Newyddion

Diwrnod Cenedlaethol Te

Mae Diwrnod Cenedlaethol Te yn cael ei dathlu bob blwyddyn ar yr 21ain o Ebrill. Dyma hysbyseb ar gyfer Ishmael Roberts, Melinydd, Gwerthwr Te a Groser o Lane End ym Mwcle, canol y 19eg Ganrif o casgliadau Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (AGDDC).

Gyda mwy na 30 o grochendai, gweithfeydd brics, a chyflenwad helaeth o lo o’r 30 o lofeydd lleol, roedd Bwcle, Sir y Fflint, yn bwerdy diwydiannol llwyddiannus, gyda Lane End yn uwchganolbwynt y gweithgareddau. Roedd y ffyniant diwydiannol hwn yn cefnogi diwydiannau ategol eraill, fel busnes Ishmael Roberts a oedd yn delio mewn te a melino blawd. Nid ydy’r casgliad yn datgelu mwy am Ishmael ei hun, ond os ydych chi am wneud ymchwil i hanes y gŵr bonheddig hwn fe allech chi ddefnyddio Cyfeiriaduron Masnach a’r Cyfrifiad i adeiladu llun o fywyd ef a’i deulu.

Yn wreiddiol, mewnforiwyd te o Tsiena ac felly roedd y ddiod ddrud yma ddim ond ar gael i’r cyfoethog. Wrth i fewnforion newydd o India ddod yn rhatach, daeth te yn fwy fforddiadwy a chafodd ei farchnata fel diod iach, gan ddod yn rhan o ffordd o fyw ym Mhrydain, a hoff ddiod y genedl!

Nid oes gennym ddyddiad i’r hysbyseb hon, ond mae’r ffaith bod Ishmael yn galw ei hun yn ‘Deliwr Te’ yn awgrymu gwerth uchel i’r nwyddau a werthwyd. Mwynhewch eich paned heddiw ar #DiwrnodCenedlaetholTe!

Bridget Thomas, Cynorthwyydd Archif,
Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru

Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru yn derbyn Grant gan Yr Archifau Cenedlaethol

Rydym yn falch o gyhoeddi bod Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru wedi derbyn Grant o £50,000 trwy Gronfa Archifau Covid-19 gan Yr Archifau Cenedlaethol. Bydd y dyfarniad hael hwn yn caniatáu inni ddatblygu strategaeth genedlaethol i nodi cofnodion sydd mewn perygl oherwydd pandemig Covid-19, a sicrhau eu bod yn cael eu diogelu ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Mae gan bandemig Covid-19 nifer o oblygiadau o ran galluogi mynediad cynaliadwy i archifau ledled Cymru. Mae’r effaith economaidd wedi arwain at fygythiadau i weithrediad parhaus busnesau, elusennau a sefydliadau cymunedol eraill, gyda llawer yn cau heb fawr o rybudd. Nod ein prosiect yw sicrhau bod y cofnodion hynny sydd fwyaf mewn perygl yn cael eu nodi a’u blaenoriaethu, gan gymryd camau i sicrhau eu bod yn cael eu hadneuo gyda gwasanaeth archif sefydledig.

Dywedodd Hayden Burns, Cadeirydd ARCW “Diolch i’r dyfarniad grant hael hwn bydd ARCW yn gallu arwain ar ddatblygu strategaeth genedlaethol i nodi cofnodion mewn perygl ledled Cymru a sicrhau eu bod yn cael eu diogelu ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.”

Darllenwch fwy yma:

Ailddarganfod Merched: Hanesion o Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru

Mae hanesion benywaidd ysbrydoledig o’n harchif wedi cael eu trosglwyddo o’r papur i’r sgrin fel rhan o brosiect a ariannwyd gyda Theatr Clwyd.

Mae Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru, sy’n cynnwys archifau Sir Ddinbych a Sir y Fflint, wedi ennill dyfarniad grant gan Lywodraeth Cymru i weithio ar y cyd gyda Theatr Clwyd i greu ffilmiau ar yr arddull monolog, sy’n ailadrodd hanesion cyffrous merched cryf ac ysbrydoledig yn ystod ddeunawfed, y bedwaredd ar bymtheg, a’r ugeinfed ganrif.

Mae’r hanesion yn seiliedig ar ferched go iawn a ganfuwyd yng nghasgliadau’r archif yn Rhuthun a Phenarlâg. Byddant yn canolbwyntio ar bedwar bywyd, gan gynnwys;

  • Prifathrawes a oedd wedi ymroi ei hun i addysg;
  • Gweddw glöwr a laddwyd yn nhrychineb pwll glo Gresffordd;
  • Mam yn myfyrio ar iselder ôl-enedigol;
  • Yr enwog Marged ferch Evan, “dynes anhygoel sef heliwr, saethwr, a physgotwr gorau ei chyfnod” fel yr ysgrifennodd Thomas Pennant.

Cynhaliwyd y ffilmio yn ystod Wythnos Archwilio eich Archif, ymgyrch a drefnwyd gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y DU, a gefnogwyd yng Nghymru gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru.  Mae’r ymgyrch flynyddol hon sy’n para wythnos, yn annog pobl ar draws Cymru i ganfod rhywbeth newydd a chyffrous o fewn yr archifau cenedlaethol, boed hynny’n ymchwilio i hanes eich teulu neu ddarganfod straeon am y bobl a’r lleoedd sydd wrth galon cymunedau Cymru.

Dywedodd Sarah Roberts, archifydd Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru: “Fel arfer, byddwn yn cynnal digwyddiadau ac arddangosfeydd yn ystod yr adeg hon, ond rydym wedi gorfod meddwl yn fwy creadigol oherwydd cyfyngiadau presennol COVID, ynghylch sut y gallwn ddefnyddio a hyrwyddo ein casgliadau arbennig.”

“Mae wedi bod yn gyffrous i weithio gyda Theatr Clwyd ar rywbeth mor wahanol. Rydym yn edrych ymlaen at lansio’r straeon ar-lein dros yr wythnosau nesaf a diddanu pobl dros y cyfnod cloi. Gobeithio y bydd hyn yn ysbrydoli storïwyr a gwneuthurwyr ffilm eraill i seilio eu gwaith ar gasgliadau archif lle bynnag y maent wedi’u lleoli.”

Dywedodd Gwennan Mair, Cyfarwyddwr Ymgysylltu Creadigol yn y Theatr ‘Mae wedi bod yn hynod ddiddorol gweithio gyda’r archif ar y prosiect hwn. Mae wedi ein galluogi i ddod o hyd i straeon cudd o Ogledd Cymru. Rydyn ni’n gobeithio gweithio mwy mewn partneriaeth â’r archif i ddod â straeon yn fyw ac i rannu ein hanes unigryw gyda’r byd mewn ffordd greadigol. ’

Mae Eleri B. Jones, Cyfarwyddwr Merched a Ailddarganfuwyd a Chyfarwyddwr dan Hyfforddiant yn Theatr Clwyd hefyd wedi gwneud sylwadau “Mae ailddarganfod straeon y menywod hyn mewn partneriaeth ag Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru wedi bod yn agoriad llygad a phrofiad difyr dros ben. Yn rhy aml, mae straeon hanesyddol o’n hardaloedd gwledig, yn cael eu hanghofio neu eu gorchuddio, yn enwedig o ran menywod blaengar, bob dydd fel y rhai yn ein ffilmiau. Mae wedi bod yn fraint i ddychmygu bywyd o’u persbectif a rhoi llais i’r doethineb sy’n dal yn berthnasol heddiw”

Cadwch lygad am #MonologDyddLlun dros yr wythnosau nesaf ar sianel YouTube Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru ac ar ein blog yn ystod yr wythnosau nesaf i weld y straeon hyn yn dod yn fyw!

Darganfod hanes epidemig colera Caernarfon yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif

Mae nifer o eitemau sy’n sôn am epidemig colera Caernarfon yn 1866 ar gael yng nghasgliadau Gwasanaeth Archifau Gwynedd.

Cafwyd sawl achos o golera yng ngwledydd Prydain yn ystod yr 1860au, ac yn ystod 1866 y dioddefodd Caernarfon fwyaf. Amcangyfrifir bod oddeutu 100 o bobl wedi marw o’r afiechyd yn ystod y cyfnod yma, ac mae o oleiaf 77 o’r dioddefwyr wedi’u claddu ym mynwent Llanbeblig. Cafwyd hyd at naw claddedigaeth ar rai diwrnodau, a chafodd dau berson eu claddu ar Ddydd Nadolig.

Dyfyniadau o lyfr log – Ysgol British Caernarfon ysgrifennwyd gan y prifathro yn ystod epidemig Colera 1866/7

Mae’r eitemau’n cynnwys adroddiad a ysgrifennwyd gan swyddog iechyd o’r llywodraeth sy’n beirniadu’r safonau glanweithdra yng Nghaernarfon, ac yn nodi pryderon am y cyflenwad dŵr yn y dref. Ar sail ei gyngor, cafodd rhybuddion eu codi yng Nghaernarfon yn nodi y dylid berwi’r dŵr cyn ei yfed. Cymerodd 18 diwrnod arall a 15 yn fwy o farwolaethau cyn i’r clefyd gael ei waredu, ac o ganlyniad i adroddiad y swyddog iechyd, cafodd cynllun cyflenwi dŵr newydd ei adeiladu ar gyfer y dref.

Tystysgrif ynglŷn a chyflwyniad oriawr arian a £120 i David Thomas ‘fel cydnabyddiaeth o’i ymddygiad bonheddig yn ystod y cyfnod anodd a heriol pan fu achosion o Golera yn y dref, drwy beryglu ei fywyd yn ddyddiol er mwyn gwneud popeth sydd o fewn gallu dyn i leddfu dioddefaint o’r Colera ac i rwystro’r afiechyd ofnadwy rhag lledaenu’.

Cafodd yr eitemau sy’n nodi hanes yr epidemig eu rhannu gan Wasanaeth Archifau Gwynedd fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif, sy’n cael ei threfnu gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig, ac sy’n cael ei chefnogi gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru. Mae’r ymgyrch flynyddol wythnos o hyd yn annog pobl ledled Cymru i ddarganfod rhywbeth newydd a chyffrous yn archifau’r genedl, boed hynny’n bori drwy hanes eu teulu eu hunain neu ddarganfod straeon am bobl a lleoliadau sydd wrth galon ein cymunedau.

Erbyn 1868 roedd y Cynllun Cyflenwi Dwr newydd wedi ei gwblhau ac fe godwyd ffowntan ar y Maes i ddathlu fod gan Gaernarfon ddigonedd o gyflenwad o ddŵr glan a fod cyfnod y Colera wedi dod i ben.

Llyfryn Stampiau Green Shield o’r 1960au wedi’i ddarganfod gan Archifau Ceredigion fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif

Mae Llyfryn Stampiau Green Shield o’r 1960au wedi’i ddarganfod gan Archifau Cymru cyn Wythnos Archwilio Eich Archif (dydd Sadwrn 21 Tachwedd – dydd Sul 29 Tachwedd 2020).

Cyn dyfodiad catalog Argos neu’r Clubcard gan Tesco, roedd siopwyr yn ystod yr 1960au a’r 1970au yn cael Stampiau Green Shield am brynu o siopau llai, fel groseriaid, cigyddion, gwerthwyr llysiau, gwerthwyr pysgod, fferyllwyr, pobyddion, gwerthwyr baco, teisenwyr, brethynwyr, haearnwerthwyr a gorsafoedd petrol.

Llyfryn Stampiau Green Shield , Archifdy Ceredigion Archives

Roedd y stampiau’n cael eu cadw mewn llyfryn, ac roedd modd eu cyfnewid am eitemau o gatalog a oedd yn amrywio o raced tenis i gar.

Eitemau o’r catalog Green Shield, Archifdy Ceredigion Archives

Wrth i blant gobeithiol Ceredigion ddewis anrhegion Nadolig o wefannau eleni, mae lluniau o’r catalog y gallai eu mamau a’u tadau cu fod wedi ei ddefnyddio gyda’r un nod o ddylanwadu ar Siôn Corn, yn ogystal â stampiau gwyrdd gwreiddiol a llyfryn casglu, yn cael eu rhannu gan Archifau Ceredigion fel rhan o wythnos Archwilio Eich Archif.

Mae’r ymgyrch flynyddol wythnos o hyd – sy’n cael ei threfnu gan Gymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig, ac sy’n cael ei chefnogi gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru – yn annog pobl ledled Cymru i ddarganfod rhywbeth newydd a chyffrous yn archifau’r genedl, boed hynny’n bori drwy hanes eu teulu eu hunain neu ddarganfod straeon am bobl a lleoliadau sydd wrth galon ein cymunedau.

Meddai Helen Palmer, Archifydd y Sir a Rheolwr Gwybodaeth a Chofnodion yn Archifau Ceredigion:
“Pan o’n i’n ifanc, byddai mam yn rhoi’r stampiau yma i fi ar ôl bod yn siopa, a fi oedd yn cael y dasg o’u llyfu nhw a’u sticio yn y llyfrau – roedden nhw’n gadael blas rhyfedd iawn ar eich tafod ar ôl ychydig! Yna, bydden i’n treulio oriau yn pori drwy’r catalog a oedd yn cynnwys popeth o deganau i setiau te, i gar Ford Escort. Wrth bori drwy’r cylchgrawn yn ddiweddar, fe sylwais i ar nifer o eitemau sy’n dal gen i mewn cwpwrdd yn y gegin – maen nhw siŵr o fod yn ‘retro’ erbyn hyn. Beth am bostio lluniau o fargeinion stampiau #GreenShield sy’n dal gennych chi o ddyddiau grŵfi’r saithdegau?”

Eitemau o’r catalog Green Shield, Archifdy Ceredigion Archives
Eitemau o’r catalog Green Shield, Archifdy Ceredigion Archives