Cyfrinachau Deiseb Heddwch Menywod Cymru
Ers tua dwy flynedd bellach, rydw i wedi bod yn gwirfoddoli ar Ddeiseb Heddwch Menywod Cymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, naill ai’n trawsgrifio enwau a chyfeiriadau neu’n adolygu gwaith cyfranogwyr eraill cyn ei gyhoeddi.
Un o’r rhannau mwyaf diddorol o weithio ar y Ddeiseb oedd pan ddes i ar draws cyfeiriadau fel:
Edith Thompson 30R 12Rd Ely
Clara Radford C58 12Rd Ely
G M Davies C59 2 Rd Ely
Roedden nhw i gyd yn ymwneud ag ardal Trelái yng Nghaerdydd ac ar ôl rhywfaint o ymchwil bellach mae’n ymddangos bod yr anomaledd hwn yn cynrychioli digwyddiad unigryw a oedd wedi’i gofnodi gan y Ddeiseb, yn unig oherwydd ei bod wedi’i llunio ym 1923.
Mae gan Drelái hanes hir, gydag aneddiadau o amgylch afon Elái yn dyddio’n ôl i o leiaf y cyfnod Rhufeinig, er yng nghanol y 19eg Ganrif roedd yn dal i gael ei ddisgrifio fel ‘pentref bach ym mhlwyf Llandaf’. Fodd bynnag, ym 1922 prynodd Cyngor Dinas Caerdydd ardaloedd Fferm Red House a Green Farm i’r gogledd o Heol y Bont-faen ac aethant ati i adeiladu dros 3,000 o dai cyngor o fewn dwy flynedd, a adeiladwyd o dan safonau uwch Deddf Tai Addison 1919, a elwir yn gyffredinol yn ‘Cartrefi addas i Arwyr’, rhan o becyn mesurau Clymblaid Lloyd George ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Adeiladwyd tai Ely gan Bright & Addicott ac roedd ganddyn nhw ‘bob cyfleuster modern’ hyd yn oed gan gynnwys golau trydan. Roedd galw mawr amdanyn nhw’n amlwg, gyda blaenoriaeth yn cael ei rhoi i deuluoedd oedd eisoes yn byw mewn amodau gorlawn.
Felly roedd y cofnodion hyn yn y Ddeiseb Heddwch i Ferched yn cynrychioli’r teuluoedd cyntaf yn symud i’r tai newydd hyn – ar adeg pan nad oedd yr heol yr oeddent yn byw ynddi hyd yn oed wedi’i henwi, dim ond ‘Heol 2’ neu ‘Heol 12’ oeddent ac roedd eu cyfeiriad yn cynrychioli’r disgrifiad o ble roeddent ar y heol honno – er enghraifft y 30fed tŷ ar ochr dde’r heol, neu’r 52fed tŷ ar y chwith. Efallai bod y rhai sydd â llythrennau hefyd, fel C59, D59 ac E59 2 Road, wedi cynrychioli fflatiau neu loriau mewn cyfeiriad penodol, ond gallai ymchwil bellach gadarnhau hynny. Gallai ymchwil bellach ar yr enwau yn y cyfeiriadau hynny yn y ddeiseb hefyd gadarnhau o ble roedd y bobl wedi dod ac, yn wir, ble cawsant eu geni’n wreiddiol.
Yn sicr, byddai’r stori hon wedi aros yn gudd oni bai am y menywod a oedd yn casglu llofnodion ar yr ystâd gyngor newydd a adeiladwyd ar gyn-diroedd ffermydd Red House a Green yn Nhrelái ym 1923!
CYFEIRNODAU AC ADNODDAU
Deiseb Heddwch Menywod Cymru – Llyfrgell Genedlaethol Cymru
The history of the suburb of Ely – Cardiffians.co.uk
Housing the Heroes – The 1919 Housing Act | Hist Env Scotland