Newyddion

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd 2019

Mae Tachwedd 7fed yn Ddiwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd. Ymgyrch fyd-eang yw hon, a gydlynir gan y Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol, i godi ymwybyddiaeth o’r materion sy’n gysylltiedig â chadw gwybodaeth ddigidol. Thema ymgyrch eleni yw Deunyddiau Digidol mewn Perygl, ond byddwn i’n dadlau bod yr holl ddeunydd digidol mewn perygl, gan fod newid cyflym technoleg, breuder y cod deuaidd, darfodiad caledwedd a meddalwedd, i gyd yn cyflwyno heriau cadwedigaeth. Mae yna heriau hefyd o ran darparu mynediad at y deunydd hwn, oherwydd gall fod yn anodd sefydlu tarddiad a threfn wreiddiol, sef y ffordd y mae deunydd archifol yn cael ei gatalogio yn draddodiadol, wrth ddelio ag olyniaeth o drydariadau a bostiwyd ar gyfryngau cymdeithasol.

Yng Nghymru, rydym wedi bod yn gweithio gyda’n gilydd i liniaru’r risgiau sy’n gysylltiedig â chadw deunydd digidol. Mae Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru, wedi cynhyrchu polisi cadwedigaeth ddigidol genedlaethol ac wedi datblygu datrysiad technolegol i warchod a darparu mynediad at y deunydd digidol a gaffaelwyd gan ei bartneriaid. Mae’r datrysiad yn cadw’r cynnwys mewn ystorfa ganolog a gedwir yn y Llyfrgell, a darperir mynediad trwy gatalogau’r partneriaid.

Mae atgofion teulu hefyd mewn perygl oddi wrth dechnolegau digidol, gan fod e-byst, ffotograffau a fideos i gyd yn cael eu creu ar ffurf ddigidol. Mae cadw’r atgofion digidol hyn yn dibynnu ar y crewyr yn gweithredu nawr i sicrhau eu bod ar gael ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Neges Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd yw codi ymwybyddiaeth o’r angen i weithredu er mwyn cadw, fel bod cynnwys digidol yn cael ei ddiogelu ar gyfer y dyfodol.

Sally McInnes,
Cadeirydd, Grwp Cadwedigaeth Ddigidol Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru

Archifdy Sir y Fflint ac Archifau Sir Ddinbych yn gweithio ar y cyd

Mae Archifdy Sir y Fflint ac Archifau Sir Ddinbych yn edrych ar uno i greu gwasanaeth archif ar y cyd mewn Canolfan Archifau newydd. Bydd yn cynnwys ystorfa ar gyfer deunydd archif ynghyd ag ystafelloedd ymchwil cyhoeddus, gofod arddangos, a chyfleusterau addysg. Mae staff y ddau wasanaeth wedi bod yn cyd-weithio ar amryw o brosiectau trwy gydol y flwyddyn.

Derbyniodd staff y ddau wasanaeth hyfforddiant Ymwybyddiaeth Dementia ym mis Chwefror a roddwyd gan Gynghorydd Dementia o Gymdeithas Alzheimer’s Cymru (gweler y ffotograff isod). Roedd hon yn sesiwn ddiddorol a phryfoclyd iawn, a gododd ymwybyddiaeth staff o sut i gefnogi pobl â dementia, a’u gofalwyr, yn well. Yna roedd cyfle i staff y ddau wasanaeth i ddefnyddio’r hyn a ddysgwyd trwy fynychu cyfarfod mis Ebrill y grŵp Datblygu Dementia yn Ifanc (Young Onset Dementia group) a gynhaliwyd yn y Cob a Phen yn y Rhyl. Gan fod Rhyl yn rhan o Sir y Fflint cyn 1974, ond bellach yn Sir Ddinbych, mynychodd aelod o staff o’r ddau wasanaeth gyda chopïau o ffotograffau, erthyglau papur newydd, hysbysebion cyfeirlyfr masnach a mapiau a ddewiswyd o gasgliadau pob swyddfa. Cynhyrchodd yr hen ffotograffau a’r mapiau hyn lawer o drafoddaeth, a sbardunodd llawer o atgofion.

FRO blog 2019

Gan mae 2019 yn coffáu 80 mlynedd ers dechrau’r Ail Ryfel Byd, lansiodd Archifdy Sir y Fflint ac Archifau Sir Ddinbych apêl ar y cyd am ddogfennau’r Ail Ryfel Byd ym mis Mehefin. Bydd unrhyw lythyrau, dyddiaduron, ffotograffau, papurau personol a busnes o’r cyfnod 1939-1945 yn ychwanegiad gwerthfawr i’n casgliadau presennol sydd yn ymwneud â phrofiadau pobl leol yn ystod y rhyfel.

Mae’r digwyddiadau allgymorth mwyaf diweddar yn cynnwys Ffair Dreftadaeth Gogledd Ddwyrain Cymru yn Amgueddfa Wrecsam ym mis Gorffennaf, a gynhaliwyd stondin gan staff o’r ddau wasanaeth. Gofynnwyd am wybodaeth am ddaliadau pob swyddfa sydd yn ymwneud â hanes lleol a theuluol.

Treuliodd staff y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ beth amser yn gweithio yn y stiwdio gadwraeth yn Archifdy Sir y Fflint yn gwneud i fesur blychau ar gyfer cyfrolau amrywiol yn y casgliad. Bydd y blychau yma yn amddiffyn y cyfeintiau rhag llwch a llygredd golau a dirywiad pellach. Wedyn, ym mis Awst roedd staff o’r ddwy swyddfa gyda stondin yn Sioe Dinbych a’r Fflint. Roedd presenoldeb yn y sioe yn rhoi cyfle i staff ymgysylltu â phobl nad oeddent wedi ymweld â’n gwasanaethau o’r blaen, ac i’w hysbysu o gynlluniau ar gyfer y dyfodol.

Mae dogfen Briffio Gyhoeddus yn darparu rhagor o wybodaeth ar y canolfan newydd, a gellir gweld hyn ar-lein yn www.flintshire.gov.uk/archives neu archives.denbighshire.gov.uk

Mae eich barn yn bwysig a derbynnir yr holl adborth yn ddiolchgar. Gallwch lenwi holiadur ar-lein yn: www.surveymonkey.co.uk/r/CanolfanArchifau-ArchiveCentre neu gwblhau holiadur copi caled yn y swyddfa.

Steph Hines
Archifydd
Archifdy Sir y Fflint

Archifau Powys: sut y gallwn eich helpu chi gyda’ch ymchwil.

Lleolir Archifau Powys yn Llandrindod a hon yw ystorfa swyddogol ar gyfer cofnodion Sir Powys. Mae ein casgliadau’n dyddio o’r bedwaredd ganrif ar ddeg ac yn cynnwys cofnodion cyhoeddus o sefydliadau megis llysoedd ac ysbytai; cofnodion swyddogol megis cofnodion y cyngor sir ac ysgolion; cofnodion yr anghydffurfwyr ac eglwysig, a all rhoi gwybodaeth ar enedigaethau, marwolaethau a phriodasau; yn ogystal â chofnodion a ddyddodwyd gan gyfreithwyr a grwpiau lleol. Mae llawer o bobl yn defnyddio ein hadnoddau ar gyfer hanes y teulu. Ond mae’r archif hefyd yn ffynhonnell gyfoethog ar gyfer hanes cymdeithasol ac i ddysgu am yr ardal leol. Gallwch weld dogfennau gwreiddiol yn yr ystafell chwilio yn ein hadeilad newydd.

Yn ogystal â chadw cofnodion gwreiddiol, rydym hefyd yn cadw casgliad o lyfrau hanes lleol cynhwysfawr a chyhoeddiadau eraill. Mae gennym ddigonedd o le ar y byrddau a chyfrifiaduron gyda rhaglenni Find My Past a thanysgrifiadau i Ancestry. Mae gennym wasanaeth DiWifr ar gyfer gliniaduron a theclynnau eraill, a pheiriannau darllen microffilm a microfiche.

Y ffordd orau o’n cyrraedd yw trwy ein gwefan lle gallwch weld ein catalogau a chwilio am eitemau yn ein cronfa ddata: https://cy.powys.gov.uk/archifau

Ar ben hyn gallwch ddefnyddio ein gwefan i wneud cais i’n gwasanaethau copïo ac ymchwil os nad oes modd i chi ymweld â ni wyneb yn wyneb.

Mae Archifau Powys ar agor bob dydd Iau a dydd Gwener rhwng 9.30am a 5.00pm ond cysylltwch â ni cyn ichi deithio fel y gallwn gadw lle ar eich cyfer.

Powys Archive, Llandrindod Wells

Hanes llafar a grwpiau cymunedol

Mae hanes llafar yn rhywbeth rydyn ni wedi gwneud llawer ohono yng Ngwasanaeth Archif Morgannwg Gorllewin Morgannwg. Tyfodd hyn o rywfaint o’r waith rhagorol a wnaed yn y 1970au gan gyfuniad o unigolion a grwpiau a adawodd sylfaen gref o recordiadau o gyfweliadau hel atgofion gan ddefnyddio recordwyr tâp rîl-i-rîl.

Mae tâp magnetig yn eithaf bregus, felly yn hytrach na gadael i ymchwilwyr wrando ar y tapiau gwreiddiol, fe benderfynon ni fynd ati i’w digideiddio. Ar gyfer hyn gwnaethom ddefnyddio darn o feddalwedd rhad ac am ddim o’r enw Audacity, a all drosi’r signal sy’n dod o jac clustffon ar recordydd tâp i ffeil ddigidol.

Y broblem nesaf oedd sut i sicrhau eu bod ar gael i’r cyhoedd. Yn gyntaf oll, gyda chymorth band ymroddedig o wirfoddolwyr, gwnaethom fynegeio’r holl recordiadau. Y nod oedd dewis y pynciau sy’n cael eu trafod yn fanwl, a nodi ble ar y recordiad y gellir dod o hyd iddynt er mwyn helpu ymchwilwyr i ddod o hyd i’r hyn maen nhw ei eisiau gyda’r lleiaf o ffwdan.

Clipboard01Y peth nesaf i’w wneud oedd gwneud rhyngwyneb defnyddiwr. Mae hyn yn gweithio ar borwr gwe ac er nad yw ar gael o bell, mae’n gweithio yn union fel gwefan. Mae tudalen esboniadol a rhestr o recordiadau ar gyfer pob un o’r prosiectau recordio, ac mae’r holl gynnwys yn ddwyieithog, Cymraeg a Saesneg. Daeth mynegai’r gwirfoddolwyr yn un o’r tudalennau: mae pob cofnod mynegai yn ddolen ryngweithiol. Cliciwch arno, ac mae’r recordiad yn dechrau chwarae. Gwnaed popeth yn fewnol gan ddefnyddio meddalwedd safonol a’r canlyniad yw bod ymchwilwyr yn gallu cael mynediad gydag ychydig o gliciau, tra bod y tapiau gwreiddiol yn cael eu dal yn ddiogel rhag niwed.

Mae sicrhau bod yr archifau sgrin a sain ar gael yn yr ystafell chwilio wedi ein helpu i hyrwyddo hanes llafar fel ffordd o gofnodi’r gorffennol. Rydym wedi rhoi sgyrsiau i grwpiau cymunedol gan eu hannog i gofnodi eu hanes eu hunain ac mae hyn wedi arwain at ychwanegu llawer mwy o recordiadau i’n casgliadau. Mae’r pynciau dan sylw wedi dod yn fwy amrywiol hefyd, ac erbyn hyn mae gennym recordiadau sy’n ymwneud â chwaraeon, hanes milwrol, llenyddiaeth, tafodiaith ac ethnigrwydd.

Clipboard02Mae’r amrywiaeth hon yn gyfle pwysig. Un o’r heriau sy’n ein hwynebu fel archifwyr yw sicrhau cynrychiolaeth yr holl gymunedau yn yr ardal yr ydym yn ei chwmpasu. Yn hanesyddol, nid oes cynrychiolaeth dda o lawer o grwpiau mewn cofnodion swyddogol, ysgrifenedig, ac yma y daw hanes llafar i’w hun. Trwy hwyluso prosiectau recordio rhwng cymheiriaid, rydym yn gallu helpu grwpiau cymunedol i adrodd eu straeon eu hunain yn y dyfodol, yn eu ffordd eu hunain ac yn ôl eu meini prawf eu hunain. Er enghraifft, bu grŵp o fyfyrwyr Tsieineaidd yn cyfweld ac yn ffilmio deg o drigolion oedrannus Abertawe a oedd wedi dod o Hong Kong yn wreiddiol. Fe wnaethant adrodd eu straeon yn eu hieithoedd eu hunain ac mae eu geiriau’n cael eu cyfieithu gan is-deitlau.

Nid yw recordiad hanes llafar yn disodli cyfrif swyddogol, ysgrifenedig, ond yn hytrach mae’n ei ategu. Gall fod o werth aruthrol i’r crëwr a’r gwrandäwr fel ei gilydd, a dim ond wrth i amser fynd heibio y mae ei bwysigrwydd fel adnodd hanesyddol yn cynyddu.

Newyddion Ffug, Iechyd Meddwl, a Dianc o’r Llyfrgell: Cenhadaeth Ddinesig mewn Archifau a Llyfrgelloedd

“City and College should stand, shoulder to shoulder, facing the problems of life together”

Sgrifennwyd y geiriau yma ym 1906, gan un o aelodau’r gymuned addysg radical Annedd Prifysgol Caerdydd. 113 mlynedd yn ddiweddarach, mae’n ddisgrifiad da o amcan ein rhaglen ymgysylltu dinesig – sef darganfod ffyrdd y gall llyfrgelloedd ac archifau Prifysgol Caerdydd gefnogi cymunedau sy’ tu hwnt i’n muriau.

Dros y flwyddyn ddiwethaf, ‘dyn ni wedi bod yn ymchwilio sut y gallwn ni wneud ein gwasanaethau a’n casgliadau yn fwy apelgar, hygyrch a defnyddiol i gynulleidfaoedd tu allan i academia.

Yn ystod yr haf fe dreialom ni nifer o raglenni arbrofol, i geisio creu cyfleoedd ar gyfer:

  • Symbylu ymatebion
  • Mwynhad
  • Cysylltu pobl ag adnoddau

Dyma flas ar rai o’r gweithgareddau:

Dod ag Archif Edward Thomas i’r Senedd

Fel sefydliad academaidd, mae’n hynod bwysig i ni ddangos sut y gall archifau a llyfrgelloedd symbylu creadigrwydd a myfyrdod, yn ogystal ag ymchwil a dysg.

1 Fitzalan Cardiff University Archives

Fel rhan o Ŵyl Estyn yn Ddistaw Llenyddiaeth Cymru, ymunodd dosbarth o Ysgol Uwchradd Fitzalan â’r beirniad llenyddol Jafar Iqbal â ni. Fe archwiliom ni lythyrau a barddoniaeth y bardd Edward Thomas – gan drafod Iechyd Meddwl, Teulu a Gwrthdaro yn ei waith a chreu gwaith gwreiddiol, gan gynnwys barddoniaeth a beirniadaeth lenyddol.

Fe gyflwynom ni’r gwaith yma o flaen cynulleidfa groesawgar yn y Senedd rai wythnosau’n ddiweddarach. Cafodd pawb gyfle i ddweud eu dweud ar wal Senedd Ieuenctid Cymru (llai o waith cartre, mwy o garedigrwydd at ffoaduriaid), yn ogystal â thaith arbennig o amgylch y siambr.

2-fitzalan-cardiff-university-archives.jpg    3 Fitzalan Cardiff University Archives

Mae’n esiampl fechan o sut y gallwn ni fel llyfrgelloedd ac archifau symbylu gwaith newydd – a sut y gallwn gyweithio gyda sefydliadau fel Llenyddiaeth Cymru i sicrhau bod cyfle i rannu’r gwaith yna gyda chynulleidfa ehangach.

Ystafell Ddianc y Llyfrgell

Un o’n amcanion ni ar gyfer ein rhaglenni ymgysylltu dinesig yw i wneud yn siŵr bod cyfle i bobl fwynhau defnyddio ein llyfrgelloedd – i gynulleidfaoedd deimlo’n gyfforddus a hyderus yn defnyddio ein gwasanaethau. Mae’n allweddol, hefyd, i’n staff gael profiad o drio pethau newydd, tu hwnt i’r profiad arferol o weithio gyda myfyrwyr ac ymchwilwyr.

Datblygwyd y Stafell Ddianc fel ffordd o annog pobl ifanc i feddiannu’n llyfrgelloedd, i fwynhau eu harchwilio ac i fagu hyder yn defnyddio ein gwasanaethau.

4 Cardiff University Library Escape RoomDaeth ysgolion haf Campws Cyntaf atom ni i dreialu’r weithgaredd – gan ddatrys cyfres o bosau wedi’u cloi er mwyn ennill gwobr arbennig. Mae Campws Cyntaf yn darparu cyfleon i bobl ifanc â chyflyrau sbectrwm awtistiaeth, a phobl ifanc â phrofiad o’r sector Gofal Lles, felly dyluniwyd y weithgaredd fel bod modd ei haddasu yn ôl gofynion y grwpiau. Roedd y weithgaredd yn llwyddiannus iawn – fe fyddwn ni’n addasu a mireinio’r model gwaith ymhellach, gyda’r amcan o gynnig Ystafell Ddianc reolaidd ar gyfer ysgolion uwchradd.

Newyddion Ffug gyda JOMEC a Media Wales

Un o rinweddau mwya defnyddiol llyfrgelloedd ac archifau ydi’n gallu i ‘fatsho’ pobl gydag adnoddau. Fe ddatblygwyd y prosiect Newyddion Ffug i ehangu rôl y llyfrgell fel man cysylltu – gan geisio ateb galw yn ein cymuned trwy hwyluso mynediad at arbenigedd, profiadau ac adnoddau sydd ddim wastad ar gael i’r cyhoedd.

5 Fitzalan Cardiff University Archives Fake NewsFe weithiom ni gyda dosbarth Saesneg ac Astudiaethau’r Cyfryngau Fitzalan i greu prosiect a fyddai’n mynd â ni o’r stafell ddosbarth i ganol ystafell newyddion, i stiwdios darlledu ac i gampws newyddiaduraeth newydd sbon y brifysgol. Buodd staff JOMEC – sef Ysgol Newyddiaduraeth, y Cyfryngau a Diwylliant – a Media Wales yn hael iawn gyda ni, wrth i ni darfu ar eu diwrnod gwaith a chreu chydig o gynnwrf! Wrth weithio gyda Media Wales ar eu technegau holi, a dysgu sut y caiff gwybodaeth ei gasglu a’i wirio cyn ei gyhoeddi, paratodd y dosbarth ar gyfer holi’r cyhoedd. Yn JOMEC, fe edrychodd y dosbarth ar sgiliau ymchwil: sut i ddarganfod gwybodaeth o ansawdd da, a sut i lunio holiadur craff sy’n mynd i wraidd y pwnc dan sylw.

6 Fitzalan Cardiff University Archives Fake News

7 Fitzalan Cardiff University Archives Fake NewsAr ddiwrnod ola’r rhaglen, dyma ni’n mentro allan i’r byd ‘go iawn’, gan ddefnyddio’n sgiliau newydd i greu fideos, a holi’r cyhoedd am eu hagweddau nhw tuag at y cyfryngau. Oherwydd creisis bws mini, fe gawsom drip annisgwyl i Archifau Morgannwg – diolch yn fawr i’w staff am ein croesawu ar y funud ola.

Y tymor nesa, fe fyddwn ni’n cwrdd eto ac yn cyd-greu adnodd ddigidol yn defnyddio’n cyfweliadau a’r hyn ddysgom ni yn ystod ein gweithdy – y gobaith yw y bydd pob ysgol yng Nghymru yn medru manteisio ar beth ddysgom ni, wrth i ni rannu’r adnodd trwy blatfform HWB Llywodraeth Cymru.

Ymlaen at y dyfodol

Mae hi wedi bod yn haf prysur, ond rhan o’r pictiwr yr hwn – dim ond un o’n cynulleidfaoedd yw ysgolion, felly fe fyddwn ni’n parhau i ddatblygu rhaglenni dros y blynyddoedd i ddod, fydd yn agor ein casgliadau i bobl ar hyd a lled Cymru.

Fe fyddwn ni’n cyhoeddi ein strategaeth Ymgysylltu Dinesig yn y flwyddyn newydd – os oes diddordeb ‘da chi mewn gweithio gyda ni, neu ddysgu mwy am ein ffordd o weithio, cysylltwch â ni: mailto:specialcollections@cardiff.ac.uk

Sara Huws,
Swyddog Ymgysylltu Dinesig,
Llyfrgelloedd ac Archifau, Prifysgol Caerdydd