Archifau Ynys Môn a Darfodiad Digidol

Fel rhan o’i ymdrechion parhaus i godi ymwybyddiaeth o heriau niferus cadwedigaeth ddigidol, mae Archifau Ynys Môn wedi creu arddangosfa i ddangos pa mor gyflym y mae technoleg newydd yn cael eu creu a’u rhoi o’r neilltu.

Gan gymryd y syniad o diwtorial cadwedigaeth ddigidol Llyfrgell Prifysgol Cornell https://dpworkshop.org/dpm-eng/oldmedia/chamber.html mae’r eitemau sy’n cael eu harddangos yn ein hatgoffa; er bod llawer o’n gwybodaeth ddigidol wrth law o hyd, nid ydy’n bellach yn ddarllenadwy oherwydd bod darllenydd y cyfryngau (y caledwedd neu’r feddalwedd) wedi’i golli neu wedi darfod. I bob pwrpas, mae’r wybodaeth hon yn ‘gaeth’ o fewn ei fformat ei hun. Mae hyn yn wir ar gyfer cofnodion sydd wedi’u digideiddio ac ar gyfer cofnodion sy’n tarddu ar ffurf electronig (digidanedig).

Dywedodd yr Uwch Archifydd, Hayden Burns “Rydym wedi creu’r arddangosfa i atgoffa ein hadneuwyr fod cynnwys digidol nid yn unig yn agored i bydredd yn y cyfryngau, ond hefyd i fygythiadau darfodiad digidol. Os ydych chi’n storio’ch cofnodion teulu pwysig ar gyfryngau digidol yna mae angen i chi ddechrau meddwl sut y bydd rhain yn hygyrch yn y dyfodol.”

Mae gwybodaeth ddigidol yn cael ei chyfryngu gan dechnoleg.

Tra efallai na fydd y cyfrwng y mae eich data wedi’i storio arno yn methu, yr hyn sy’n sicr yw bod technoleg yn newid mor gyflym, hyd yn oed os yw’r cyfrwng yn cael ei gadw mewn cyflwr perffaith, efallai na fyddwch yn gallu cael mynediad i’r wybodaeth mae’n ei ddal.  A fydd gennych y dechnoleg i ddefnyddio rhai o’r rhain mewn 20-30 mlynedd?

Record Ffonograff: Dyddiadau defnydd tua: diwedd 19ef Ganrif – 1990au?

Disg Hyblyg 5.25″: Dyddiad defnydd tua: 1972 – canol 1980au

Disg Hyblyg 3.5″: Dyddiad defnydd tua: 1982 – dechrau 2000au

Tâp sain rholyn i rolyn: Dyddiad defnydd tua: dechrau 1940au – dechrau 1980au

Casét: Dyddiad defnydd tua: 1975 – 1978

Tâp Fideo VHS: Dyddiad defnydd tua: 1976 – 2008

CD-ROM: Dyddiad defnydd tua: 1984 – diwedd 2010au

DVD-ROM: Dyddiad defnydd tua: 1997- diwedd 2010au

Cof Bach: Dyddiad defnydd tua: 1998 – heddiw

Cerdyn SD: Dyddiad defnydd tua: 2000 – heddiw

Gallwch weld yr arddangosfa yn Archifau Ynys Môn, Llangefni, LL77 7JA.

Blwyddyn Naid 29 Chwefror 2020

Dim ond unwaith bob 4 blynedd mae Blwyddyn Naid, ac mae’n dal yn draddodiad i ferched ofyn i ddynion eu priodi ar 29 Chwefror. Yn hanesyddol, dyma unig ddiwrnod y flwyddyn pan oedd yn dderbyniol i ddynes ofyn i ddyn ei phriodi. Pe bai’r dyn yn gwrthod y cais, roedd disgwyl iddo brynu pâr o fenig i’r ddynes (neu 12 pâr mewn rhai llefydd!). Mae’n bosib bod y traddodiad hwn wedi ymddangos fel y gallai’r merched wisgo’r menig i guddio eu cywilydd nad oeddynt wedi cael modrwy ddyweddïo.

Yn Archifdy Sir y Fflint, mae gennym enghraifft o gais i briodi gan ddynes ar ffurf cerdd, a gafwyd wedi ei chuddio mewn llyfr ryseitiau a chyngor am y cartref. Cafodd y llyfr ei gyflwyno i’r Swyddfa Cofnodion fel rhan o gofnodion Ysgol Gynradd Wirfoddol Owrtyn, a chredwyd ei fod yn eiddo i Caroline Hughes o Stottesdon, Swydd Amwythig (bu farw 1901).

Blog Leap Year 2020

Anfonwyd y gerdd gan Edith Armstrong at R.R. Bowen, adeiladwr, The Springs, Henley, Cressage, Amwythig, fel cais i briodi ac yn amlinellu pam y byddai’n gwneud gwraig dda iddo, ar 29 Medi 1897 (cyf: E/X/46/3). Yn anffodus dydyn ni ddim yn gwybod os cafodd y cais ei dderbyn, fodd bynnag nid yw cofrestri plwyf ar-lein ar Find My Past yn dangos priodas rhwng Edith Armstrong ac unrhyw Mr Bowen o amgylch y dyddiad hwnnw. Yn ddiddorol, doedd 1879 ddim yn Flwyddyn Naid, felly efallai bod Mr Bowen yn teimlo ei bod yn rhy hy, gan wrthod ei chais – heb brynu unrhyw fenig iddi!

Gellir gweld y ddogfen hon yn Archifdy Sir y Fflint. Mae angen archebu o flaen llaw: e-bost: archives@flintshire.gov.uk; ffộn. 01244 532364

Sesiwn Chwarter – Gwasanaeth Archifau Gwynedd

Mae Gwasanaeth Archifau Gwynedd yn cymryd rhan yng nghynllun ‘Welfare, Conflict and Memory during and after the English Civil Wars, 1642-1700’ a ariennir gan yr Arts and Humanities Research Council dros gyfnod o 4 mlynedd.  Nod y cynllun yw digido a thrawsysgrifio pob deiseb (a thystysgrifau cysylltiedig) ar gyfer pensiynau neu gymorth i’r Sesiynau Chwarter yng Nghymru a Lloegr, a oedd yn ymwneud â chlwyfau a phrofedigaethau a ddioddefodd y deisebydd o ganlyniad i’r Rhyfeloedd Cartref.

Mae casgliad Llys y Sesiwn Chwarter a gedwir yn Archifdy Caernarfon yn dyddio yn ôl i 1541, ac felly yn cynnwys deunydd yn ymwneud a’r Rhyfel Cartref.  Yn ogystal â’r deisebau hyn, mae’r casgliad yn cynnwys llythyrau wedi eu harwyddo gan Siarl I a hefyd Oliver Cromwell.  Hefyd mae’r achosion a ddaw gerbron y llys yn dangos effaith polisïau Cromwell ar Sir Gaernarfon.

xqs 1651.1a Quarter Sessions Gywnedd Archives (1)
XQS1651/1
Deiseb Jane verch Hugh, Jane verch Humphrey a Jane Edwarde, gweddwon, gan nodi bod Eglwyswyr a Goruchwylwyr Tlodion Caernarfon wedi gwrthod cynhlaiaeth, a gofyn am orchymyn gan Ynadon Heddwch. Dyddiedig Medi 6 1650.

Yn 1654 daw tystiolaeth gerbron y llys gan Morris ap William David o Lanfihangel y Pennant yn cyhuddo Hugh ap William ap Evan a’i wraig Ellin o gynnal drama yn eu cartref Derwyn Fechan, Dolbenmaen.  Mae Morris ap William David yn egluro nad oedd y tri actor oedd yn perfformio yn y ddrama yn lleol ond fe ddisgrifir fod yr actorion wedi newid eu gwisgoedd sawl gwaith yn ystod y perfformiad, a bod un o’r actorion wedi gwisgo fel dynes.  Mae’n debyg fod Morris ap William David yn sbecian drwy’r ffenestr ac nid wedi ei wahodd i weld y ddrama!

Wrth gwrs nid oedd gan unrhyw un hawl i gynnal drama yn ystod cyfnod y Werinlywodraeth.  Roedd yn gyfnod o reolaeth llym gyda phobl yn barod i achwyn ar ei gilydd fel y gwelir yn nhystiolaeth Alban Roberts dyddiedig 1658.  Mae’n cyhuddo Robert Wynne, Pen y Caer o fygwth taro Jeffrey Parry, Rhiwddolion gyda gwn a hefyd ei regi dair neu bedair o weithiau gan ddweud ‘myn diawl’.

xqs 1653-4.34 Quarter Sessions Gywnedd Archives (1)
XQS1653-4/34
Deiseb Elizabeth Rushen, gweddw, Conwy i Mr Madren a gweddill y fainc ynghylch arian i dalu am ei thaith gyda’i 2 blentyn i Lundain i weld beth sy’n ddyledus iddi ar ôl i’w gŵr, milwr gael ei ladd gan gorporal. Dyddiedig Gorffennaf 15 1653.

Gan mai llys y Sesiwn Chwarter oedd yn gweinyddu’r sir cyn dyfodiad y Cynghorau Sir yn 1890 ceir pob math o gofnodion yn cynnwys amrediad o gamweddau o fân droseddau ac ymosodiadau, i orchmynion at blwyfolion i sicrhau eu bod yn atgyweirio’r ffyrdd a’r pontydd o fewn eu plwyf.  Mae’r casgliad yn hynod ddifyr ac yn rhoi cyfle i ddarganfod gwybodaeth am unigolion a chymunedau na fuasai wedi ei gofnodi yn unman arall.

Er enghraifft, anfonwyd gwybodaeth at yr Ustusiaid Heddwch yn 1566 yn son fod môr ladron o Loegr wedi cymryd llong o’r Iseldiroedd oedd yn llawn triog, siwgr, a chrwyn geifr tra ar ei ffordd o Barbary i Antwerp. Mae’n cyhuddo Evan ap Meredith a Richard ap Meredith o gynorthwyo’r môr ladron tra roedd y llong ger Ynys Sant Tudwal.  Hefyd yn 1577 cyfaddefodd Margaret ferch Ieuan ap David ap Madog o Ffestiniog ei bod wedi dwyn gwerth ceiniog o gaws ac yna yn cael ei chosbi drwy gael ei chwipio ac yna ei hoelio gerfydd ei chlust ym marchnad Caernarfon.

xqs 1655.57 Quarter Sessions Gywnedd Archives (1)
XQS1655/57
Deiseb John ap John Lewis, yn gofyn am ryddhad gan nad yw’n gallu darparu ar gyfer ei hun, gan ei fod yn filwr tlawd ac oedrannus wedi gwasanaethu am naw mlynedd yn Iwerddon a’r Alban. Heb ddyddiad.

Ni fuasai’r unigolion hyn wedi ysgrifennu am eu profiadau ond gan fod y casgliad wedi goroesi ceir gipolwg i orffennol unigolion a chymunedau cyfan y Sir.  Mae bod yn rhan o’r cynllun hwn yn gyfle i dynnu sylw at elfen o’r casgliad gan obeithio y bydd yn fodd i ddenu mwy i gael golwg ar drysorau’r Sesiwn Chwarter.

O Westai i Wirfoddolwr yn Archifdy Sir y Fflint

Mae Colin Sheady yn un o’n Llysgenhadon Archifau i Gymru 2019. Yn yr erthygl yma, mae Colin yn esbonio sut y dechreuodd ymddiddori mewn archifau, a sut arweiniodd hyn at rôl wirfoddoli yn Archifdy Sir y Fflint.

Flintshire Archives at HawardenGes i gyflwyniad i Archifdy Sir y Fflint ychydig o flynyddoedd yn ôl. Mae hanes yr ardal leol a’i thrigolion wedi fy ymddiddori erioed, ond pan ofynnodd fy wyres am fy help gyda phrosiect ysgol ar ein coeden teulu penderfynais ymchwilio hanes lleol yr ardal.

Gan ddefnyddio amrywiaeth o gofnodion a gwefannau ar-lein, roeddwn i’n dechrau gweld y darnau o’n hachau yn dod at ei gilydd, ond gyda nifer o fylchau yn y wybodaeth. Es i at yr Archifdy lleol yn Hawarden am gymorth i ddod o hyd i’r darnau coll o’r pos. Roeddwn wrth fy modd gyda’r lefel y sgil a’r proffesiynoldeb y staff, a helpodd fi i ddarganfod enwau, cyfeiriadau a gwybodaeth arall a fyddai fel arall wedi eu colli i amser wrth i mi chwilio.

Gadawodd y gwaith a’r ymchwil – ac yn sicr canlyniad prosiect fy wyres – argraff barhaol arnaf. Pan ddaeth yn amser imi ymddeol roeddwn yn gwybod fy mod eisiau cysylltu gyda Archifdy Sir y Fflint i gynnig fy amser fel gwirfoddolwr.

Cefais wahoddiad i gymryd rhan mewn prosiect gyda Mark Allen, Cadwraethwr Archifdy Sir y Fflint, i amddiffyn cyflwr miloedd o ddogfennau a chofnodion sy’n ymdrin â chanrifoedd o hanes lleol Sir y Fflint trwy wneud blychau pwrpasol.

Unwaith y daeth y tasg yma i ben, cefais cynnig gan Steve Davies, un o’r Archifwyr, i barhau â’m gwaith yn yr Archifdy trwy nodi manylion ceisiadau cynllunio Sir y Fflint sydd wedi’u storio yn yr archifau. Roedd y cofnodion yn dyddio’n ôl cyn belled â chanol y 19eg Ganrif ac yn cwmpasu’r rhan fwyaf o drefi yn y sir, gan gynnwys rhai sydd bellach yn cael eu hystyried yn rhan o Sir Ddinbych.

Mae’r cofnodion hyn yn hynod o ddiddorol. Maent yn croniclo’r hanes trefi’r ardal, wrth iddynt dyfu o fwrdeistrefi bach i gymunedau mwy ac adnabyddus, wedi’u llenwi â gwasanaethau a chyfleusterau a helpodd i gynnal y cynnydd yn y boblogaeth.

Mae’r gwaith rwy’n ei wneud fel gwirfoddolwr yn hynod o werth chweil i mi. Rwy’n cael darganfod enwau teuluoedd a fyddai fel arall wedi cael eu hanghofio, mae manylion digwyddiadau sylweddol a helpodd i siapio’r dirwedd ar gael yn rhwydd ar flaenau fy mysedd, ac mae cynnydd a chwymp diwydiannau yn digwydd o flaen fy llygaid.

Rwy’n ei chael hi’n anrhydedd mawr gweithio gyda’r cofnodion hyn a helpu i groniclo hanes fy ngwlad, ac wrth wneud hynny, dod yn rhan sylweddol o’r union beth rydw i wedi dod i garu cymaint.

Flintshire Archives at Hawarden

Os hoffech wirfoddoli yn eich archifdy lleol, gallech ddod o hyd i’r manylion cyswllt yma: Cysylltwch â Ni

Yr Eglwys Norwyaidd, Caerdydd

Yn Rhagfyr 2019 bydd Eglwys Norwyaidd Caerdydd – adeilad nodedig ym Mae Caerdydd – yn dathlu ei phenblwydd yn 150 oed.  Yma, edrychwn nôl ar hanes yr Eglwys a’r gymuned yr adeiladwyd i’w wasanaethu.

Nid ffenomen ddiweddar yw poblogaeth amlddiwylliannol Caerdydd, o bell ffordd. Llwyddodd twf cyflym y dref yn ystod y 19eg ganrif, fel porthladd a oedd yn gwasanaethu ardaloedd diwydiannol Morgannwg, i ddenu gweithwyr o wledydd Prydain a phob cwr o’r byd. Arhosodd llawer; ym 1911 roedd poblogaeth dynion tramor Caerdydd yn ail dim ond i Lundain yng ngwledydd Prydain. Ymwelwyr dros dro oedd llawer mwy, yn enwedig y morwyr ar longau a oedd wedi cofrestru dramor ac a laniai yn y dociau. Yn eu plith yr oedd grŵp sylweddol o Norwyaid, Swediaid a Daniaid, ac i gyfeiriad y dynion hyn y cyfeiriodd y Parchedig Lars Oftedal o Genhadaeth y Morwyr Norwyaidd ei weinidogaeth o 1866 ymlaen.

Ar ôl cyfarfod ar fwrdd llong ac mewn capel segur yn y lle cyntaf, codwyd y Sjømannysgarken yn fuan wedi hynny.

rsz_norwegian_church_alterations

Wedi’i wneud yn barod yn Norwy a’i ddanfon ar long i Gaerdydd, steil nodweddiadol Norwyaidd oedd iddi, er ei bod wedi’i gwneud o ddalennau haearn rhychog. Roedd awdurdodau’r porthladd wedi mynnu y dylid gallu ei ddymchwel yn hawdd a’i ail-leoli os oedd angen. Cafodd yr eglwys, a ddisgrifir gan gyfeiriaduron masnach Caerdydd fel:

…the Norwegian iron Church, south-east corner of West Bute Dock for Norwegian, Swedish, Danish and Finnish sailors and residents

ei chysegru ar 16 Rhagfyr 1869, ac arhosodd ar ei safle gwreiddiol tan ei symud ym 1987.

 

Cymeradwyodd 25ain Adroddiad Blynyddol Cenhadaeth y Morwyr Norwyaidd y lleoliad gwreiddiol yn fawr:

[the location] could not be improved upon, as it is situated between the two docks, at the point where they converge towards the inlets. The church is thus positioned in amongst the ships, so that it is at only a short walk’s distance from many of them, and easy to find for all those who would like to visit it.’

Yr oedd diffyg atyniadau eraill mwy atyniadol o bosibl ar lannau’r dociau yn bwynt pwysig o’i phlaid:

…[the seamen] do not need to go into the town and expose themselves to its temptations, only for the sake of a visit to the reading room.

Datblygodd yr eglwys gyda’r cynnydd yn y llongau o wledydd Llychlyn, ac yn arbennig llongau o Norwy, ym mhorthladdoedd Môr Hafren. Sefydlwyd cenadaethau yng Nghasnewydd, Abertawe a Doc y Barri, a wasanaethwyd gan Genhadon Cynorthwyol o dan y Parchedig yng Nghaerdydd. Erbyn 1920 roedd y Parchedig yn byw yn y ficerdy Norwyaidd, ‘Prestegaarden’, yn 181 Heol y Gadeirlan. Cynyddodd nifer y llongau o wledydd Llychlyn a ddefnyddiai borthladdoedd yr ardal o 227 ym 1867 i 3,611 ym 1915, a chynyddu wnaeth yr ystadegau blynyddol cyfatebol ar gyfer cymunwyr ac ymwelwyr 7,572 ym 1867 i 73,580 ym 1915. Effeithiodd problemau diwydiannol ac economaidd y 1920au a’r 1930au ar yr eglwysi Norwyaidd. Erbyn 1931 gostyngwyd y Genhadaeth i’w eglwysi yng Nghaerdydd ac Abertawe yn unig.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cynyddodd cymuned Norwyaidd breswyl Caerdydd a daeth llawer mwy o Norwyaid drwy’r porthladd fel morwyr neu ffoaduriaid. Gweithiodd yr Eglwys Haearn a’i staff gyda changen leol Undeb y Morwyr Norwyaidd a sefydliadau eraill i ddarparu ar gyfer ei phobl yn ystod y blynyddoedd anodd hyn. Chwaraeodd llynges fasnach Norwy ran sylweddol yn ymdrech ryfel y Cynghreiriaid, ond collwyd llawer o longau a llawer o fywydau. Roedd y cyrchoedd bomio ar Gaerdydd wedi gwneud hyd yn oed aros ar y lan am gyfnod yn anniogel. Lladdwyd nifer o ddynion pan gafodd Cartref Morwyr Gwledydd Llychlyn ar Bute Road ei daro a’i ddinistrio.

Ar ddiwedd y rhyfel daeth cymunedau Llychlynaidd Caerdydd ynghyd i ddathlu’r heddwch. Fodd bynnag, o’r adeg honno ymlaen, gostwng wnaeth y gweithgaredd yng Nghenhedlaeth y Morwyr, lleihawyd nifer y staff, a gwasgarodd y gymuned Norwyaidd hefyd wrth i Gaerdydd beidio â bod yn borthladd mawr. Caeodd yr Eglwys Haearn ym 1959, gyda’r gwasanaeth olaf yn cael ei gynnal ar 17 Mai, Gŵyl Genedlaethol Norwy, Grunnlovsdagen, sef Diwrnod y Cyfansoddiad.

Parhaodd yr Eglwys ar ei thraed, ond gan ddadfeilio fwyfwy, am bron i ddeng-mlynedd-ar-hugain. Yn y 1980au, noddodd Cyngor Sir De Morgannwg yr ymdrech i sefydlu Ymddiriedolaeth Gwarchod yr Eglwys Norwyaidd er mwyn achub yr eglwys a’i hintegreiddio i’r dociau a oedd i’w hail ddatblygu.  Roald Dahl, yr awdur, oedd Llywydd Cyntaf yr Ymddiriedolaeth, fel person o dras Caerdydd-Norwyaidd ei hun. Ym 1987 datgymalwyd yr hen eglwys a’i storio er mwyn ei hail-godi. Fodd bynnag, roedd yr eglwys a agorwyd maes o law ym 1992 mewn lleoliad newydd gwych yn edrych dros Fae Caerdydd bron yn greadigaeth newydd sbon. Ymgorfforwyd cymaint o’r adeilad gwreiddiol ag y gellid ei ddefnyddio yn yr eglwys newydd, ond roedd y rhan fwyaf o’r deunyddiau yn newydd, wedi eu rhoi’n rhoddion gan gwmnïau yn Norwy ac yng Nghaerdydd, neu wedi eu prynu gyda’r arian a godwyd trwy danysgrifiad cyhoeddus yn ardal Bergen. Rhoddodd llawer o gwmnïau eu gwasanaethau’n rhad ac am ddim i gwblhau’r eglwys, sydd bellach wedi’i hadeiladu o bren, ac eithrio’r to o ddur dalen, a gynhyrchwyd yn arbennig gan gwmni lleol i ffitio’r adeilad.

Agorwyd yr Eglwys yn swyddogol gan y Dywysoges Märtha Louise ar 8 Ebrill 1992 fel canolfan ddiwylliannol. Er nad yw wedi ei chysegru fel eglwys, cynhelir arddangosfeydd celf a chyngherddau yn yr adeilad ac mae caffi yn gweini bwyd a diod, ac mae gan gymuned Norwyaidd Caerdydd ganiatâd i’w defnyddio ar un diwrnod y mis.

Susan Edwards, Archifydd Morgannwg

Mae’r erthygl hon wedi tynnu ar ddarlith heb ei chyhoeddi gan yr Athro John Greve ac ar ‘100 mlynedd o’r Genhadaeth Norwyaidd i Forwyr’ gan Gunnar Christie Wasberg.