Newyddion

Diwrnod Rhyngwladol Archifau: Ymchwilio i Hanes LHDTC+ yng Nghymru

Mae’n Ddiwrnod Rhyngwladol Archifau, a’r thema eleni yw #ArchivesAreYou

Mae archifau’n cynnwys straeon unigolion yn y gorffennol, y presennol, a’r dyfodol yn y pen draw. Er bod gan Gymru hanes dewr a balch o bobl LHDTC+ a’u cynghreiriaid yn sefyll dros eu hawliau, mae ymchwilio i hanes pobl LHDTC+ yn gallu bod yn anodd.  Roedd cyfunrhywiaeth yn drosedd, roedd gan y gymdeithas safbwyntiau negyddol, ac roedd rhaid i bobl LHDTC+ guddio pwy oedden nhw mewn gwirionedd.

Rydym wedi creu’r ffilm hon i dynnu sylw at rai o’r casgliadau LHDTC+ a gedwir mewn Cadwrfeydd Archifau ledled Cymru, a sut y gallwch ymchwilio iddynt.

Byddem wrth ein boddau yn gweld rhagor o ddeunydd fel hyn ymhlith y casgliadau sy’n cael eu cadw gan wasanaethau archifau Cymru.  Efallai y bydd rhywbeth sy’n ymddangos yn ddi-nod i chi – poster neu daflen, cylchlythyr neu sticer – o ddiddordeb mawr i ni.  Os ydych chi’n meddwl bod gennych chi ddeunydd a allai fod o ddiddordeb, cysylltwch â’ch gwasanaeth archifau lleol, i ni gael dal ati i greu darlun o hanes cudd Cymru.

Cysylltwch â ni

Dilynwch ni:

Archifau Cymru: Hanes Menywod

Thema’r Wythnos Ryngwladol Archifau eleni yw ‘Archives Are You‘, sy’n rhoi cyfle delfrydol i ni bwysleisio’r pwysigrwydd o sicrhau bod ein casgliadau yn fwy cynrychioliadol. Drwy gydol hanes, mae menywod wedi gwneud cyfraniadau rhyfeddol, yma yng Nghymru ac ar draws y Byd. Yn aml, doedd y cyfraniadau yma ddim yn cael eu cofnodi, ac mae’r frwydr i fenywod gael eu derbyn ac i sicrhau hawliau cyfartal mewn cymdeithas wedi bod yn broses hir ac araf.

Ond mae gan Gymru Hanes Menywod cudd. Cliciwch isod i weld ein ffilm fer ar hanes menywod yn yr archifau.

Fe fydden ni wrth ein boddau yn gweld rhagor o ddeunydd fel hyn ymhlith y casgliadau sy’n cael eu cadw gan wasanaethau archifau Cymru. Efallai y bydd rhywbeth sy’n ymddangos yn ddi-nod i chi – poster neu daflen, casgliad o hen lythyrau neu ffotograff – o ddiddordeb mawr i ni. Felly, os ydych chi’n meddwl bod gennych chi ddeunydd a allai fod o ddiddordeb, cysylltwch â’ch gwasanaeth archifau lleol, i ni gael dal ati i greu darlun o hanes cudd Cymru.

Cysylltwch â Ni

Dilynwch ni:

Archif Cof: Helpu Pobl sy’n Byw gyda Dementia

Yn y blog yma mae Reina van der Wiel (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) a Catalena Angele (Casgliad y Werin Cymru) yn trafod pam y sefydlwyd yr Archif Cof ar wefan Casgliad y Werin Cymru a’i phwysigrwydd wrth hwyluso hel atgofion gyda phobl sy’n byw efo dementia.

Pobl yn dawnsio yn Dawns RHS y Bont-faen tua 1947
Dawns RHS y Bont-faen tua 1947 trwy Archif Cymdeithas Hanes Lleol y Bont-faen [Casgliad y Werin Cymru]

Cyfrif wedi’i guraduro sy’n cynnwys 24 o gasgliadau wedi’u rhannu’n themâu a degawdau perthnasol (o fewn cof) sydd ar gael ar wefan Casgliad y Werin Cymru yw’r Archif Cof. Gellir defnyddio’r Archif Cof ar gyfer gwaith ‘hel atgofion syml’ ac ar gyfer gwaith ‘hanes bywyd’, sy’n edrych ar fywyd person penodol o ddydd ei eni hyd heddiw.

Ond sut cafodd yr Archif Cof ei chreu? Mae Reina, sydd wedi arwain gwaith datblygu’r Archif Cof o’r dechrau, yn esbonio bod y daith wedi cychwyn yn 2016 pan gysylltodd adran Gwasanaethau Iechyd Meddwl i Bobl Hŷn mewn ysbyty yn ne Cymru â’r Comisiwn Brenhinol.

“Gofynnon nhw am rodd o luniau er mwyn gwneud y ward asesu i ddynion yn llai clinigol ac yn fwy cyfeillgar i rai oedd yn byw gyda dementia. Roedd ganddynt ddiddordeb arbennig mewn lluniau neu eitemau yn ymwneud â hanes a diwylliant yr ardal leol i’w defnyddio ar gyfer hel atgofion,” meddai Reina. “Fe wnaethon ni ddechrau meddwl tybed a oedd gweithwyr proffesiynol eraill sy’n gweithio efo pobl sy’n byw gyda dementia yn gwybod am adnoddau di-dâl y Comisiwn Brenhinol a sut y gellid eu defnyddio,” meddai.

Arweiniodd hyn at ddigwyddiad undydd, a drefnwyd gan y Comisiwn Brenhinol, ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol a gofalwyr er mwyn archwilio sut y gallent ddefnyddio archifau i ysgogi atgofion. Yn ôl Reina: “Roedd yn amlwg o’r digwyddiad bod staff oedd yn gweithio o fewn y byd iechyd yn awyddus i ymgysylltu â threftadaeth ddigidol ond eu bod nhw, yn gyffredinol, yn brin o amser a heb adnoddau i allu treulio oriau’n pori drwy archifau, gwefannau neu gronfeydd data ar gyfer deunydd addas.”

Gweithwyr yn y cyfnewidfa ffôn Porthcawl
Cyfnewidfa ffôn Porthcawl Trwy Amgueddfa Porthcawl [Casgliad y Werin Cymru]

Yn 2018, ymchwiliodd Casgliad y Werin Cymru i’r posibilrwydd o ddefnyddio treftadaeth ddigidol i gynyddu cynhwysiant cymdeithasol a lles. Yn fuan, datblygodd y syniad o greu Archif Cof. “Gellir dadlau bod gwefan Casgliad y Werin Cymru ynddo’i hun yn ‘Archif Cof’,” meddai Reina. “Fodd bynnag, golyga’r cyfoeth o eitemau sydd ar Gasgliad y Werin Cymru y gall gymryd llawer o amser i ddod o hyd i ddeunydd perthnasol. Felly, penderfynwyd creu cyfrif wedi’i guradu, sef yr ‘Archif Cof’, gyda’r bwriad o ddarparu un lle – neu, o leiaf, man cychwyn – lle gellir cael deunyddiau archifol am ddim sy’n addas ar gyfer gwaith hel atgofion.”

Yn aml, mae gan bobl sy’n byw gyda dementia broblemau cof tymor byr, ond mae’n bosib y gallent ddwyn i gof atgofion o’u plentyndod neu pan oeddent yn oedolion ifanc. “Gall hel atgofion fod yn llesol i’r sawl sy’n byw gyda dementia mewn amryw o ffyrdd. Er enghraifft, nhw yw’r un sy’n adrodd y stori wrth hel atgofion, a gall hyn fod yn brofiad pwerus iawn iddynt. Gall hefyd wneud i bobl deimlo’n well amdanyn nhw eu hunain, gan godi eu hwyliau – neu yn syml gall fod yn hwyl,” meddai Reina.

Mae Catalena, Swyddog Addysg Casgliad y Werin Cymru, a Reina wedi bod yn cydweithio i greu adnodd addysgu Archif Cof ar gyfer disgyblion Y Cyfnod Sylfaen a Chyfnod Allweddol 2 – 4. Yn ôl Cymdeithas Alzheimer, “Mae bron i un ym mhob tri o’n pobl ifanc yn adnabod rhywun sy’n byw gyda dementia. Taid neu Nain yw’r person hwn yn aml, ond yn fwyfwy y dyddiau hyn gallai’r person fod yn rhiant. Dyna pam ei bod yn bwysig i bob person ifanc deimlo’n barod ar gyfer hyn a’u bod yn deall sut beth yw byw gyda dementia a chael eich effeithio ganddo.” (www.alzheimers.org.uk).

“Mae codi ymwybyddiaeth o ddementia yn datblygu gwybodaeth a dealltwriaeth disgyblion o’r cyflwr cyffredin hwn sy’n gallu newid bywydau pobl. Gall hefyd roi sgiliau bywyd gwerthfawr iddyn nhw, gan eu galluogi i gefnogi aelodau o’u teulu a’u cymuned sy’n byw gyda dementia,” pwysleisiodd Cat. “Mae’r adnodd hwn yn cynnig dau weithgaredd hel atgofion ymarferol y gall dysgwyr eu hymarfer yn yr ystafell ddosbarth neu o bell gan ddefnyddio’r Archif Cof: creu Coeden Gof neu Linell Amser Cof. Nid ar gyfer pobl ifanc yn unig mae’r gweithgareddau hyn wrth gwrs. Cymerwch olwg ar ein cyfres newydd o bosteri Coeden Gof a Llinell Amser Cof sydd ar gael am ddim i unrhyw un eu defnyddio.”

Poster Coeden Gof Casgliad y Werin Cymru
Poster Coeden Gof Casgliad y Werin Cymru

Mae’r adnodd ar gael yn yr adran ADDYSG ar wefan Casgliad y Werin Cymru, dyma adran a grëwyd ar gyfer athrawon sy’n cynnwys 187 o adnoddau addysgu yn seiliedig ar gynnwys sydd ar y wefan. “Crëwyd rhai gan Gasgliad y Werin, a chrëwyd rhai eraill mewn cydweithrediad â’n partneriaid mewn prosiectau cymunedol, ym myd addysg, ac yn y sector Amgueddfeydd, Llyfrgelloedd ac Archifau,” meddai Cat. “Mae cydweithio â’n partneriaid wedi arwain at greu adnoddau hynod gyfoethog, gan eu bod yn dod â chyfoeth o wybodaeth, arbenigedd a syniadau. Mae adnodd yr Archif Cof yn enghraifft berffaith o hyn ac mae wedi bod yn bleser gweithio gyda Reina i’w greu. Cyn bo hir bydd yr adnodd hefyd ar gael i athrawon a dysgwyr ar Hwb, llwyfan dysgu digidol Llywodraeth Cymru.”

Gofynnais i Reina a Catalena beth yw eu hoff gasgliadau o’r Archif Cof. Er eu bod nhw wedi ei chael hi’n anodd dewis, dywed y ddwy ohonynt eu bod wrth eu bodd â’r casgliad Chwarae. “Mae atgofion plentyndod hapus yn gymaint o bleser i’w rhannu, ac rwyf wrth fy modd yn gwrando ar recordiadau hanes llafar o bobl yn cofio’n ôl am eu hoff deganau a gemau,” meddai Cat. “Mae’r delweddau o deganau, meysydd chwarae ysgol a phyllau padlo yn cynhesu’r galon ac yn mynd â mi’n ôl i fy nyddiau ysgol fy hun a gwyliau haf hir fy ieuenctid.”

Cwpl ifanc yn dawnsio’r jitterbug ym Mae Caerdydd
Dawnsio’r Jitterbug yn Tiger Bay o dudalen 41 o Down the Bay gan Glenn Jordan – ffotograffau gan Bert Hardy/Getty Images trwy Canolfan Peniarth Y Drindod Dewi Sant [Casgliad y Werin Cymru]

Mae’r casgliad Cerddoriaeth a Neuaddau Dawns yn ffefryn arall. “Mae’n wych gweld cerddorion a diddanwyr o’r gorffennol a phobl wedi gwisgo yn eu dillad gorau ar gyfer noson allan mewn hen neuadd ddawns. Mae’r ddelwedd rydyn ni wedi’i dewis ar glawr yr adnodd addysgol yn dod o’r casgliad hwn ac yn dangos cwpl ifanc yn dawnsio’r jitterbug ym Mae Caerdydd,” meddai Reina.

Mae’r Archif Cof ar gael i bawb ei ddefnyddio. Mae’r casgliadau’n cynnwys delweddau yn bennaf, ond mae rhai clipiau sain, a fideos 360 gradd a grewyd gan Atgofion Melys, sy’n benodol ar gyfer pobl sy’n byw gyda dementia. Gellir lawrlwytho ac argraffu pob delwedd o’r Archif Cof i’w defnyddio mewn sesiynau hel atgofion.

Hoffech chi gyfrannu eich ffotograffau, recordiadau sain neu fideo i’r Archif Cof? Cysylltwch â ni: casgliadywerin@llgc.org.uk

70 Mlynedd mewn 70 Diwrnod – ein dull amgen o goffáu’r Jiwbilî Platinwm

Yn gynharach eleni, cafodd Gwasanaeth Archifau Conwy a’n cydweithwyr yn yr adran Diwylliant a Gwybodaeth drafodaeth am sut yr oeddem yn mynd i gyfrannu at goffáu Jiwbilî Platinwm y Frenhines. Cawsom y syniad o greu ymgyrch cyfryngau cymdeithasol lle byddem yn postio/trydar ar gyfryngau cymdeithasol bob dydd yn ystod y 70 diwrnod yn arwain at benwythnos gŵyl banc y Jiwbilî, gyda phob diwrnod yn cynrychioli blwyddyn yn nheyrnasiad y Frenhines. Y diwrnod cyntaf fyddai delwedd o’r Archifau o 1953, y flwyddyn goroni, yr ail o 1954 ac yn y blaen nes y byddem yn cyrraedd 2022 ddydd Sul 6ed o Fehefin.

Roeddem i gyd yn gytûn y dylai’r 70 o ddelweddau adlewyrchu hanes pobl Sir Conwy o bob un o’r blynyddoedd hyn ac nid cynnwys “frenhinol”, oni bai bod digwyddiad/ymweliad sylweddol â’r ardal ar gyfer y flwyddyn honno. Gyda’r cynllun hwn mewn golwg, dechreuon ni ddewis delweddau a chyfansoddi testun ar gyfer pob blwyddyn o 1953-2022.

Llifogydd Towyn, (Conwy) 1990
CP359/51 Llifogydd Towyn, (Conwy) 1990

Roedd yn dasg ragorol i osod y ddau weithiwr ifanc newydd a oedd wedi dechrau gyda ni; Ottie, hyfforddai o’r Prosiect Uchelgais Diwylliannol, a phrentis modern, Elyssia. Penderfynwyd y byddai Elyssia yn dechrau ei hymchwil yn 1953 ac yn gweithio ymlaen, a byddai Ottie yn dechrau yn 2022 ac yn gweithio’n ôl, nes iddynt gwrdd yn y canol. Roedd hwn yn brosiect hyfforddi defnyddiol, gan ei fod yn cynnwys gweithio gyda chydweithwyr, ymchwil hanes lleol, defnyddio’r gronfa ddata CALM ar gyfer ymchwil catalog a gwybodaeth am leoliadau, adalw cofnodion, digideiddio lle bo angen, cyfansoddi testun deongliadol, ei gyfieithu ac yn olaf amserlennu cynnwys cyfryngau cymdeithasol.

Datguddio Palas Llywelyn Fawr, 1984
CP395/7/164 Datguddio Palas Llywelyn Fawr, 1984

Mae’r ymgyrch wedi cynyddu cynulleidfaoedd ar gyfer ein proffiliau cyfryngau cymdeithasol, ac rydym wedi cael ymgysylltiad cadarnhaol iawn gydag ein dilynwyr. Mae peth o’r cynnwys wedi ysgogi pobl i rannu atgofion. Ein post fwyaf poblogaidd hyd yma yw ffotograff 1982 o fusnes lleol adnabyddus ‘Red Garages’ o Landudno ar eu pen-blwydd yn 75 oed, a gyrhaeddodd dros 8.5 mil o ddefnyddwyr ar Facebook.

Elusendai Llanrwst, 1976
CP395/17/45 Preswylydd olaf yn gadael Elusendai Llanrwst, 1976

Cyhoeddwyd y post cyntaf ar 28ain o Fawrth gyda’r tag #JiwbilîPlatinwmConwy / #PlatinumJubileeConwy, ac ar hyn o bryd rydym wedi cyrraedd post rhif 40 (1992, Marina Conwy yn agor). Mae’r prosiect wedi bod yn un cadarnhaol, gan adeiladu cynulleidfaoedd cyfryngau cymdeithasol, darparu cyfle i ddatblygu sgiliau staff, a chaniatáu i ni ddod o hyd i ffordd briodol o nodi’r Jiwbilî sydd yn canolbwyntio ar hanes pobl leol.

Gallwch ddilyn Gwasanaeth Archifau Conwy ar y cyfryngau cymdeithasol drwy’r cyfrifon canlynol:
Trydar @DiwylliantConwy
Facebook @diwylliantconwyculture

Kate Hallett, Uwch Archifydd, Gwasanaeth Archifau Conwy

Atgyweirio Morgeisi Canoloesol yn AGDdC

Ym mis Rhagfyr 2021, bûm yn ddigon ffodus i allu treulio wythnos yn AGDdC, Penarlâg, yn dysgu sut i wneud atgyweiriadau memrwn gyda Mark Allen, y Cadwraethydd, gan weithio ar forgeisi a hawliadau ymadael yn Sir y Fflint yn dyddio o’r 1300au i’r 1600au.

Cam cyntaf y gwaith ymarferol oedd glanhau’r dogfennau â sbwng mwg, gan ddefnyddio symudiadau cylchol i godi cymaint o’r baw â phosibl. Mae strwythur y memrwn yn wahanol i un papur, felly gall gydio mewn unrhyw faw, yn enwedig os bu lleithder. Unwaith y byddai’r dogfennau’n rhydd o faw arwyneb, roedden nhw’n barod i gael eu lleithio’n ysgafn, gan ddefnyddio techneg ‘brechdan’ Persbecs, matin capilari a Gore-Tex. Yna cawsant eu sychu, eu gosod ar flotiwr gyda phersbecs ar y top, ynghyd â phwysau. Cafodd plygiadau ar y ddogfen, fel corneli siâp triongl, eu gwastatáu cyn gosod y Persbecs ar y top. Gall y ddogfen gymryd dyddiau i sychu ac mae angen ei gwirio’n rheolaidd.

Ar ôl ei lanhau a’i sychu, fe wnaethom symud ymlaen wedyn i atgyweirio unrhyw rwygau neu ddarnau coll. Gwneir atgyweiriadau memrwn gyda gelatin, ac atgyweirio’r un pethau â’i gilydd. Mae angen ystyried gwead, lliw, trwch, arwynebedd y croen ac unrhyw batrymau gwythiennau wrth gydweddu â’r darn cywir o femrwn i wneud atgyweiriad. I atgyweirio twll gydag ymylon cryf, gellir dargopïo clwt i orgyffwrdd ychydig ar yr ymyl a bydd yr ymylon yn cael eu paru i’w asio â’r ddogfen. Os yw’r ddogfen wedi’i difrodi’n fwy gyda memrwn tenau, sych a fflawiog o amgylch colled, neu’n wan iawn mewn rhai ardaloedd oherwydd y difrod, gellir paru clwt mawr i gynnal y rhan hon.

Rhoddir gelatin i angori’r atgyweiriad yn ei le a sicrhau y bydd yn aros yn ei le ar ôl iddo gael ei leinio’n gywir i’r rhan a atgyweiriwyd. Unwaith y bydd yn sych, caiff y gelatin ei roi eto mewn cynyddrannau bach ar hyd ymyl yr atgyweiriad, gan weithio ar ei hyd a sicrhau y bydd y cyfan yn gwbl sownd.

Ar ôl i’r holl atgyweiriadau gael eu cwblhau, mae angen gwneud y man storio cywir er mwyn iddo fod yn gyfforddus ac yn ddiogel. Mae’r dewis o dai yn dibynnu a oes gan y ddogfen sêl, a yw’n ddogfen aml-bilen, neu a yw’n arbennig o bwysig.

Erbyn diwrnod olaf fy wythnos yn dysgu sut i weithio gyda dogfennau memrwn o bob math, roeddwn i’n teimlo’n hyderus gyda phopeth roeddwn i wedi’i ddysgu drwy gydol yr wythnos. Mae memrwn yn un o’r deunyddiau hynny sydd ag enw gwael am wneud i nifer o gadwraethwyr a rhwymwyr llyfrau deimlo’n nerfus yn gweithio ag o, ond gyda fy ymchwil mewn i’w hanes, dwi’n meddwl ei fod yn ddiddorol iawn, felly roedd i’n edrych ymlaen at ddysgu sut i weithio gydag o. Mae’r profiad newydd yma wedi bod o fudd i mi fel egin gadwraethwr, a rhoddodd well ddealltwriaeth i mi o’r deunydd ei hun. Rydw i’n eithriadol o ddiolchgar am y cyfle rwyf wedi’i gael yn dysgu’r hyn wnes i yn ystod yr wythnos, ac mae fy mhrofiad yn treulio amser yn AGDdC gyda Mark a gweddill y tîm archif wedi bod yn gadarnhaol iawn.

Emily MacMillan, Hyfforddai Cadwraeth,
Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (AGDdC).