Yr Eglwys Norwyaidd, Caerdydd

Yn Rhagfyr 2019 bydd Eglwys Norwyaidd Caerdydd – adeilad nodedig ym Mae Caerdydd – yn dathlu ei phenblwydd yn 150 oed.  Yma, edrychwn nôl ar hanes yr Eglwys a’r gymuned yr adeiladwyd i’w wasanaethu.

Nid ffenomen ddiweddar yw poblogaeth amlddiwylliannol Caerdydd, o bell ffordd. Llwyddodd twf cyflym y dref yn ystod y 19eg ganrif, fel porthladd a oedd yn gwasanaethu ardaloedd diwydiannol Morgannwg, i ddenu gweithwyr o wledydd Prydain a phob cwr o’r byd. Arhosodd llawer; ym 1911 roedd poblogaeth dynion tramor Caerdydd yn ail dim ond i Lundain yng ngwledydd Prydain. Ymwelwyr dros dro oedd llawer mwy, yn enwedig y morwyr ar longau a oedd wedi cofrestru dramor ac a laniai yn y dociau. Yn eu plith yr oedd grŵp sylweddol o Norwyaid, Swediaid a Daniaid, ac i gyfeiriad y dynion hyn y cyfeiriodd y Parchedig Lars Oftedal o Genhadaeth y Morwyr Norwyaidd ei weinidogaeth o 1866 ymlaen.

Ar ôl cyfarfod ar fwrdd llong ac mewn capel segur yn y lle cyntaf, codwyd y Sjømannysgarken yn fuan wedi hynny.

rsz_norwegian_church_alterations

Wedi’i wneud yn barod yn Norwy a’i ddanfon ar long i Gaerdydd, steil nodweddiadol Norwyaidd oedd iddi, er ei bod wedi’i gwneud o ddalennau haearn rhychog. Roedd awdurdodau’r porthladd wedi mynnu y dylid gallu ei ddymchwel yn hawdd a’i ail-leoli os oedd angen. Cafodd yr eglwys, a ddisgrifir gan gyfeiriaduron masnach Caerdydd fel:

…the Norwegian iron Church, south-east corner of West Bute Dock for Norwegian, Swedish, Danish and Finnish sailors and residents

ei chysegru ar 16 Rhagfyr 1869, ac arhosodd ar ei safle gwreiddiol tan ei symud ym 1987.

 

Cymeradwyodd 25ain Adroddiad Blynyddol Cenhadaeth y Morwyr Norwyaidd y lleoliad gwreiddiol yn fawr:

[the location] could not be improved upon, as it is situated between the two docks, at the point where they converge towards the inlets. The church is thus positioned in amongst the ships, so that it is at only a short walk’s distance from many of them, and easy to find for all those who would like to visit it.’

Yr oedd diffyg atyniadau eraill mwy atyniadol o bosibl ar lannau’r dociau yn bwynt pwysig o’i phlaid:

…[the seamen] do not need to go into the town and expose themselves to its temptations, only for the sake of a visit to the reading room.

Datblygodd yr eglwys gyda’r cynnydd yn y llongau o wledydd Llychlyn, ac yn arbennig llongau o Norwy, ym mhorthladdoedd Môr Hafren. Sefydlwyd cenadaethau yng Nghasnewydd, Abertawe a Doc y Barri, a wasanaethwyd gan Genhadon Cynorthwyol o dan y Parchedig yng Nghaerdydd. Erbyn 1920 roedd y Parchedig yn byw yn y ficerdy Norwyaidd, ‘Prestegaarden’, yn 181 Heol y Gadeirlan. Cynyddodd nifer y llongau o wledydd Llychlyn a ddefnyddiai borthladdoedd yr ardal o 227 ym 1867 i 3,611 ym 1915, a chynyddu wnaeth yr ystadegau blynyddol cyfatebol ar gyfer cymunwyr ac ymwelwyr 7,572 ym 1867 i 73,580 ym 1915. Effeithiodd problemau diwydiannol ac economaidd y 1920au a’r 1930au ar yr eglwysi Norwyaidd. Erbyn 1931 gostyngwyd y Genhadaeth i’w eglwysi yng Nghaerdydd ac Abertawe yn unig.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cynyddodd cymuned Norwyaidd breswyl Caerdydd a daeth llawer mwy o Norwyaid drwy’r porthladd fel morwyr neu ffoaduriaid. Gweithiodd yr Eglwys Haearn a’i staff gyda changen leol Undeb y Morwyr Norwyaidd a sefydliadau eraill i ddarparu ar gyfer ei phobl yn ystod y blynyddoedd anodd hyn. Chwaraeodd llynges fasnach Norwy ran sylweddol yn ymdrech ryfel y Cynghreiriaid, ond collwyd llawer o longau a llawer o fywydau. Roedd y cyrchoedd bomio ar Gaerdydd wedi gwneud hyd yn oed aros ar y lan am gyfnod yn anniogel. Lladdwyd nifer o ddynion pan gafodd Cartref Morwyr Gwledydd Llychlyn ar Bute Road ei daro a’i ddinistrio.

Ar ddiwedd y rhyfel daeth cymunedau Llychlynaidd Caerdydd ynghyd i ddathlu’r heddwch. Fodd bynnag, o’r adeg honno ymlaen, gostwng wnaeth y gweithgaredd yng Nghenhedlaeth y Morwyr, lleihawyd nifer y staff, a gwasgarodd y gymuned Norwyaidd hefyd wrth i Gaerdydd beidio â bod yn borthladd mawr. Caeodd yr Eglwys Haearn ym 1959, gyda’r gwasanaeth olaf yn cael ei gynnal ar 17 Mai, Gŵyl Genedlaethol Norwy, Grunnlovsdagen, sef Diwrnod y Cyfansoddiad.

Parhaodd yr Eglwys ar ei thraed, ond gan ddadfeilio fwyfwy, am bron i ddeng-mlynedd-ar-hugain. Yn y 1980au, noddodd Cyngor Sir De Morgannwg yr ymdrech i sefydlu Ymddiriedolaeth Gwarchod yr Eglwys Norwyaidd er mwyn achub yr eglwys a’i hintegreiddio i’r dociau a oedd i’w hail ddatblygu.  Roald Dahl, yr awdur, oedd Llywydd Cyntaf yr Ymddiriedolaeth, fel person o dras Caerdydd-Norwyaidd ei hun. Ym 1987 datgymalwyd yr hen eglwys a’i storio er mwyn ei hail-godi. Fodd bynnag, roedd yr eglwys a agorwyd maes o law ym 1992 mewn lleoliad newydd gwych yn edrych dros Fae Caerdydd bron yn greadigaeth newydd sbon. Ymgorfforwyd cymaint o’r adeilad gwreiddiol ag y gellid ei ddefnyddio yn yr eglwys newydd, ond roedd y rhan fwyaf o’r deunyddiau yn newydd, wedi eu rhoi’n rhoddion gan gwmnïau yn Norwy ac yng Nghaerdydd, neu wedi eu prynu gyda’r arian a godwyd trwy danysgrifiad cyhoeddus yn ardal Bergen. Rhoddodd llawer o gwmnïau eu gwasanaethau’n rhad ac am ddim i gwblhau’r eglwys, sydd bellach wedi’i hadeiladu o bren, ac eithrio’r to o ddur dalen, a gynhyrchwyd yn arbennig gan gwmni lleol i ffitio’r adeilad.

Agorwyd yr Eglwys yn swyddogol gan y Dywysoges Märtha Louise ar 8 Ebrill 1992 fel canolfan ddiwylliannol. Er nad yw wedi ei chysegru fel eglwys, cynhelir arddangosfeydd celf a chyngherddau yn yr adeilad ac mae caffi yn gweini bwyd a diod, ac mae gan gymuned Norwyaidd Caerdydd ganiatâd i’w defnyddio ar un diwrnod y mis.

Susan Edwards, Archifydd Morgannwg

Mae’r erthygl hon wedi tynnu ar ddarlith heb ei chyhoeddi gan yr Athro John Greve ac ar ‘100 mlynedd o’r Genhadaeth Norwyaidd i Forwyr’ gan Gunnar Christie Wasberg.

Ail-gylchu’r Gorffennol – Prosiect Archifau Ynys Môn

Mae Archifdai ar draws Cymru yn paratoi i ddathlu eu gwasanaethau a’u casgliadau ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archif a fydd eleni’n cael ei chynnal rhwng 23ain a 30ain Tachwedd. Bydd yr ymgyrch hon yn annog pobl i ddarganfod y straeon, y ffeithiau, y llefydd a’r bobl sydd wrth galon cymunedau Cymru.

Fel rhan o’r dathliadau, cynhaliodd Archifdy Ynys Môn brosiect un-dydd o’r enw “Ail-gylchu’r Gorffennol” gyda  Hannah Coates, gemydd o Ogledd Cymru a grŵp o blant o ardal Amlwch sy’n cael eu haddysgu gartref. Nod y prosiect oedd ymchwilio i, a dathlu perthynas agos Ynys Môn gyda’r môr a dwyn sylw at broblem plastig yn ein moroedd.

Gan dynnu ysbrydoliaeth o gofnodiadau morol a archifwyd yn ddiweddar, aeth y plant ati i ailgylchu ac ailddefnyddio deunyddiau a daflwyd a daethant o hyd i eitemau i greu dyluniadau deongliadol o longau cynnar a fu ar un amser yn croesi Môr Iwerddon.

Dywedodd Lia Griffiths, y Cydlynydd Dysgu ac Ymgysylltu “Wrth roi pwrpas newydd i wastraff plastig, mae’r plant wedi creu gwaith celf sydd nid yn unig yn hardd ond sydd hefyd yn ein hatgoffa am yr effaith a gaiff gwastraff ar ein planed a’i fywyd gwyllt”.

Bydd y darnau gorffenedig yn cael eu harddangos yng nghyntedd Archifdy Ynys Môn ym mis Ionawr 2020 ochr yn ochr â chopïau benthyg o’r mapiau, y cynlluniau a’r delweddau a fu’n ysbrydoliaeth iddynt.

Mae archifau Cymru yn gartref i gyfoeth o drysorau – ydych chi’n barod i archwilio?

Wythnos Archwilio Eich Archif yn cael ei lansio gan Lysgenhadon Archif arbennig

Mae archifau ledled Cymru yn paratoi at ddathlu ac arddangos eu gwasanaethau a chasgliadau ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archif, sydd eleni’n cael ei gynnal rhwng 23 o Dachwedd – 1 o Ragfyr.

Mae’r ymgyrch wythnos yn annog pobl i ddarganfod y storïau, ffeithiau, lleoedd a’r bobl sydd wrth wraidd cymunedau yng Nghymru. Fel rhan o’r dathliadau, bydd llawer o archifdai yn cynnal gweithgareddau arbennig ac yn croesawu’r cyhoedd i brofi, deall ac ymfalchïo yng nghyfoeth ac amrywiaeth y deunyddiau sydd ganddynt.

Bydd Llysgenhadon Archif arbennig, sydd wedi gwneud defnydd personol a phroffesiynol o gasgliadau a gwasanaethau mewn archifdai, yn lansio’r wŷl ym Mandstand Aberystwyth ar nos Lun 25 Tachwedd.

Bydd y noson yn cynnwys cyflwyniadau gan rai o’r Llysgenhadon, gan gynnwys – David Loyn, cyn gohebydd tramor gyda’r BBC; Richard Ireland, Hanesydd Cyfreithiol ac Uwch Ddarlithydd Emeritws yn Adran y Gyfraith a Throseddeg ym Mhrifysgol Aberystwyth; Lleucu Gruffydd, Cynhyrchydd rhaglen deledu ‘Cynefin’ ar S4C i Rondo Media; ac Ioan Lord, Hanesydd a Myfyriwr Ôl-raddedig. Yn ogystal, bydd y cerddor o fri, Gwilym Bowen Rhys, yn perfformio darnau wedi’i hysbrydoli gan hen faledi a sgoriau o’r Archif Gerddorol Gymreig.

 Pan ofynnwyd iddo am ei ddefnydd o archifau dywedodd David Loyn, Llysgennad Archif:

“Fel newyddiadurwr, es ati am flynyddoedd lawer i ysgrifennu’r hyn a ystyrir gan rai yn weithiau drafft cyntaf hanes. Erbyn hyn, fel awdur a hanesydd, rwyf yn gyson ddiolchgar i’r bobl hynny a gadwodd ei ‘drafftiau cyntaf’ ei hunain yn y gorffennol ar ffurf archifau; yn ddyddiaduron, lluniau, telegramau, nodiadau, llythyrau a mapiau. Mae canfod nodiadau mewn archifau sy’n taflu goleuni newydd ar benderfyniadau a wnaed gan bobl nad oeddent yn gwybod ei hunain beth fyddai’n digwydd nesaf, yn gwbl amhrisiadwy.

“Y darganfyddiadau annisgwyl yn aml yw’r rhai gorau – y cymeriadau sy’n dod yn fyw mewn nodiadau, cyfeiriadau cysylltiedig nad oeddent yn hysbys cynt, a’r cofnod dyddiadur sy’n arwain at lif newydd i’r ymchwil. Straeon am bobl yw hanes, ac archifau yw’r deunydd crai ar gyfer adrodd y straeon hynny.”

Fel rhan o Archwilio Eich Archif, bydd nifer o ddigwyddiadau rhad ac am ddim yn cael eu cynnal mewn archifau ledled Cymru – o sgyrsiau a helfeydd trysor, i arddangosiadau ffilm a gweithdai creadigol.

Mae archifdai Cymru yn gwarchod ystod eang o eitemau, yn amrywio o flew dynol i ryseitiau teuluol, llythyrau caru i hanesion llafar. Bydd llawer o’r gwrthrychau rhyfeddol yma yn cael eu hamlygu yn ystod wythnos Archwilio Eich Archif mewn ymgyrch ddigidol fywiog.

Dywedodd Vicky Jones, Rheolwr Prosiect a Hyfforddiant Archifau a Chofnodion Cymru:

“Nod Archwilio Eich Archif yw ysbrydoli pobl i ddysgu mwy am rai o’r storïau treftadaeth anhygoel sydd ar eu trothwy, a hynny drwy gynnal amrywiaeth o ddigwyddiadau. Byddwn yn eich annog i ymchwilio i’r hyn sy’n digwydd yn eich ardal leol er mwyn i chi ddechrau archwilio a darganfod!”

Dilynwch y linc yma i ddargafod eich gwasanaeth archifau lleol.

Gwaith disgyblion yn dathlu amrywiaeth a chynhwysiant

Mae disgyblion ysgol gynradd wedi bod yn gweithio ar brosiect celf arbennig i ddathlu amrywiaeth a chynhwysiant yn Ynys Môn.

Ymunodd plant o Ysgol Gynradd Amlwch ag Archifau Môn, Oriel Môn ac artist blaenllaw o Ogledd Cymru, Jwls Williams, i olrhain bywydau dau o deuluoedd Iddewig pwysig.

Fe ymfudodd y teuluoedd Pollecoff a Stein o Rwsia i Ynys Môn tua diwedd y 1800au. Gan setlo yng Nghaergybi ac Amlwch, sefydlodd y ddau deulu fusnesau llwyddiannus y mae atgofion melys ohonynt hyd heddiw. Erbyn i’w siopau gau am y tro olaf, roedd teuluoedd Pollecoff a Stein yn uchel eu parch yn y cymunedau ble yr oeddynt yn byw.

Cafodd y prosiect ei ariannu drwy Gynllun Cymorth Grant Llywodraeth Cymru ar gyfer Achrediad Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru 2019/20.

Dywedodd Uwch Archifydd Ynys Môn, Hayden Burns, “Fe wnaeth y plant fwynhau yn fawr iawn eu hamser yn gweithio ar y prosiect hwn gyda Jwls Williams a Lia Griffith, Cydlynydd Dysgu ac Ymgysylltiad Oriel Môn. Mae dros 70 o blant wedi cael y cyfle i ddysgu mwy am eu cymunedau ac olrhain hanes y teuluoedd Pollecoff a Stein drwy ddefnyddio dogfennau archifol ac arteffactau o amgueddfa.

“Yn ogystal, fe wnaethant greu gwaith celf dwyieithog yn seiliedig ar eu profiadau eu hunain ac wedi’i ysbrydoli gan yr archifau. Roedd eu gwaith yn cynnwys cyfres o faneri dehongliadol cywrain sy’n deyrnged liwgar i’r teuluoedd ac yn adrodd eu stori.”

Mae eu gwaith celf, sy’n cael ei arddangos ar hyn o bryd yn adeilad yr Archifdy yn Llangefni, yn edrych ar y modd y daeth y teuluoedd yn rhan o’r gymuned leol gan lwyddo i sefydlu busnesau llwyddiannus ar draws y rhanbarth.

Agorwyd yr arddangosfa wythnos diwethaf (Dydd Iau, 7 Tachwedd) gan Gadeirydd Cyngor Ynys Môn, y Cynghorydd Margaret Roberts.

Dywedodd y Cynghorydd Roberts, “Mae hon yn arddangosfa wych sy’n croniclo hanes bywyd y teuluoedd Pollecoff a Stein. Daeth y ddau deulu’n rhan bwysig o’u cymunedau eu hunain, aethant ati i ddysgu Cymraeg a chawsant groeso gan eu cymdogion newydd.”

“Rhaid llongyfarch y plant a phawb sydd wedi eu helpu gyda’r prosiect hwn. Mae’n dathlu ein hanes lleol ond hefyd yn rhoi gwers ar bwysigrwydd goddefgarwch, amrywiaeth a chroesawu pobl o bob cefndir.”

Yn ogystal, bydd gwaith y disgyblion yn cael ei arddangos yn eu hysgol ac Oriel Môn cyn dychwelyd i’r Archifdy ar gyfer ei arddangos yno yn barhaol.

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd 2019

Mae Tachwedd 7fed yn Ddiwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd. Ymgyrch fyd-eang yw hon, a gydlynir gan y Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol, i godi ymwybyddiaeth o’r materion sy’n gysylltiedig â chadw gwybodaeth ddigidol. Thema ymgyrch eleni yw Deunyddiau Digidol mewn Perygl, ond byddwn i’n dadlau bod yr holl ddeunydd digidol mewn perygl, gan fod newid cyflym technoleg, breuder y cod deuaidd, darfodiad caledwedd a meddalwedd, i gyd yn cyflwyno heriau cadwedigaeth. Mae yna heriau hefyd o ran darparu mynediad at y deunydd hwn, oherwydd gall fod yn anodd sefydlu tarddiad a threfn wreiddiol, sef y ffordd y mae deunydd archifol yn cael ei gatalogio yn draddodiadol, wrth ddelio ag olyniaeth o drydariadau a bostiwyd ar gyfryngau cymdeithasol.

Yng Nghymru, rydym wedi bod yn gweithio gyda’n gilydd i liniaru’r risgiau sy’n gysylltiedig â chadw deunydd digidol. Mae Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru, wedi cynhyrchu polisi cadwedigaeth ddigidol genedlaethol ac wedi datblygu datrysiad technolegol i warchod a darparu mynediad at y deunydd digidol a gaffaelwyd gan ei bartneriaid. Mae’r datrysiad yn cadw’r cynnwys mewn ystorfa ganolog a gedwir yn y Llyfrgell, a darperir mynediad trwy gatalogau’r partneriaid.

Mae atgofion teulu hefyd mewn perygl oddi wrth dechnolegau digidol, gan fod e-byst, ffotograffau a fideos i gyd yn cael eu creu ar ffurf ddigidol. Mae cadw’r atgofion digidol hyn yn dibynnu ar y crewyr yn gweithredu nawr i sicrhau eu bod ar gael ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Neges Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd yw codi ymwybyddiaeth o’r angen i weithredu er mwyn cadw, fel bod cynnwys digidol yn cael ei ddiogelu ar gyfer y dyfodol.

Sally McInnes,
Cadeirydd, Grwp Cadwedigaeth Ddigidol Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru