Mwy o gyfrinachau Deiseb Heddwch Menywod Cymru
Yn fy mlog diwethaf, awgrymais y gallai ymchwil pellach daflu mwy o oleuni ar y ‘cyfeiriadau rhyfedd’ yn ardal Trelái yng Nghaerdydd a ymddangosodd wrth ymyl enwau’r rhai a arwyddodd Ddeiseb Heddwch 1923. Roedd hynny’n ymddangos yn annhebygol pan edrychais ar y ffynonellau ymchwil oedd ar gael: nid yw manylion cyfrifiad 1931 ar gael gan fod y cyfan wedi’i ddinistrio mewn tân, ac ni chafwyd cyfrifiad ym 1941 oherwydd yr Ail Ryfel Byd. Y cyfrifiad nesaf a fyddai ar gael yw un 1951 – bron i ddeng mlynedd ar hugain yn ddiweddarach na’r Ddeiseb Heddwch – ac ni fydd cynnwys hwnnw ar gael i’w weld tan 2052!
Fodd bynnag, ym mis Medi 1939, gyda dechrau’r Ail Ryfel Byd, lluniwyd Cofrestr Genedlaethol i hwyluso’r broses o ddosbarthu cardiau adnabod. Ar ôl dosbarthu ffurflenni i fwy na 41 miliwn o bobl, cafodd y cyfrifwyr y dasg o ymweld â phob cartref ym Mhrydain Fawr a Gogledd Iwerddon i gasglu enwau, cyfeiriadau, statws priodasol a manylion allweddol eraill pob sifiliad yn y wlad, gan gyhoeddi cardiau adnabod ar y fan a’r lle. Digwyddodd hyn 16 mlynedd ar ôl y ddeiseb, ac efallai bod llawer o’r menywod yn defnyddio enwau gwahanol erbyn hynny oherwydd priodas neu ysgariad, ond o leiaf roedd yn fan cychwyn.
Gan ddefnyddio data o’r Ddeiseb Heddwch, Cofrestr 1939, papur newydd The Western Mail, a chofnodion seneddol, mae wedi bod yn bosibl llunio rhai o straeon y menywod hynny o Drelái ym 1923.
Cynllun Tai Trelái
Cyd-destun uniongyrchol y cynllun tai dinesig yn Trelái oedd bodloni gofynion Deddf Tai Addison ym 1919. Nod y Ddeddf oedd cyflawni addewid y Prif Weinidog Lloyd George am ‘dai sy’n addas i arwyr’ ac, yng nghyd-destun penodol Caerdydd, mynd i’r afael â’r argyfwng tai yn y ddinas – o ran prinder ac ansawdd y tai, gan fod ‘nifer sylweddol o dai adfeiliedig ac anaddas’, yn ôl Edgar L. Chappell ym 1920. Roedd y Ddeddf hefyd yn gwarantu cymhorthdal gan y wladwriaeth i awdurdodau lleol, a gafodd ddyletswydd i asesu anghenion tai ac i lunio a gweithredu cynlluniau priodol.
Nid oedd y cynllun yn Drelái yn un syml: roedd yn golygu prynu dwy fferm yn Drelái , rhwng Cowbridge Road ac yr Afon Elái, ac yn cael eu ffinio gan Mill Road, Red House Farm a Green Farm, yn ogystal ag angen Deddf Seneddol i ail-lunio ffiniau dinas Caerdydd er mwyn cynnwys yr ardal o fewn y ffiniau hynny. Ar ben hynny, gan fod y wladwriaeth yn rhoi cymhorthdal i’r cynllun, roedd angen eu cymeradwyaeth arno; ni chafwyd hynny ar gyfer eu cynigion cyntaf, ac o ganlyniad gofynnodd Aelod Seneddol yr ardal, James Gould, i’r gweinidog dan sylw, Syr Alfred Mond, gwestiwn seneddol ar 11 Ebrill 1921:
Whether he has received from the Cardiff City Council, either directly or through the housing commissioner, a protest against his action in refusing to approve housing contracts on the Ely site at prices mutually agreed on by the city engineer, the local master builders’ association, and the representative of the housing commissioner; and whether, in view of the refusal of the City Council to reduce housing standards still further in order to secure lower prices, he will state what steps he proposes to take in order to meet the serious shortage of houses in the city?
Hyd yn oed pan gafwyd cymeradwyaeth, bu problemau: ar 6 Mai 1921, adroddodd papur newydd The Western Mail ar ddiffyg cynnydd o ran tai, wrth i bwyllgor tai Cyngor Caerdydd bleidleisio yn erbyn cais y cwmni adeiladu, Waller Housing Corporation, am arian ychwanegol i gwblhau’r 250 tŷ cyntaf. Cafodd y contract ei dynnu’n ôl ac ailddechreuodd y broses dendro gyfan. Serch hynny, yn y pen draw, llwyddodd The Western Mail i gyhoeddi (ar 28 Mehefin 1922) argraffiad artist o sut olwg fyddai ar Gynllun Tai Trelái ar ôl iddo gael ei gwblhau:
Menywod y Ddeiseb Heddwch
Yn gyfan gwbl, llwyddais i nodi 99 o lofnodwyr y Ddeiseb Heddwch oedd â ‘chyfeiriadau rhyfedd’ yn Drelái. Roedd y rhain yn cynnwys 21 o enwau ar Road 9, 25 ar Road 12 a 53 ar Road 2. Dim ond llythrennau cyntaf oedd gan y rhan fwyaf ohonynt, fel M Jones o 48R Road 2, felly nid oedd unrhyw obaith o ddod o hyd iddynt. Fodd bynnag, mewn rhai achosion lle’r oedd enwau llawn ar gael, llwyddais i ddod o hyd iddynt gyda rhywfaint o hyder yng nghofrestr 1939 ac, yn llai aml, yn ôl i Gyfrifiad 1921.
Roedd Rachel Judd, er enghraifft, yn byw yn 61 E1 2 Road, Trelái, pan lofnododd y Ddeiseb Heddwch. Roedd Rachel Judd yn byw yn 41 Phyllis Crescent adeg Cofrestr 1939; cafodd ei geni ym 1896 ac roedd hi’n briod ag Ernest Judd (a aned ym 1881) – dangosodd ymchwil pellach eu bod wedi priodi ym 1920 ac wedi cael merch, Valerie, a aned ym 1924 – felly roedd hon yn gysylltiad eithaf cadarn.
Roedd Frances Mary Cowling yn byw yn E60 No 2 Road, Trelái, pan lofnododd y Ddeiseb Heddwch. Roedd Frances M Davies (Cowling) – yn ffodus, cofnododd ei chyfenw cyn priodi! – yn byw yn 25 Phyllis Crescent yng Nghofrestr 1939 (a aned ym 1888).
Roedd Agnes Jasper yn byw yn 49 Left 2 Road pan arwyddodd y Ddeiseb Heddwch; roedd Agnes Jasper (a aned ym 1896) yn byw yn 28 Phyllis Crescent ym 1939. Yn yr achos hwn, mae’n ymddangos bod cysylltiad â chyfrifiad 1921 hefyd, gan fod Aggie Jasper – a oedd yn briod â George Jasper – yn byw yn 45 Metal Street yn ardal Splott yng Nghaerdydd; ardal a ddatblygwyd i ddarparu tai ar gyfer gweithwyr y diwydiant metel (mae ffyrdd eraill yn yr ardal yn cynnwys Iron Street, Copper Street ac ati). Felly, mae’n bosibl mai achos o symud o dai o safon wael i safon llawer gwell Ystâd Trelái yw hwn. Roedd ganddynt ferch a aned ym 1924 hefyd. Yn ddiddorol, cofnodwyd George fel gyrrwr ceffylau yng Nghyfrifiad 1921, ond erbyn 1939 roedd yn yrwyr lori – yn sicr yn symud gyda’r oes!
Yn olaf, roedd Lydia Holland yn byw yn B58 Road 12, Trelái, pan arwyddodd y Ddeiseb Heddwch, ac erbyn 1939 roedd yn byw yn 36 Pencader Road.
Nid yw pedwar allan o 99 yn nifer mawr, ond mae’r ffaith bod tair ohonynt yn byw ar un stryd ym 1923 (Road 2) a’r tair menyw hynny’n byw ar stryd arall (Phyllis Crescent) ym 1939 yn awgrymu’n gryf eu bod wedi aros yn yr un ardal a bod Road 2 a Phyllis Crescent yr un lle. Mae hyn efallai’n cael ei gadarnhau gan y ffaith mai Phyllis Crescent yw’r brif stryd sy’n cysylltu Grand Avenue â Mill Road, ac felly mae’n bosibl mai hon oedd un o’r strydoedd cyntaf i gael eu hadeiladu.
Mae’r ffotograffau isod yn dangos cyffordd Grand Avenue a Phyllis Street (a gafodd ei hailenwi’n Heol Muston ym 1963) ym 1944 ac ar ddyddiad cynharach, heb ei nodi. Rwy’n awgrymu y gallai hyn fod wedi bod yn y 1920au, yn fuan ar ôl i’r adeilad gael ei gwblhau. Mae Grand Avenue yn ymddangos am y tro cyntaf yn The Western Mail ym mis Hydref 1923, felly mae’n ymddangos ei bod wedi cael ei henwi erbyn hynny – ond nid oes gan unrhyw un a lofnododd y Ddeiseb Heddwch y cyfeiriad hwnnw.
Wrth i’r datblygiad dyfu, daeth gwreiddiau’r ystâd yn amlwg iawn wrth i ffyrdd â’r enwau Red House Crescent, Red House Close a Ty-coch Road ymddangos, ac yna Green Farm Close, Greenfarm Road ac, yn y pen draw, Green Farm Park – pob un wedi’i enwi ar ôl y ddwy fferm wreiddiol.
Mae’n bosibl bod gan Ddeiseb Heddwch Menywod Cymru gyfrinachau eraill i’w datgelu ymysg ei channoedd o filoedd o lofnodion, ond mae’n amlwg ei bod yn rhoi cipolwg unigryw ar gymdeithas fywiog yng Nghymru yn y 1920au; mae’n cadw rhywbeth a fyddai, hebddi, yn sicr wedi mynd ar goll, ond sydd – ynghyd â ffynonellau eraill yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru – yn gallu datgelu ei gyfrinachau.