Datgelu tystiolaethau o Wrthryfel Casnewydd 1839 fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif

Mae trawsgrifiadau pwysig o dystiolaethau yn Nhreialon y Siartwyr, a oedd yn sôn am Wrthryfel Casnewydd 1839, sef y brotest arfog fawr olaf ym Mhrydain, wedi cael eu rhannu gan Archifau Cymru fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif (dydd Sadwrn 20 – dydd Sul 28 Tachwedd 2021).

Cafodd y datganiadau tystion o’r frwydr eu defnyddio fel tystiolaeth yn y gwrandawiadau llys a than yn ddiweddar, roedd y datganiadau yma wedi’u harchifo yn eu ffurf gwreiddiol, annarllenadwy rhwng Llyfrgell Gyfeirio Casnewydd ac Archifau Gwent. Erbyn hyn, mae gwirfoddolwyr ymroddedig o Archifau Gwent wedi bod yn trawsgrifio’r tystiolaethau fel rhan o brosiect gyda Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Chronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol.

Mae’r datganiadau’n cyfeirio at y frwydr a ddigwyddodd ar 4 Tachwedd 1839, pan orymdeithiodd miloedd o ddynion o gymoedd Sir Fynwy i Westy’r Westgate yng Nghasnewydd, mewn ymgais i geisio rhyddhau pump ohonyn nhw a oedd wedi cael eu harestio a’u dal yn y gwesty.

Mae cofnodion yn dangos bod yr orymdaith wedi’i harwain gan John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, a phan gyrhaeddodd y Siartwyr Westy’r Westgate, roedd 500 o gwnstabliaid arbennig a milwyr o’r 45ain Gatrawd ar droed. Dechreuodd brwydr waedlyd fer lle lladdwyd 22 o ddynion a chafod dros 50 eu hanafu. Cafwyd y tri dyn a enwyd fel arweinwyr yr orymdaith yn euog o uchel frad a’u dedfrydu i gael eu crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru.

Mae datganiadau’r tystion sydd wedi’u digideiddio, sy’n rhan o Gasgliad y Werin ar-lein ac ar gael i bawb eu gweld, yn cynnig blas unigryw ar gymunedau cymoedd y De ac ymgyrch y Siartwyr dros ddiwygio democrataidd.

Cafodd y tystiolaethau am Wrthryfel Casnewydd eu rhannu fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif, sy’n cael ei threfnu gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig, ac sy’n cael ei chefnogi gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru. Mae’r ymgyrch flynyddol wythnos o hyd yn annog pobl ledled Cymru i ddarganfod rhywbeth newydd a chyffrous yn archifau’r genedl, boed hynny’n bori drwy hanes eu teulu eu hunain neu ddarganfod straeon am bobl a lleoliadau sydd wrth galon ein cymunedau.

Meddai Rhiannon Phillips, sy’n gweithio yn Archifau Gwent: “Mae Wythnos Archwilio Eich Archif yn rhywbeth rydyn ni’n edrych ymlaen ato bob blwyddyn gan ei fod yn gyfle gwych i rannu rhai o’n casgliadau gyda’r cyhoedd. Eleni, byddwn ni’n tynnu sylw at y tystiolaethau helaeth yma o Wrthryfel y Siartwyr yn 1839 – sydd bellach ar gael ar wefan Casgliad y Werin. Dyma gyfle gwych i bobl ddysgu mwy am stori ein cenedl. Ymhlith yr eitemau eraill a fydd i’w gweld eleni mae Arolwg o Farwniaeth y Fenni o 1821 a neges mewn potel a ddarganfuwyd yn sylfeini Cofeb Ryfel Pen-allt.”

Detholion o’r tystiolaethau sydd ar gael ar wefan Casgliad y Werin:

https://www.casgliadywerin.cymru/items/1713431

Thomas Hawkins Yswain, gwneuthurwr Platiau Tun o blwyf Bassaleg:Yn fy marn i, roedd tua 1500 o bobl yn sefyll ar Ffordd y Tram ger fy nhŷ – roedden nhw ar eu ffordd tuag at Gasnewydd – roedd nifer fawr o’r rhai ar Ffordd y Tram yn cario arfau – yn galw eu hunain yn Siartwyr. Fe es i dref Casnewydd y diwrnod hwnnw a gweld bod gwesty’r Westgate Inn yn y dref wedi dioddef ymosodiad. Fe welais effaith yr ymosodiad ar y Westgate Inn, fe welais i naw corff yn gorwedd yn stablau gwesty’r Westgate Inn cyfagos – gwelais y Maer ar wely yn y Westgate Inn, roedd wedi’i glwyfo, a phan welais ef roedd ei grys yn llawn gwaed. 

Archifau Gwent: http://www.gwentarchives.gov.uk/

Casgliad y Werin Cymru: https://www.casgliadywerin.cymru/

O honiadau o fod yn ddisgynyddion Cymreig i Elizabeth I i dystiolaeth o octopws ym Môr Hafren: hanesion cudd yn cael eu datgelu ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archif

Mae toreth o ddogfennau hanesyddol, pob un â stori unigryw o’r gorffennol, yn cael eu rhannu fel rhan o Wythnos Archwilio Eich Archif (dydd Sadwrn 20 – dydd Sul 28 Tachwedd 2021).

Ymhlith yr eitemau a amlygwyd fel rhan o’r wythnos mae coeden deulu 12 metr o hyd o’r 1500au sy’n honni bod Cymro yn ddisgynnydd i’r Frenhines Wyryf, Brenhines Elizabeth I; adroddiad papur newydd o ddechrau’r ganrif ddiwethaf am y tŷ lleiaf ym Mhrydain; tystiolaethau o Wrthryfel Casnewydd 1839; cudyn o wallt, dannedd a chrafangau o ffynhonnell anhysbys; ac adroddiad am weld octopws ym Môr Hafren.


Cafodd y dogfennau, y delweddau a’r cofnodion diddorol yma eu rhannu gan wasanaethau Archifau ledled Cymru fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif, sy’n cael ei threfnu gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig, ac sy’n cael ei chefnogi gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru. Mae’r ymgyrch flynyddol wythnos o hyd yn annog pobl i ddarganfod rhywbeth newydd a chyffrous yn archifau’r genedl, boed hynny’n bori drwy hanes eu teulu eu hunain, dod o hyd i’r papur newydd o ddiwrnod eu geni, neu ddarganfod pwy oedd yn berchen ar y tir lle maen nhw’n byw ar hyn o bryd.

Mae Archifau Cymru yn hyrwyddo gwaith Gwasanaethau Archifau Cymru a threftadaeth ddogfennol gyfoethog y wlad. Mae’r rhan fwyaf o Wasanaethau Archifau Cymru bellach wedi ailagor i’r cyhoedd ac ar gael i ymweld â nhw ar ôl archebu ymlaen llaw. I gael gwybodaeth am eich gwasanaeth archifau lleol yn ystod Wythnos Archwilio Eich Archif, ewch i https://archifau.cymru/cysylltwch-a-ni/.

Meddai Dawn Bowden, Dirprwy Weinidog dros y Celfyddydau a Chwaraeon, a’r Prif Chwip: “Mae archifau’n chwarae rhan hanfodol wrth lunio ein cymunedau a’n helpu i ddeall ein hanesion cenedlaethol, lleol a phersonol amrywiol. Maen nhw’n gofnodion unigryw a gwreiddiol o bobl, teuluoedd, busnesau a sefydliadau lleol, yn aml yn eu geiriau eu hunain. Mae ein gwasanaethau archifau lleol bellach ar agor i bobl archwilio’r hyn sydd yno, ac mae llwyth o wybodaeth ar gael ar-lein hefyd.  Mae rhywbeth sydd o ddiddordeb i bawb, a byddwn yn annog pobl i achub ar y cyfle i ddarganfod mwy ac i archwilio eu harchifau.”

Meddai Hayden Burns, Cadeirydd Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru: “Rydyn ni’n falch iawn i gefnogi ymgyrch Archwilio Eich Archif unwaith eto eleni. Mae’r casgliadau hanesyddol sydd gan wasanaethau archifau Cymru yn drysorfa o ddeunydd unigryw y gellir ei ddefnyddio ar gyfer pob math o weithgareddau cymdeithasol, addysgol a lles. Er enghraifft, mae ein harchifau yn ein galluogi i adeiladu dealltwriaeth a gwybodaeth o’r bobl, digwyddiadau a lleoedd yn y gorffennol ac yn ein helpu i greu gwybodaeth newydd a dealltwriaeth ddyfnach o’n hunain a’n hanes diwylliannol a chymdeithasol.”

Er mwyn dechrau pori, ewch i weld eich gwasanaeth archifau lleol ar-lein – https://archifau.cymru/cysylltwch-a-ni/

Pum ffordd syml i gymryd rhan yn Wythnos Archwilio Eich Archif

  • Dilynwch Archifau Cymru ar y cyfryngau cymdeithasol i weld uchafbwyntiau dyddiol. 
    Twitter a Facebook @ArchifauCymru ac @archiveswales
    Instagram @archives.wales_archifau.cymru
  • Crëwch eich archif eich hun! Edrychwch i weld beth sydd gennych chi yn eich cartref; lluniau, tystysgrifau, dyddiaduron, llythyron caru, biliau a rhestrau siopa, trwyddedau cŵn (pwy sy’n cofio’r rheini?), swfenîrs gwyliau, gwahoddiadau priodas, tystysgrifau ysgol ac ati. Gall trefnu casgliadau personol fod yn ffordd wych o adrodd stori am eich bywyd chi neu fywyd anwylyd.
  • Dilynwch eich gwasanaeth archifau lleol ar y cyfryngau cymdeithasol i weld pa weithgareddau maen nhw wedi’u trefnu ar gyfer yr wythnos. Bydd fideos o’r tu ôl i’r llenni, sgyrsiau byrion, bingo archif, a llawer mwy! Gallwch ddod o hyd i’ch gwasanaeth lleol yma: https://archifau.cymru/cysylltwch-a-ni/

Diogelu’r Didau yng Nghymru

Yng Nghymru, rydym wedi bod yn cydweithio ers blynyddoedd i chwalu’r rhwystrau i gadwedigaeth ddigidol drwy gynyddu capasiti a sgiliau. Cyhoeddwyd Polisi Cadwedigaeth Ddigidol Genedlaethol ar Ddiwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd 2017, gyda’r nod o sicrhau y byddai adnoddau digidol o werth parhaus yn cael eu dewis i’w cadw er mwyn parhau’n ddilys ac yn hygyrch yn y dyfodol, ac i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd cadwedigaeth ddigidol i randdeiliaid a’r rhai sy’n allweddol mewn gwneud penderfyniadau. Mae cynllun strategol newydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Llyfrgell i Gymru a’r Byd, 2021-26, yn ymrwymo i ddarparu arweiniad a chyngor ar gadwedigaeth, a chodi ymwybyddiaeth o’r peryglon o golli’r cof cenedlaethol yn yr oes ddigidol drwy ddatblygu perthynas â llyfrgelloedd, archifau, amgueddfeydd ac eraill yn y sector treftadaeth.

Yn 2020-21, derbyniwyd cyllid trwy Gronfa Trawsnewid Digidol Llywodraeth Leol Llywodraeth Cymru i ymgymryd â phrosiect i ystyried y materion sy’n codi o reoli cofnodion a gedwir o fewn systemau lle mae oes weithredol y system gryn dipyn yn llai na’r cofnodion sydd i’w rheoli. Nododd yr ymchwil, a gynhaliwyd gan KevinJBolton Ltd, fod capasiti a diffyg adnoddau yn faterion allweddol a oedd yn rhwystro cynnydd o ran ymgorffori cadwedigaeth ddigidol mewn cynllunio sefydliadol. Cyflwynodd yr adroddiad nifer o argymhellion, gan gynnwys datblygu gwaith cadwedigaeth ddigidol ymarferol, a cynyddu sgiliau a hyder drwy ddefnyddio adnoddau presennol i ddatblygu llifoedd gwaith a phrosesau syml ar gyfer casglu a chadw data digidol. Argymhellodd hefyd y dylid annog mwy o bartneriaid i defnyddio’r system cadwedigaeth ddigidol Archivematica a ddatblygwyd i Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru.

Mewn ymateb i’r argymhellion hyn, lansiwyd sesiynau ‘Diogelu’r Didau’ ym mis Mehefin 2021. Bwriad y sesiynau oedd cyflwyno cysyniadau cadwedigaeth ddigidol, ac i gynorthwyo gyda datblygu llifoedd gwaith a phrosesau. Dangoswyd y prosesau hyn trwy ddefnyddio Archivematica, gyda’i offer wedi’u hymgorffori, a thrwy lif gwaith wedi’i seilio ar system weithredu Windows 10, ac wedi’i osod gydag offer gyda rhyngwyneb defnyddiwr graffigol hawdd eu defnyddio megis AVG, Antivirus, Teracopy, AVP Fixity, Droid a Jhove.

Mae’r sesiynau, a fynychwyd gan staff y gwasanaeth archifau a chydweithwyr o sefydliadau eraill yn y sector treftadaeth ledled Cymru, wedi codi ymwybyddiaeth o gadwedigaeth ddigidol drwy sesiynau ymarferol a fideos. Mae’r ddogfennaeth a’r fideos o’r sesiynau hyn ar gael i bawb ar wefan Archifau Cymru. Mae’r sesiynau’n dangos bod chwalu’r rhwystrau i gadwraeth ddigidol yn dibynnu ar gydweithio, rhannu gwybodaeth a sgiliau, a rhoi cynnig arni!

Cydweithio i Ddiogelu’r Didau yng Nghymru

Sally McInnes,
Cadeirydd, Grŵp Cadwedigaeth Ddigidol

Cronfa Archifau Covid-19: Prosiect Cofnodion Mewn Perygl

Mae rôl Archifydd yn un eang ac mae’n cwmpasu nifer o sgiliau a chyfrifoldebau megis dewis pa ddeunyddiau archifol i’w cadw, catalogio’r eitemau a disgrifio eu cynnwys, a phennu trefniadau ar gyfer mynediad cyhoeddus i’r casgliad. Cyfrifoldeb pennaf yr archifydd, fodd bynnag, yw sicrhau bod modd cadw’r cofnodion yn eu gofal yn ddiogel ac yn barhaol. Wrth wneud hynny, mae’r risgiau y mae’n rhaid i archifwyr mynd i’r afael â nhw  yn niferus.

Maent yn amrywio o’r risgiau bob dydd a achosir gan amodau storio amgylcheddol annigonol, neu’r rhai sy’n gysylltiedig â chadwraeth ddigidol megis caledwedd a fformatiau darfodus, i effeithiau mwy trychinebus fel tân, lladrata a thrychinebau naturiol. Mae llawer o’r risgiau hyn i gofnodion wedi’u dwysáu gan y bandemig Covid-19 gan fod cau safleoedd busnes wedi atal mynediad at y cofnodion er mwyn  sicrhau eu bod yn cael eu cadw’n ddiogel. Mae’r heriau economaidd sydd wedi dod yn sgil y pandemig hefyd wedi bygwth buddsoddiad mewn casgliadau archifau, ac wedi rhoi busnesau, elusennau a chreawdwyr cofnodion eraill mewn perygl o fethu’n ariannol.

Prosiect Cofnodion mewn Perygl

Mewn ymateb i’r ansicrwydd cynyddol hwn, mae The National Archives wedi sefydlu cronfa, trwy grant o £500,000 gan Drysorlys Ei Mawrhydi, i gefnogi’r gwaith o ddiogelu casgliadau sydd mewn perygl. Hyd yma mae’r gronfa, sy’n cael ei dosbarthu ar draws 25 o sefydliadau, wedi hwyluso’r broses o gaffael nifer o gasgliadau ledled y DU, ac wedi helpu i sicrhau cadwraeth a storfeydd  i gasgliadau eraill yng ngofal eu ceidwaid. Yn ogystal, mae’r gronfa yn cefnogi pedwar prosiect i arolygu cofnodion, gan gynnwys y prosiect Cofnodion mewn Perygl sy’n cael ei gynnal ar hyn o bryd ar ran Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru gyda chefnogaeth Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Mae ein prosiect, a ddechreuodd ym mis Gorffennaf 2021 ac a fydd yn parhau hyd at fis Mawrth 2022, yn canolbwyntio’n bennaf ar risgiau i gofnodion a gedwir y tu allan i gadwrfeydd archifau sefydledig, gan gynnwys cofnodion busnes ac elusennol yn benodol. Elfen allweddol yw monitro methdaliad  cwmnïau o Gymru sy’n mynd i ddwylo gweinyddwyr, neu’n cael eu dirwyn i ben. Cynhelir hyn bob pythefnos drwy ymchwil yn The Gazette ac ar draws ffynonellau newyddion rhanbarthol a sectoraidd. Nod y gwaith monitro yw cefnogi tîm Rheoli Argyfwng y Cyngor Archifau Busnes sy’n hwyluso’r gwaith o achub archifau busnesau blaenllaw  sydd mewn perygl ledled y DU.

Mae’r canlyniadau monitro a ddychwelwyd hyd yma yn awgrymu bod mwyafrif helaeth o fusnesau sy’n mynd yn fethdalwyr  yng Nghymru ar hyn o bryd yn gwmnïau sydd newydd eu sefydlu. Er enghraifft, rhwng mis Gorffennaf a mis Medi 2021, ymgorfforwyd bron i 90% o’r cwmnïau a nodwyd ar ôl 2000, a chafodd 70% eu hymgorffori ar ôl 2010. Er bod hyn yn dangos efallai na fydd y mathau o gwmnïau sy’n mynd yn fethdalwyr  ar hyn o bryd yn cadw cofnodion o werth hanesyddol sylweddol, nodwyd eithriadau. Yn yr achosion hyn, mae manylion y busnes wedi’u trosglwyddo i wasanaeth archifau perthnasol gyda’r cynnig o gefnogaeth/cymorth lle gallai bod gan y gwasanaeth ddiddordeb mewn caffael eu cofnodion. Mae trafodaethau ar y gweill ar hyn o bryd gyda gweinyddwyr un sefydliad blaenllaw gyda’r bwriad o sicrhau bod rhai o’u cofnodion hanesyddol yn cael eu cadw gyda gwasanaeth archif lleol yn 2022

Elfen arall o’r prosiect yw arolwg cyson o fusnesau ac elusennau Cymru er mwyn ceisio samplu’r ystod  o gofnodion sydd heb eu hadneuo, yn ogystal â’u trefniadau storio cyfredol. Cynigir canllawiau cyhoeddedig i’r sefydliadau sy’n cymryd rhan ar agweddau allweddol prosesau archifo a chadw cofnodion hanesyddol, a gwahoddir hwy i nodi eu diddordeb mewn adneuo eu cofnodion hanesyddol gyda gwasanaeth archif yn y dyfodol.

Fel allbwn mwy tymor hir i’r prosiect, rydym yn datblygu strategaeth i sicrhau y gall barhau i arolygu a monitro risg sefydliadau ledled Cymru yn y dyfodol. Mae’r strategaeth hon yn canolbwyntio ar ddarparu offer i alluogi gwasanaethau archif i gynnal arolygon a monitro yn eu hardaloedd lleol neu o fewn cylchoedd gwaith casglu ar sail pwnc. Mae pecyn cymorth ar-lein wrthi’n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd a fydd yn cael ei gyhoeddi ar ôl ei gwblhau yn gynnar yn 2022 ar tudalennau y pecyn cymorth staff ar wefan ARCW. Bydd yn cynnwys:

  • canllawiau rhyngweithiol y gellir eu lawrlwytho ar fonitro methdaliad
  • canllawiau ar arolygon lleol a thematig, neu sectoraidd
  • canllawiau ar gofnodion digidol sydd mewn perygl
  • cofrestr polisiau datblygu casgliadau
  • dogfennaeth enghreifftiol, gan gynnwys templedi ar gyfer gohebiaeth ag ymarferyddion  ansolfedd, ac arolygu  cofnodion o bell
  • mynegai i ganllawiau proffesiynol gan gyrff allanol

Bydd dau weminar yn cael eu cynnal ym mis Ionawr – Chwefror 2002 i roi trosolwg o’r pecyn cymorth a sut y gellir ei ddefnyddio wrth gynnal arolwg o bell, a monitro risg.

Gemma Evans,
Swyddog Cofnodion mewn Perygl

Rhaglenni S4C i’w diogelu yn y Llyfrgell Genedlaethol

Mae S4C wedi dod i gytundeb gyda Llyfrgell Genedlaethol Cymru i sicrhau fod rhaglenni’r sianel yn cael eu diogelu a’u trosglwyddo i ofal y Llyfrgell fel rhan o’r Archif Ddarlledu Genedlaethol.

Bydd cynnwys, rhaglenni a chyfresi S4C a ddarlledwyd ers lansio’r sianel yn 1982 yn cael eu trosglwyddo i ofal yr Archif Ddarlledu.  Mae archif S4C yn gofnod pwysig o hanes Cymru ac yn ffynhonnell wybodaeth sy’n dangos datblygiad yr iaith Gymraeg a darlledu yng Nghymru.

Meddai Owen Evans, Prif Weithredwr S4C:
“Mae’n fraint i ni drosglwyddo ein harchif i ofal y Llyfrgell Genedlaethol, er mwyn sicrhau fod ein rhaglenni a’n cynnwys ers y dyddiau cynnar ar gael i bawb eu gweld. Mae ein harchif yn cynnwys stôr o hanes, gwybodaeth ac adloniant, ac mae’n holl bwysig fod y deunydd hwn ar gael i’r genedl gael eu hastudio, eu diogelu a’u mwynhau.”

Dywedodd Pedr ap Llwyd, Prif Weithredwr a Llyfrgellydd y Llyfrgell Genedlaethol:
“Mae hyn yn newyddion ardderchog fydd yn dod â threftadaeth darlledu Cymru at ei gilydd, ochr yn ochr â’r holl ffynonellau hanesyddol eraill sydd gennym yn y Llyfrgell Genedlaethol.”

Yn ôl Dafydd Tudur, Pennaeth Mynediad a Rhaglenni Cyhoeddus y Llyfrgell:
“Hon fydd yr Archif Ddarlledu Genedlaethol gyntaf o’i bath yng ngwledydd Prydain a bydd y prosiect arloesol hwn yn dod â deunydd darlledwyr Cymru yn agosach at y bobl. Ein gobaith yw darganfod ffyrdd newydd o ddefnyddio’r archif clyweledol yma fel ffynhonnell hanesyddol ac fel adnodd creadigol.”

Mae’r prosiect yn cael ei gefnogi’n helaeth gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol.

Mae prosiect yr Archif Ddarlledu Genedlaethol hefyd yn cynnwys archif BBC Cymru, yn ogystal ag archif ITV Cymru oedd eisoes yn y Llyfrgell Genedlaethol.