer dyfodol y gwasanaeth gan sicrhau ei fod yn parhau i fod yn berthnasol nawr ac i’r dyfodol.

Bydd y gwasanaeth newydd yn parhau i weithredu yn ôl yr arfer ar draws y ddwy swyddfa – Rhuthun a Phenarlâg, ond y cynllun hirdymor yw symud i adeilad newydd ecogyfeillgar a phwrpasol yn yr Wyddgrug, ger Theatr Clwyd. Mae’r adeilad newydd a’r cynllun gweithgareddau yn ddibynnol ar lwyddiant ein cais am gyllid grant, ac edrychwn ymlaen at glywed newyddion am ein cais yn 2021. Pe baem yn llwyddiannus, rydym yn gobeithio symud i’r ganolfan archifau newydd yn 2025.

Ers creu’r gwasanaeth ar y cyd, rydym wedi ail-frandio ein tudalennau cyfryngau cymdeithasol. Mae’r dudalen Facebook newydd Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (North East Wales Archives) yn amlygu beth mae’r gwasanaeth yn ei wneud, yn hyrwyddo ein casgliadau a’n gwasanaethau, ac yn diddanu ein dilynwyr gyda straeon a lluniau o’r Archifau.

Dilynwch ni er mwyn gweld a rhannu ein negeseuon, ac i fwynhau’r cyfoeth o wybodaeth y byddwn yn ei rhannu â chi. Dyma’r cyfrifon newydd:

Facebook  https://www.facebook.com/archifaugogleddddwyraincymru/

Trydar  https://twitter.com/ArchifauGDCymru

Neu Instagram https://www.instagram.com/archifaugogleddddwyraincymru/

Er bod y ddwy swyddfa wedi cau i’r cyhoedd ers mis Mawrth, rydym wedi bod yn cynnal gwasanaeth cyfyngedig i alluogi cwsmeriaid i gael mynediad o bell at rai o’n casgliadau er mwyn barhau i ymchwilio i hanes eu teulu, hanes eu cartref a phrosiectau ymchwil eraill. Rydym yn bwriadu dechrau gwahodd ymchwilwyr yn ôl i’r adeilad ym mis Medi, pan fyddwn yn ail-agor gyda mesurau newydd yn eu lle er mwyn ddiogelu ein cwsmeriaid a staff. Gallwch ddarllen mwy am yr hyn rydym wedi bod yn gweithio arno yn rhifyn cyntaf ein Cylchlythyr Gwasanaeth ar y Cyd: Cylchlythyr AGDdC

Stephanie Hines, Archifydd
Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (Penarlâg)

Darostyngiad a Distryw: Dwy Fordaith o Borthladd Caerdydd

Mae gan Archifau Morgannwg drefniadau criw a llyfrau log ar gyfer llongau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Caerdydd rhwng 1863-1913 (cyf. DCA). Mae’r digwyddiadau isod yn adlewyrchu dau achlysur hynod a gofnodwyd yn y logiau hyn.

Mae’n rhaid bod Charles Woollacott, meistr y Talca (rhif swyddogol 50438), dyn o Ddyfnaint oedd yn 41 oed, wedi synnu at yr hyn a ddigwyddodd yn ei long yn ystod mordaith yn cario glo o Gaerdydd i Awstralia, a ddechreuodd ym mis Gorffennaf 1869 ac a ddaeth i lan ym mis Rhagfyr 1870. Y cogydd oedd prif achos yr helynt, fel y cofnododd Woollacott ym mis Ionawr 1870:

Glamorgan Archives 1

…we find that the man Thom[as] Roelph engaged as cook and steward at £5 per month, does not know anything about Cooking. He cannot Boil a Potatoe…It is intended to reduce his Wages in proportion to his Incompetency.

Ar fordaith hir roedd bwyd yn bwysig iawn, ac roedd anallu cogydd i ddarparu bwyd da yn bygwth iechyd y criw, a thrwy hynny eu gallu i weithio. Roedd y broblem hyd yn oed yn fwy difrifol oherwydd mai llong hwylio oedd y Talca ac felly roedd y gwaith hyd yn oed yn galetach. Parhaodd y problemau ar y Talca, ac ym mis Chwefror nodwyd yn y log:

All hands came aft to say they could not do their work if they could not get their victules better cooked.

Drwy drugaredd, bum niwrnod yn ddiweddarach yn Freemantle, Awstralia, nododd Charles Woollacott:

This day Thomas Raulph [sic] deserted the ship.

Ni ddaeth yr hanes i ben yn y fanno. Yn Freemantle, penodwyd dyn arall, sef Richard Evans, yn gogydd. Fel mae’r ddogfen ym mhapurau’r llong yn profi, roedd Evans yn droseddwr a’i hanfonwyd i Awstralia, ac, ar ôl cwblhau ei ddedfryd roedd yn gweithio er mwyn talu am ei daith adref (er iddo adael yn Dunkirk). Mae rhestr y criw yn nodi ei fod yn 32, ac mai Lerpwl oedd ei fan geni. Mae’n debygol y byddai’n well gan Gapten Woollacott pe byddai Richard Evans wedi aros yn Awstralia. Roedd y cogydd newydd yn haerllug, yn anufudd ac yn anghymwys, yn gwrthod dilyn cyfarwyddiadau, nes i’r meistr orfod nodi yn y log:

I did not know when I shipped him that he had been a convict. Upon the next occasion I intend to put him in confinement for the sake of Subordination of the Ship, called him aft and read this entry to him. Received a insullent reply and a threat of-what he-would do when he got home.

Mae’n debyg nad yw cael ei anfon i Awstralia wedi newid Richard Evans.

Yn wahanol i hyn, mae sylwadau meistr yr S.S. Afonwen (rhif swyddogol 105191) ar gyfer mis Rhagfyr 1908 yn cofnodi digwyddiad tra gwahanol. Tra roedd y llong wedi docio ym Messina, Sisili, ar fordaith yn cario glo, bu daeargryn difrifol yn yr ardal. Bu’r criw’n ddewr iawn; cafodd dau ohonynt fedal Albert a chafodd un arall ei ganmol gan Frenin yr Eidal, oll am eu hymdrechion i achub pobl leol rhag y trychineb gan roi eu bywydau eu hunain yn y fantol. Defnyddiwyd y cwch i ddod â phobl oedd wedi’u hanafu i ddiogelwch yn Napoli. Mae’r meistr, William Owen, yn arddangos ataliaeth broffesiynol yn ei sylwadau yn y log swyddogol ar gyfer 28 Rhagfyr 1908 gan drafod effeithiau corfforol y daeargryn yn unig ar ei long:

Glamorgan Archives 2

Glamorgan Archives 3

At 5.15 all hands disturbed by heavy earthquake shock causing great confusion on board, rushing on deck but being pitched dark and the air full of dust was unable to see anything; same time tidal wave came over quay which raised the ship bodily tearing adrift all moorings… unknown steamer which was adrift collided with our starboard bow damaging same… the water now receded and ship grounded… At 7 a.m. sky cleared when we found out the quay had collapsed and town destroyed…

Nodwyd bod un aelod o’r criw, Ali Hassan, ar y lan ar yr adeg ac mae’r cofnod wrth ei enw yn rhestr y criw yn nodi …credir y bu farw yn y daeargryn.

Glamorgan Archives 4

Mae erthygl yn y Western Mail ar 15 Rhagfyr 1965, yn defnyddio llythyron ac atgofion y criw, yn adrodd hanes llawer mwy cyffrous. Dywedodd Capten Owen, oedd wedi ymddeol a mynd yn ôl i Amlwch, Sir Fôn:

a great wall of water sprang up with appalling violence; it was a miracle we came through it. The wind howled around us and waves continually swamped us as though a squall had come on. Vast eddying clouds of dust settled on the ship like a fog.

Ceisiodd llawer o bobl a oedd yn dianc rhag y daeargryn nofio tuag at longau’r harbwr.  Credir bod 19 o bobl wedi cyrraedd yr Afonwen gan gynnwys dyn o Gaerdydd, cyd-ddigwyddiad od iawn! Fore drannoeth, aeth Capten Owen â thri dyn at y lan i geisio cyfarwyddiadau gan Gonsyliaeth Prydain, ond roedd wedi’i dinistrio. Ysgrifennodd gofnod ar gyfer 29 Rhagfyr 1908:

At 8 a.m. this day-I went on shore but unable to find any means of communication and no one to give instructions I returned on board and decided to proceed to Naples, sailing from Messina 10 a.m.

Un o’r dynion a aeth i’r lan gydag ef oedd Eric Possart, prentis 18 oed o Gaerdydd. Trafododd y digwyddiad mewn llythyr at ei dad:

The people were all cut and bleeding… As fast as we could we were taking them aboard ships. We could only find one doctor alive. Little girls and boys saw their own hair turning white as snow

Credir bod dros 100,000 o bobl wedi’u lladd.

Roedd rhan fwyaf y mordeithiau a drafodwyd yn nhrefniadau criw Caerdydd yn llai cyffrous, ond mae’r cofnodion yn ddiddorol serch hynny, gan eu bod yn rhoi golwg i ni ar fasnach o borthladdoedd Morgannwg, bywyd ar long, ynghyd â gwybodaeth am y criw ac am y cyflyrau yr oeddent yn gweithio ynddynt.

Archifau Morgannwg

Profiad ffoaduriaid o Wlad y Basg yn Abertawe yn y 1930au

Yn 2010, dynodwyd statws ‘Ddinas Noddfa’ i Abertawe, sy’n tystio i draddodiad Abertawe o ddarparu lloches i bobl sy’n ffoi rhag rhyfel, newyn ac erledigaeth. Mae’r delweddau o ddynion megis Charles Dobson o Flaenclydach ac Alun Menai Williams o Gilfach Goch wedi dod i bersonoli ymglymiad Cymru yn y Brigadau Rhyngwladol yn Rhyfel Cartref Sbaen. Ond, mae gan Wasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg gasgliad llawer llai adnabyddus o ffotograffau sy’n ymwneud ag agwedd arall o’r gwrthdaro hwnnw.  Yr un mor deimladwy, ac o ansawdd eithriadol, mae’r casgliad yma o ddelweddau wedi bod yn yn weddol anhysbys ers iddynt gael eu tynnu yn ystod haf 1937.

West Glamorgan Archives 1

Ar 17 Gorffennaf 1936, lansiodd cadfridogion y gwrthryfelwyr wrthryfel yn erbyn llywodraeth Sbaen. Roedd y gwrthryfel yn rhannol lwyddiannus yn unig. Erbyn mis Hydref 1936, roedd lluoedd y gwrthryfelwyr (y cenedlaetholwyr) yn rheoli de Sbaen, ond roedd gogledd a dwyrain y wlad yn dal i fod yn ffyddlon i lywodraeth Sbaen (y gweriniaethwyr).

Erbyn gwanwyn 1937, roedd yr ymladd wedi cyrraedd cam difrifol. Roedd cilfach fach y llywodraeth yn y gogledd, a oedd yn llai niferus a chanddi lai o arfau, bellach wedi’i hamgylchu o bob cyfeiriad. I waethygu pethau, roedd sgwadronau o awyrennau o’r Almaen (Lleng y Condor), a anfonwyd i Sbaen gan Adolf Hitler, yn ymosod ar amddiffynwyr y gweriniaethwyr o’r awyr.

Wrth i lu o ffoaduriaid gyrraedd dinas Bilbao, rhoddwyd pwysau ar Lywodraeth Prydain i agor ei ffiniau i ddinasyddion a oedd wedi’u dal yng nghilfach y gweriniaethwyr. I ddechrau, roedd Llywodraeth Prydain yn amharod i ffoaduriaid yn swyddogol. Fodd bynnag, yn dilyn protestiadau gan y cyhoedd ynghylch bomio tref Basgaidd Guernica ar 26 Ebrill 1937, ildiodd y llywodraeth. Byddai’n gadael i nifer cyfyngedig o blant ddod i’r DU ar yr amod na fyddai unrhyw arian cyhoeddus yn cael ei ddefnyddio i’w cynorthwyo.

Ar 21 Mai 1937, gadawodd 3,826 o blant Bilbao ar long SS Habana. Ddeuddydd yn ddiweddarach, glaniodd y llong yn Southampton lle’r oedd y Cydbwyllgor Cenedlaethol dros Gymorth i Sbaen (NJCSR) wedi paratoi pentref pabellog. Gan fod y plant yn ddiogel i ffwrdd o’r rhyfel, canolbwyntiodd yr NJCSR ar ddod o hyd i lety addas ar gyfer y ffoaduriaid. Un o’r bobl a atebodd y galw am gymorth oedd Richard Henry, Maer Abertawe.

Ymhlith y rhai a atebodd yr alwad am gymorth oedd Maer Abertawe, Richard Henry. Er bod cyrff cyhoeddus wedi’u gwahardd rhag darparu cefnogaeth uniongyrchol i ffoaduriaid o Sbaen, penderfynodd y Cyngor roi Tŷ Parc Sgeti ar gael iddynt. Roedd yr eiddo hwn ymhell o fod yn ddelfrydol: roedd y tŷ wedi bod yn wag ers cryn amser, ac wedi dadfeilio. Mewn amgylchiadau arferol, byddai wedi cymryd sawl mis i ddod â’r eiddo i safon dderbyniol. Fodd bynnag, ar 30 Mehefin 1937, derbyniwyd newyddion bod parti o 80 o blant eisoes ar y ffordd i Abertawe. Heb unrhyw amser i’w sbario, aeth byddin o wirfoddolwyr ati i baratoi’r tŷ ar gyfer dyfodiad y preswylwyr newydd, pob un rhwng pump a phymtheg oed.

West Glamorgan Archives 2Tra bod yr hostel newydd i’r ffoaduriaid yn Nhŷ Parc Sgeti ymhell o fod yn addas pan gyrhaeddodd y plant, o leiaf roedd ganddyn nhw dô dros eu pennau. Adroddodd un papur newydd am fachgen bach yn neidio i fyny ac i lawr mewn llawenydd ar ei wely newydd yn Nhŷ Parc Sgeti gan weiddi ar y gohebydd, “OK mister!”

Nododd yr un adroddiad fod y plant hefyd yn gyffrous iawn i fyw mor agos at lan y môr. Serch hynny, roedd yn amlwg bod y rhain yn grŵp o bobl ifanc a oedd wedi cael eu trawmateiddio’n ddifrifol gan eu profiadau diweddar. Ar y noson iddynt gyrraedd Abertawe, daeth swyddog cyswllt ar draws plentyn bach mewn dagrau. Roedd y ferch ifanc hon wedi bod yn dyst i farwolaeth ei mam yn ystod cyrch awyr. Roedd bachgen bach arall, y cyfeiwyd ato fel y “problem child”, wedi colli ei fam a’i dad.

West Glamorgan Archives 3Roedd ffoaduriaid y Basg yn Abertawe wedi cael eu hachub o’r gwrthdaro yn Sbaen, ond nawr roedd angen bwyd a dillad arnyn nhw. Unwaith eto roedd Maer Abertawe, Richard Henry, ar flaen y gad yn yr ymdrechion i ddarparu cymorth i’r ffoaduriaid. Ym mis Gorffennaf 1937, anfonodd 600 o lythyrau yn apelio am roddion i Gronfa Gymorth Ffoaduriaid Sbaeneg Abertawe a oedd newydd gael ei sefydlu. Dros y misoedd canlynol cododd y gronfa gannoedd o bunnoedd, a derbyniodd lu o anrhegion ac offer gan undebau llafur, cynulleidfaoedd crefyddol, busnesau lleol ac unigolion.

Yn fuan ar ôl iddynt gyrraedd, tynnwyd llun o bob plentyn gyda cherdyn o amgylch ei wddf yn nodi rhif adnabod. Mae’r erthygl isod gan Herald of Wales yn cadarnhau bod hyn yn rhan o’r broses gofrestru. Er bod y delweddau yma wedi goroesi, mae’n ymddangos bod rhestr o enwau sy’n cyfateb i’r lluniau wedi cael eu colli ers tro. Mae’n rhaid bod cofnodion eraill wedi’u creu yn sgil y prosiect a’r apêl gyhoeddus (cyfrifon, anfonebau, gohebiaeth ac ati), ond mae’n annhebygol bod y rhain yn dal i fodoli ar ôl gymaint o amser.  Mae’r rhan fwyaf o gofnodion yr Cydbwyllgor Cenedlaethol dros Gymorth i Sbaen (NJCSR) sydd wedi goroesi i’w cael yn y Ganolfan Cofnodion Modern ym Mhrifysgol Warwick, mewn cyfres o bapurau personol rhai o unigolion allweddol y Pwyllgor.

____________________________________

Basque Children Need Clothes and Books
TO ERADICATE TRAGIC MEMORIES FROM MINDS OF CHILDREN
Appeal For Assistance

By FREDA STRAWBOURNE

Last Friday was registration day at Sketty Park House, the temporary home of the Basque refugee children, and when I arrived in the middle of the afternoon it was to find the Borough Estate Agent, Mr. D. Ivor Saunders, assisted by Miss Aleman, filling in long questionnaires about each child, ranging from names (the spelling of some of these was a problem that only Miss Aleman could clarify!) to finger-prints. In the hall a Corporation photographer was taking a picture of each child to correspond with the details supplied. In this connection a funny incident arose, illustrating that a popular superstition is world-wide. Before each picture was taken, a numbered card was placed around the kiddy’s neck but when the number 13 was reached, there were loud cries which sounded to me like “Nombre malo! Nombre malo!”

(Herald of Wales, 10fed o Orffennaf, 1937)

____________________________________

West Glamorgan Archives 4Tynnwyd y ffotograffau hyn ar blât gwydr, dull cyffredin ar gyfer delweddu o ansawdd uchel ar y pryd, ac maent yn amlygu gwaith ffotograffydd medrus. P’un a oedd yn fwriadol ai peidio, mae ymarweddiad lleddfus y plant a’r defnydd dramatig o olau (fel y gwelir yn y llun cyntaf) yn rhoi ansawdd melancolaidd i’r delweddau hyn. Mae wynebau’r plant yn adlewyrchu’r gymysgedd gymhleth o emosiynau yr oeddent yn eu profi wrth gyrraedd Tŷ Parc Sgeti – galar, colled, hiraeth ac ymdeimlad o antur hefyd, mae’n siwr. Maent yn parhau i siarad â ni ar draws y degawdau.

Er bod y casgliad hwn, yn ein barn ni, yn un o’r cyfresi gorau o luniau o ffoaduriaid plant o Wlad y Basg yn y wlad hon, hyd yma nid oes unrhyw un wedi llwyddo i adnabod unrhyw un o’r plant sy’n ymddangos yn y ffotograffau hyn. Ni ellir ond gobeithio, gyda dyfodiad y rhyngrwyd a’r defnydd eang o’r cyfryngau cymdeithasol, y bydd eu disgynyddion, perthnasau neu ymchwilwyr eraill yn gallu eu hadnabod drwy gyfeirio at ffotograffau teuluol eraill.

David Morris, Archifydd
Gwasanaeth Archif Morgannwg Gorllewin

Gwaed Morgannwg: Arddangosfa Ar-lein

Lansiwyd ein harddangosfa ‘Gwaed Morgannwg’ yn Hydref 2019 ac roedd ar gael i’w weld yn Archifau Morgannwg tan ddiwedd y flwyddyn.

Panel 1 Image 1 - DNCB-14-4-24-5
Glofa Caerau, Arolygwr Damweiniau yn cerdded rhwng dwy res o dramiau, 19 Mehefin 1952 (DNCB/14/4/24/5)

Roedd disgwyl i’r arddangosa teithio i leoliadau ar draws de Cymru yn ystod 2020. O ganlyniad i’r pandemig Covid19 bu’n rhaid i ni ddod a’r daith i ben, dim ond ychydig fisoedd ar ôl dechrau.  Mae’r baneri nawr wedi eu cadw nes bod modd i ni ail-gychwyn ar y daith.

Yn y cyfamser, rydym wedi ychwanegu cynnwys yr arddangosfa i’n gwefan fel bod modd ei weld a’i fwynhau o adref.

Cefnogwyd yr arddangosfa yn ariannol gan Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru.  Mae’n dathlu cyflawni ein prosiect tair blynedd, ‘Gwaed Morgannwg’, i gatalogio a chadw cofnodion y Bwrdd Glo Cenedlaethol a’r cwmniau glo oedd yn bodoli cyn gwladoli’r diwydiant.  Daeth y cyllid ar gyfer y prosiect ei hun gan yr elusen ymchwil meddygol, Ymddiriedolaeth Wellcome, ac o ganlyniad mae’r arddangosfa yn ymchwilio i nifer o elfennau o iechyd a llesiant yn y diwydiant glo yn ne Cymru.

DNCB-14-3-23-2
Baddonau pen pwll cyntaf Cymru yn Nhreharris, c.1921 (DNCB/14/3/23/2)

Mae’r rhain yn cynnwys datblygiad baddonau pen pwll a chyfleusterau megis ysbytai a chanolfanau adsefydlu.

DNCB-14-1-42
Aelodau Cyfrinfa Glofa’r Mynydd Mawr yng Ngala’r Glowyr, Gerddi Sophia, Caerdydd, C20 (DNCB/14/1/42)

Ymchwiliwn i effaith gwaith tanddaear ar Iechyd glowyr trwy edrych ar afiechydon diwydianol – niwmoconiosis, silicosis a nystagmus.

DPD-4-11-2-4
Datganiad yn dangos manylion yr iawndal a dalwyd i’r rhai a laddwyd yn nhrychineb Senghennydd, 1915 (DPD/4/11/2/4)

Mae’r peryg o fewn y diwydiant yn glir yn y nifer o drchinebau mawr effeithiodd ar faes glo de Cymru, gan gynnwys y trychineb lofaol fwyaf yn nywidiant glo Prydain yn Senghennydd ym 1913.

DNCB-14-4-33-9
Cor Meibion Coegnant, 1947 (DNCB/14/4/33/9)

Mae’r arddangosfa’n bwrw golwg hefyd ar ochr mwy positif o fywyd yn y maes glo trwy’r gweithgareddau a ddigwyddiadau cymunedol, sy’n cynnwys chwaraeon, bandiau a chorau, clybiau bechgyn a merched a Sefydliadau’r Glowyr.

Gallwch weld yr arddangosfa yma: https://glamarchives.gov.uk/gwaed/?lang=cy

Cymerwch gip er mwyn darganfod mwy am gasgliadau glo Archifau Morgannwg.

Rhian Diggins,
Archifau Morgannwg

 

Diwrnod Rhyngwladol Archifau 2020

Diwrnod Rhyngwladol Archifau Hapus! Heddiw rydym yn dathlu cyfoeth casgliadau archifol, a phwysigrwydd gwaith archifwyr a sefydliadau archifol ledled y byd.

Fel rhan o ymgyrch Archwilio Eich Archif, recriwtiodd Archifau Cymru ‘Llysgenhadon Archif’ i rannu eu profiadau o ddefnyddio casgliadau a gwasanaethau archifau at ddefnydd proffesiynol a phersonol. Dyma beth oedd ganddyn nhw i’w ddweud:

David Loyn (2)

David Loyn, cyn ohebydd tramor gyda’r BBC, newyddiadurwr arobryn, awdur ac Uwch Gymrawd Gwadd yng Ngholeg King’s, Llundain:

“Am flynyddoedd lawer fel newyddiadurwr roeddwn yn ysgrifennu’r hyn a elwir weithiau’n ddrafft cyntaf hanes. Bellach, fel awdur a hanesydd, rwy’n gyson ddiolchgar i’r holl bobl a gadwodd “ddrafftiau cyntaf” yn y gorffennol mewn archifau – dyddiaduron, lluniau, telegramau, nodiadau, llythyrau, mapiau. Nid oes unrhyw beth mor werthfawr â nodyn a ysgrifennwyd ar y pryd i fwrw goleuni ar benderfyniadau a wnaed gan bobl nad oeddent yn gwybod beth fyddai’n digwydd nesaf.

Y darganfyddiadau gorau yn aml yw’r rhai annisgwyl – y cymeriadau sy’n dod yn fyw o nodiadau, y cyfeiriad sy’n gwneud cysylltiad nad oedd yn hysbys o’r blaen, y cofnod dyddiadur sy’n sbarduno trywydd ymchwil newydd. Adrodd straeon am bobl yw hanes yn ei hanfod, ac archifau yw’r deunydd crai ar gyfer hyn”

 

Lleucu Gruffydd, Cynhyrchydd rhaglen deledu S4C ‘Cynefin’ i Rondo Media

“Rwy’n Gynhyrchydd ar y gyfres Cynefin. Cyfres rwy’n falch ofnadwy o fod yn rhan ohoni ac sy’n teithio’r wlad yn dod i adnabod gorffenol, presenol a dyfodol amryw o ardaloedd. Mae archifau a llyfrgelloedd Cymru yn dal i fod yn ran anatod o fy swydd ac yn amhrisadwy nid yn unig yn fy ymchwil ond i ychwanegu haen ychwanegol i’r eitemau hefyd. Mae lluniau wastad yn dod a stori yn fyw ac yn allweddol i greu darlun o’r hyn a fu.

Heb os, mi fyddai rhaglenni hanesyddol megis Cynefin yn diodda’n fawr heb archifau a fy ngwaith i’n llawer iawn anoddach heb gefnogaeth Archifau a Llyfrgell Cymru. Mae fy nyled yn fawr iddyn nhw.

 

Richard Ireland; Hanesydd Cyfreithiol, Awdur, ac Uwch Ddarlithydd Emeritws yn Adran y Gyfraith a Throseddeg, Prifysgol Aberystwyth:

“Mae gweithio gyda ffynonellau archifol yn wych. Mae’n ffordd o gyffwrdd y gorffennol yn llythrennol, gan ddangos nad eiddo pobl eraill sy’n ysgrifennu llyfrau yn unig yw hanes, ond yn hytrach rhywbeth sydd ar gael yn agored i bawb. Mae’n rhoi cyd-destun i hanes teuluoedd a thai a gall danio meysydd cyfan o ymchwil annibynnol.

Trwy archwilio archifau rydym yn agor drysau i’r gorffennol ac yn gweld pethau rhyfeddol.”

 

Ioan Lord, awdur ifanc a hanesydd diwydiannol.

“Mae’r defnydd o archifau, yn wahanol i ddefnyddio ffynonellau eilaidd, yn darparu cyfle i ddarganfod gwybodaeth newydd, nad sydd wedi cael ei nodi gan haneswyr eraill o’r blaen. Yn ogystal, ceir gysylltiadau annisgwyl gydag agweddau eraill o’r maes ymchwil. Drwy ddefnyddio ffynonellau cynradd mewn archifau, gellir adeiladu dadleuon a safbwyntiau gwreiddiol sy’n wahanol i’r rheiny sydd wedi cael eu gwneud gan haneswyr o’r blaen.

Drwy fy nefnydd o archifau ledled yr wlad, rwyf wedi llwyddo i adeiladu dadleuon a thorri tir newydd yn fy ymchwil drwy ganolbwyntio ar agweddau o hanes diwydiannol Cymru nad sydd erioed wedi cael eu hastudio gan haneswyr o’r blaen.”

 

Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru,
Mehefin, 2020