Newyddion

Mis Hanes Pobl Dduon: Nathaniel Wells

Yn nghasgliadau Archifau Gwent mae cytundeb priodas rhwng Nathaniel Wells a Harriet Este, sy’n rhoi manylion enwau’r 146 o ddynion, menywod a phlant mewn caethiwed ar un o’i blanhigfeydd.

Ganwyd Nathaniel Wells ym 1779 ar blanhigfa ar Ynys St Christopher (St Kitts). Fe’i ganed yn gaethwas, ond aeth ymlaen i fod yn Siryf ac yn Ddirprwy Raglaw Sir Fynwy, yn Ynad Heddwch, yn is-gapten yng Nghalfaria Yeoman Caerloyw a Mynwy, ac yn warden eglwys Sant Arvans.

Ei dad oedd William Wells, perchennog planhigfa a chaethwas o Gaerdydd, a’i fam Juggy – Joardine Wells yn ddiweddarach – yn gaethwas tŷ. Yn 1783, cafodd Nathaniel ei ‘ryddhau’ gan ei dad ac fe’i hanfonwyd i Loegr i gael ei addysg. Pan fu farw William Wells ym 1794, gadawodd fwyafrif helaeth ei ystâd i Nathaniel a rhyddhawyd Juggy.

Etifeddodd Nathaniel Wells ystâd gwerth £200,000 – gan gynnwys sawl planhigfa a chaethwas. Yn fuan wedi hynny, prynodd Nathaniel ystâd Piercefield House ac yn ddiweddarach priododd Harriet Este, merch caplan i’r Brenin Siôr II, ym 1801.

Cyfrannodd Nathaniel Wells lawer i gymdeithas Cymru, ond beth am y dynion, menywod, plant a babanod a oedd yn eiddo iddo ac y mae eu henwau yn ymddangos yn ei gofnodion fel rhan o drafodiad eiddo yn unig? Roedd gan ei dad, William Wells, blant gyda sawl un o’i gaethweision benywaidd felly mae’n debyg bod Nathaniel yn perthyn i rai o’r caethweision yr oedd yn berchen arnynt.

Mae cytundeb priodas Nathaniel Wells a Harriet Este yn cyfeirio at blanhigfa Vanbells yn St Kitts ac yn rhestru enwau 146 o gaethweision. Yn anffodus ychydig a wyddom am fywydau a phrofiadau’r oedolion mewn caethiwed, megis George Crabhole, Landaff, Tom Pigeon, Little Kitty, Nannet, Doll, a’r plant a elwir yn Candice, Sappho and Quamina. Efallai bod rhai ohonyn nhw wedi byw fel unedau teulu fel yr awgrymwyd wrth yr enwau Tom a Bess Theroude, a Tom a Mary Bishop.

Er y diddymwyd y fasnach caethweision yn yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1807, ni waharddwyd caethwasiaeth ei hun tan 1833. Daeth hyn i rym ym 1834, ond bu’n rhaid i gyn-gaethweision ddod yn brentisiaid neu fawr ddim mwy na gweithwyr sydd wedi’u mewnoli nes i’r ddeddf hon gael ei diddymu ym 1838.

Yn 1850, gwerthodd Nathaniel Wells Ystâd Piercefield ac ym 1852, bu farw yng Nghaerfaddon, yn 72 oed.

Darn unigryw o hanes Du Cymru ar gael i’w lawrlwytho o Brifysgol Caerdydd

Mae darn hynod o brin o hanes Du Cymru wedi’i gyhoeddi ar lein. Cyhoeddodd William Hall, caethwas a ddihangodd o America, hanes ei fywyd o Gaerdydd ym 1862.

Ym 1862, cyhoeddodd William Hall ei “Naratif Bersonol”, sy’n olrhain hanes brawychus ei enedigaeth mewn caethiwed, a’i daith hirfaith o Dennessee i Gaerdydd. Ynddo, mae Hall yn disgrifio cael ei werthu i berchnogion planhigfeydd, yn manylu sut y ceisiodd ddianc caethwasiaeth ar amryw o achlysuron, a’n trafod ei brofiadau yn cwrdd â chaethweision eraill.

Mae’r ddogfen dan ofal Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, a credir mai dyma un o ddau gopi sydd wedi goroesi yn fyd-eang.

William Hall's A Personal Narritive
Cyhoeddodd William Hall hanes ei fywyd o Stryd Bute ym 1862

Ysbrydoli’r Genhedlaeth Nesaf o Ymchwilwyr

Mae’n bamffled bychan, bregus – ac mae ar gael ar lein i unrhyw un ei ddarllen a’i lawrlwytho.

Medd Tracey Stanley, Llyfrgellydd Prifysgol Caerdydd: “Mae’r ddogfen unigryw yma’n rhan mor bwysig o hanes Du Caerdydd, a Chymru, a ro’n ni eisiau ei gwneud ar gael i bawb.”

“’Dyn ni’n dal i ddarganfod mwy am fywyd William Hall – rydym ni’n gobeithio y bydd cyhoeddi’r ddogfen ar lein yn ysbrydoli cenhedlaeth newydd o ymchwilwyr, fydd yn parhau i archwilio hanes pobl Ddu yng Nghymru.”

Rhannu Gweithiau Prin gan Awduron Du

Fe noddwyd y ddogfen yn wreiddiol gan fynychwyr capel Wesleaidd yng Nghaerdydd, sy’n taro goleuni ar y gefnogaeth oedd i’r mudiad Diddymu Caethwasiaeth yn y ddinas ar y pryd.

Oherwydd natur fregus y ddogfen, fe fyddai’n cael ei darllen fel rheol dan amodau arbenigol yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau’r Brifysgol. Mae’r cyfnod clo wedi peri sialens i ymchwilwyr sy’n defnyddio llyfrau prin – a mae technoleg ddigidol wedi golygu y gall peth o’r gwaith hwn barhau.

“Mae ein staff wedi bod yn gweithio’n galed i gefnogi myfyrwyr ac ymchwilwyr yn ystod y cyfnod anodd hwn. Yma yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau, mae hyn wedi golygu rhoi rhai dogfennau unigryw ar lein, a allai fod yn rhy brin neu fregus i’w hymchwilio yn y cnawd ar hyn o bryd.” meddai Alan Vaughan Hughes, Pennaeth Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd.

“Mae gweithiau hanesyddol gan awduron Du – fel gwaith William Hall – yn haeddu cynulleidfa ehangach, a ‘dyn ni’n falch o allu rhannu’r gwaith hwn gyda phawb trwy’r Internet Archive. Rydym ni hefyd yn ddiolchgar iawn i’r Athro William Jones a Dr David Wyatt am eu gwaith yn ymchwilio a chodi ymwybyddiaeth o’r ddogfen werthfawr hon.”

Gallwch ddarganfod mwy am hanes William Hall, a’r mudiad Diddymu yng Nghaerdydd yn Canu Caeth, a olygwyd gan Daniel G Williams.

Copi llawn o Naratif Bersonol William Hall i’w lawrlwytho:

https://archive.org/details/williamhall

Casgliadau Arbennig ac Archifau
Prifysgol Caerdydd

 

Mae archifdai yn ailagor ar draws Cymru.

Mae archifdai yn ailagor ar draws Cymru. Ond i gadw ymwelwyr a staff yn ddiogel, rydym wedi gorfod gwneud newidiadau. Dyma’r hyn y dylech ei ddisgwyl pan fyddwn yn eich croesawu yn ôl.

  • Cysylltwch â’r archifdy. Bydd angen i chi wneud apwyntiad i ymweld.
  • Bydd angen i chi hefyd archebu’ch holl ddogfennau cyn eich ymweliad. Os oes gan yr archifdy gatalog ar-lein, edrychwch arno i ddod o hyd i’r dogfennau rydych chi eisiau eu gweld.
  • Ewch â phopeth y bydd ei angen arnoch chi ar gyfer yr ymweliad. Gallai hyn gynnwys eich pensil eich hun, llyfr nodiadau, chwyddwydr, gliniadur neu ddyfais arall, a chamera.
  • Pan fyddwch chi’n cyrraedd, bydd mesurau pellhau cymdeithasol a hylendid ar waith.
  • Bydd y dogfennau mewn cwarantîn am o leiaf 72 awr. Os ydych chi angen copïau o ddogfennau, cysylltwch â’r archifdy am gyngor cyn i chi ymweld.
  • Ni fydd mynediad at gyfrifiaduron, mynegeion, catalogau, llyfrgelloedd cyfeirio, microfiche a darllenwyr microfiche yn yr ystafell ymchwilio ar gael.
  • Ni fydd cyfleusterau ar gyfer cael egwyl, megis peiriannau bwyd a diod ac ardaloedd bwyta ar gael i’w defnyddio.
  • Er eich diogelwch eich hun ac eraill, ceisiwch gyffwrdd â’r dogfennau ac arwynebau bwrdd cyn lleied â phosibl yn ystod eich ymweliad.
  • Os na allwch chi ymweld yn bersonol, mae’n bosibl bod yr archifdy yn cynnig Gwasanaeth Ymchwil ac yn ymgymryd ag ymchwil ar eich rhan. Edrychwch ar eu gwefan am ragor o fanylion.

Yn olaf, croeso’n ôl, a diolch am ein helpu ni i sicrhau diogelwch pawb.

Rhyddfreiniad Caethwas Americanaidd yn Abertawe

Yn ystod y ddeunawfed ganrif, roedd y symudiad i ddiddymu’r Fasnach Gaethweision a chaethwasiaeth yn y cytrefi Prydeinig yn gryfaf mewn canolfannau trefol. Roedd trefi a dinasoedd mawr yn aml yn gartref i gymdeithasau diwylliannol ac athronyddol, lle gallai’r deallusion y trefi drafod materion mawr y dydd. Gwasanaethwyd canolfannau trefol yn dda hefyd gan bapurau newydd; y cyfrwng pwysicaf ar gyfer cyfleu’r ddadl seneddol am gaethwasiaeth i’r cyhoedd yn gyffredinol. Yn ystod y cyfnod hwn ychydig o drefi oedd gan Gymru, ac ni ymddangosodd y papur wythnosol cyntaf, sef y ‘Cambrian’, tan 1804.

I gymhlethu materion, roedd gwrthwynebiad hefyd yng Nghymru i’r mudiad diddymu. Er enghraifft, ym 1788 deisebodd Thomas Williams, meistr copr ym Mhenclawdd ger Abertawe, Dŷ’r Arglwyddi i fynegi ei siom ynghylch deddf newydd a ddyluniwyd i reoleiddio’r Fasnach Gaethweision. Roedd ef a’i bartneriaid wedi buddsoddi dros £70,000 mewn peiriannau i wneud nwyddau yn benodol ar gyfer y `Fasnach Affricanaidd’. Fe honnodd y byddai’r gyfraith arfaethedig newydd yn “difetha masnach Prydain i Affrica yn llwyr”: cysylltiad busnes pwysig a oedd yn darparu cyflogaeth i lawer o bobl leol [1]. Ar ben hynny, roedd gan lawer o deuluoedd blaenllaw Cymru ddiddordebau mewn planhigfeydd siwgr yn India’r Gorllewin [2]. Nid yw’n syndod bod y mudiad diddymol yn araf i ddatblygu yng Nghymru.

Newidiodd y sefyllfa yn ystod y 1820au. Yn 1822, sefydlwyd cymdeithas gwrth-gaethwasiaeth yn Abertawe a Castell-nedd[3]. Erbyn canol y 1820au roedd cymdeithasau tebyg hefyd wedi’u sefydlu yn nhrefi cyfagos Aberdaugleddau, Aberhonddu a Chaerfyrddin[4]. Yr allwedd i dwf y mudiad diddymu yn ne Cymru oedd taith genedlaethol Thomas Clarkson o amgylch Prydain rhwng 1823 a 1824. Ymwelodd Clarkson ag Abertawe ym mis Gorffennaf 1824[5].

Cambrian 9th April 1831 sharpen
Cambrian 9th Ebrill 1831

Cambrian 21 Jan 1826 Sharpen
Cambrian 21 Ionawr 1826

Y ffigwr blaenllaw yng nghymdeithas gwrth-gaethwasiaeth Abertawe a Castell-nedd oedd Joseph Tregelles Price, Crynwr lleol â diddordeb yng Ngwaith Haearn Abaty Nedd. Gan weithio ochr yn ochr ag unigolion blaenllaw eraill gan gynnwys Syr John Morris, Lewis Weston Dillwyn a Portreeves Abertawe a Castell-nedd, trefnodd Tregelles Price nifer o gyfarfodydd cyhoeddus[6]. Ef hefyd oedd y grym y tu ôl i gyfres o ddeisebau a anfonodd pobl Abertawe a Castell-nedd i Dŷ’r Senedd rhwng 1823 a 1833.

 

Chwaraeodd menywod ran bwysig hefyd yn y mudiad diddymu yn Abertawe a Castell-nedd. Ffurfiwyd Cymdeithas gwrth-Gaethwasiaeth Merched yn Abertawe ym 1830[7]. Ychydig a wyddys am aelodaeth y grŵp hwn, ond mae’n debyg ei fod yn cynnwys Jessie Donaldson (ne Heineken), athrawes ifanc ysgol yn Abertawe yn y 1830au gynnar. Yn dilyn hynny, treuliodd Donaldson amser yn America lle bu’n gweithredu tŷ diogel ar gyfer caethweision ffo ar lannau Afon Ohio[8].

Erbyn y 1830au roedd y mudiad diddymu wedi dod yn cause célèbre yn Abertawe a Castell-nedd. Dyma oedd cefndir y digwyddiadau a ddatblygodd ym 1833. Ym mis Ionawr 1833 cyrhaeddodd llong Americanaidd, Saint Peter, borthladd Abertawe. Ar y llong yma roedd caethwas du 20 oed o’r enw Willis. Wrth glywed bod caethwasiaeth wedi’i wahardd ar bridd Prydain, galwodd Willis am anfon ynad i’w long. Ychydig yn ddiweddarach cadarnhaodd Portreeve Abertawe nad oedd sail i gaethwasiaeth ar bridd Prydain, a oedd yn caniatáu i Willis gerdded i’r lan yn ddyn rhydd[9].

Cambrian 2nd Feb 1833
Cambrian, 2il o Chwefror 1833

Yn ystod y 1830au roedd Abertawe a Castell-nedd ar flaen y gad yn yr ymgyrch i ddiddymu caethwasiaeth yn y cytrefi Prydeinig. Roedd Abertawe wedi dod yn bell ers y 1780au pan ddeisebodd y meistr copr, Thomas Williams, Dŷ’r Arglwyddi i amddiffyn y Fasnach Gaethweision.

Dr David Morris,
Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg

 

[1] Deiseb gan Thomas Williams Esquire a’i bartneriaid, 7fed Gorffennaf 1788, HL / PO / JO / 10/7/788, Archifau Seneddol
[2] Cronfa ddata Legacies of British Slave-ownership https://www.ucl.ac.uk/lbs/search/ (gwelwyd 04/08/2020)
[3]Richard C. Allen, ‘”An Indefatigable Philanthropist”’: Joseph Tregelles Price (1784-1854) of Neath, Wales’ Quaker Studies’, Cyf. 23/2 (2018) t. 235
[4]Cambrian 10 Ebrill 1824, 28 Ionawr 1826, 25 Chwefror 1826
[5]Richard C. Allen, `‘”An Indefatigable Philanthropist”’: t. 236
[6]Richard C. Allen, `‘”An Indefatigable Philanthropist”’ t. 236; Chris Evans, Slave Wales, tt 84-85, Cambrian 21 Ionawr 1826, 9 Ebrill 1831
[7]Cambrian 13 Tachwedd 1830
[8]Cambrian 13 Medi 1889
[9]Cambrian 2il Feb 1833

Casgliad Helen Kegie MBE

Fel rhan o ddathliad World Photography Day 2020, dyma Rhiannon Griffiths, Archifau Gwent, yn sôn am gasgliad Helen Kegie.

Wedi’i adneuo yn Archifau Gwent yn 2014, mae gasgliad Helen Kegie MBE yn casgliad gwych o gofnodion hanes teulu yn ymwneud ag hynafiaid o Ynys Wyth a Chas-gwent, Sir Fynwy. Mae’r casgliad yn cynnwys ffotograffau, dyddiaduron, ffilmiau, llythyrau a dogfennau eraill.

Mae rhan o’r casgliad yn cynnwys wyth delwedd Ambroteip o’r 1860au. Phyllis Wyndham Thomas oedd perchennog rhain yn wreiddiol – roedd ei thad, Edmund Ballard, yn Ffotograffydd proffesiynol yng Nghas-gwent ar ddiwedd y 19eg a dechrau’r 20fed ganrif.

Tynnwyd un o’r ffotograffau gan Alfred Winter yn ei stiwdio yn 29 Bourke St. East, Melbourne, Awstralia. Mae cofnodion Llyfrgell y Wladwriaeth yn Victoria yn cadarnhau mae yna roedd e’n gweithio rhwng 1860-1864. Wrth i sawl unigolyn ymddangos mewn mwy nag un ffotograff, ymddengys eu bod yn set o ffotograffau teuluol a dynnwyd tua’r un amser yn Awstralia. Nid oes cysylltiad clir rhwng Awstralia a’r teulu Thomas / Ballard a oedd yn berchen arnynt; mae’n ymddangos yn debygol y daeth yr Ambroteipiau yn eiddo Ballard yn annibynnol.

Mae Ambroteip yn cael ei greu gan ddefnyddio amrywiad o’r broses plât gwlyb colodion, a datblygwyd gan Frederick Scott Archer mewn cydweithrediad â Peter Wickens Fry ym 1852. Mae Ambroteipiau wedi’u tan-amlygu’n fwriadol. Dim ond wrth roi cefndir tywyll, anhryloyw y tu ôl i’r gwydr gellir eu gweld. Defnyddiwyd fframiau cywrain i osgoi crafu’r haen colodion neu osgoi i’r haen colodion i dod i ffwrdd o’r gwydr. Mae pob Ambroteip yn unigryw gan na ellir gwneud copïau.

Wrth asesu Ambroteipiau casgliad Helen Kegie MBE, gwelsom fod pump ohonynt yn dioddef o effaith drych arian, sef staen metelaidd ar arwyneb y gwydr.

D5957 I7 F unidentified older woman

Gall llygryddion, tymereddau uchel a lleithder achosi i ronynnau arian mewn ffotograffau i ocsideiddio a mudo. Pan fydd ïonau arian yn cyrraedd arwyneb ffotograff maent yn ffurfio haen fetelaidd adlewyrchol ar y gwydr. Gall effaith drych arian hefyd fod o ganlyniad i’r ffotograffau dod i gysylltiad â deunyddiau o ansawdd gwael.

Er mwyn gwarchod yr Ambroteipiau, penderfynwyd y dylid glanhau’r fframiau’n drylwyr a chael gwared ar rywfaint o’r paent a’r glud anifeiliaid. Ar ôl y gwaith cadwraeth, tynnwyd llun digidol o bob Ambroteip, ei roi mewn ffolder sydd wedi’i wneud i fesur, a cadw’r ffolderi yma mewn blwch pwrpasol – bydd y pecynnu eilaidd hwn yn helpu rhag i lygryddion achosi difrod pellach.

Mae angen JavaScript ar y sioe sleidiau hon.

Os hoffech ddarllen mwy am waith Helen Kegie MBE a’i chasgliad gallwch fynd i www.helenkegiecollection.org

Rhiannon Griffiths, 
Archifau Gwent