Stori deuluol tair cenhedlaeth drwy gasgliad Archifau Gwent – Cyflwyniad

Cyflwyniad
Roeddwn i’n paratoi cynnwys ar gyfer y cyfryngau cymdeithasol ar gyfer mis hanes LHDTC+ pan ddes i ar draws casgliad llinell amser LHDTC+ Sirol Cymru. Doedd gen i ddim syniad y byddai’r darganfyddiad hwn yn fy arwain i ddatgelu hanes cyfoethog a stori a oedd yn rhychwantu tair cenhedlaeth.

Ar ôl dod o hyd i’r prosiect, darllenais yn gyflym drwy’r llinellau amser ar gyfer y siroedd rydyn ni’n eu cwmpasu yn Archifau Gwent – Blaenau Gwent, Caerffili, Sir Fynwy, Casnewydd, Torfaen ac un ar gyfer Gwent yn gyffredinol. Wrth bori trwy linell amser Casnewydd, daliodd un unigolyn fy llygaid. Roedd Amelia Vella wedi cael ei darganfod wedi iddi dwyllo ei bod yn forwr ar sawl mordaith a phasio fel aelod o griw’r llongau, ond nid dim ond stori ddiddorol Amelia a ddaliodd fy llygaid. Roedd y llinell amser yn nodi bod mam Amelia, Fanny Vella, yn glaf yn Seilam y Fenni. Roeddwn i’n gwybod bod casgliad Pen-y-Fal gennym ar gadw yma yn Archifau Gwent, ac felly roeddwn i’n awyddus i weld a allwn i ddod o hyd i fam Amelia yn ein casgliad.

Chwiliais y casgliad yn gyflym a dod o hyd i ddau gofnod ar gyfer Fanny Bella – doedd yr enw ddim yn union yr un peth ond roedd yn ddigon agos i gynnig llygedyn o obaith. Wrth ddarllen trwy’r cofnod cyntaf, allwn i ddim dod o hyd i unrhyw beth i’w chysylltu ag Amelia neu brofi mai mam Amelia oedd hi. Ond nododd yr ail gofnod, ychydig fisoedd ar ôl arestio Amelia, sut roedd merch Fanny wedi bod ar sawl mordaith yn gwisgo dillad dynion. Mam Amelia oedd hon, heb os!

Yn yr un cofnod ar gyfer Fanny, mae’r eitem yn ysgrifennu am hanes ei theulu a bod ei thad, George Klein, wedi marw ym Mhen-y-Fal a chwaer Fanny, Sarah Jane Klein, hefyd yn glaf ym Mhen-y-Fal. Enynnodd y darganfyddiad hwn fy niddordeb yn nhair cenhedlaeth y teulu hwn, pob un wedi’u cysylltu trwy stori Amelia a Phen-y-Fal.

Isod, mae dyfyniad o nodiadau mam Amelia o’i chyfnod ym Mhen-y-Fal sy’n nodi sut roedd merch Fanny, fisoedd ynghynt, wedi bod ar sawl mordaith fel morwr mewn dillad dynion.

Byddwn yn cyhoeddi ail ran y stori hon (‘Y genhedlaeth gyntaf’) ar 23.06.26.