Newyddion

Mae archifdai yn ailagor ar draws Cymru.

Mae archifdai yn ailagor ar draws Cymru. Ond i gadw ymwelwyr a staff yn ddiogel, rydym wedi gorfod gwneud newidiadau. Dyma’r hyn y dylech ei ddisgwyl pan fyddwn yn eich croesawu yn ôl.

  • Cysylltwch â’r archifdy. Bydd angen i chi wneud apwyntiad i ymweld.
  • Bydd angen i chi hefyd archebu’ch holl ddogfennau cyn eich ymweliad. Os oes gan yr archifdy gatalog ar-lein, edrychwch arno i ddod o hyd i’r dogfennau rydych chi eisiau eu gweld.
  • Ewch â phopeth y bydd ei angen arnoch chi ar gyfer yr ymweliad. Gallai hyn gynnwys eich pensil eich hun, llyfr nodiadau, chwyddwydr, gliniadur neu ddyfais arall, a chamera.
  • Pan fyddwch chi’n cyrraedd, bydd mesurau pellhau cymdeithasol a hylendid ar waith.
  • Bydd y dogfennau mewn cwarantîn am o leiaf 72 awr. Os ydych chi angen copïau o ddogfennau, cysylltwch â’r archifdy am gyngor cyn i chi ymweld.
  • Ni fydd mynediad at gyfrifiaduron, mynegeion, catalogau, llyfrgelloedd cyfeirio, microfiche a darllenwyr microfiche yn yr ystafell ymchwilio ar gael.
  • Ni fydd cyfleusterau ar gyfer cael egwyl, megis peiriannau bwyd a diod ac ardaloedd bwyta ar gael i’w defnyddio.
  • Er eich diogelwch eich hun ac eraill, ceisiwch gyffwrdd â’r dogfennau ac arwynebau bwrdd cyn lleied â phosibl yn ystod eich ymweliad.
  • Os na allwch chi ymweld yn bersonol, mae’n bosibl bod yr archifdy yn cynnig Gwasanaeth Ymchwil ac yn ymgymryd ag ymchwil ar eich rhan. Edrychwch ar eu gwefan am ragor o fanylion.

Yn olaf, croeso’n ôl, a diolch am ein helpu ni i sicrhau diogelwch pawb.

Rhyddfreiniad Caethwas Americanaidd yn Abertawe

Yn ystod y ddeunawfed ganrif, roedd y symudiad i ddiddymu’r Fasnach Gaethweision a chaethwasiaeth yn y cytrefi Prydeinig yn gryfaf mewn canolfannau trefol. Roedd trefi a dinasoedd mawr yn aml yn gartref i gymdeithasau diwylliannol ac athronyddol, lle gallai’r deallusion y trefi drafod materion mawr y dydd. Gwasanaethwyd canolfannau trefol yn dda hefyd gan bapurau newydd; y cyfrwng pwysicaf ar gyfer cyfleu’r ddadl seneddol am gaethwasiaeth i’r cyhoedd yn gyffredinol. Yn ystod y cyfnod hwn ychydig o drefi oedd gan Gymru, ac ni ymddangosodd y papur wythnosol cyntaf, sef y ‘Cambrian’, tan 1804.

I gymhlethu materion, roedd gwrthwynebiad hefyd yng Nghymru i’r mudiad diddymu. Er enghraifft, ym 1788 deisebodd Thomas Williams, meistr copr ym Mhenclawdd ger Abertawe, Dŷ’r Arglwyddi i fynegi ei siom ynghylch deddf newydd a ddyluniwyd i reoleiddio’r Fasnach Gaethweision. Roedd ef a’i bartneriaid wedi buddsoddi dros £70,000 mewn peiriannau i wneud nwyddau yn benodol ar gyfer y `Fasnach Affricanaidd’. Fe honnodd y byddai’r gyfraith arfaethedig newydd yn “difetha masnach Prydain i Affrica yn llwyr”: cysylltiad busnes pwysig a oedd yn darparu cyflogaeth i lawer o bobl leol [1]. Ar ben hynny, roedd gan lawer o deuluoedd blaenllaw Cymru ddiddordebau mewn planhigfeydd siwgr yn India’r Gorllewin [2]. Nid yw’n syndod bod y mudiad diddymol yn araf i ddatblygu yng Nghymru.

Newidiodd y sefyllfa yn ystod y 1820au. Yn 1822, sefydlwyd cymdeithas gwrth-gaethwasiaeth yn Abertawe a Castell-nedd[3]. Erbyn canol y 1820au roedd cymdeithasau tebyg hefyd wedi’u sefydlu yn nhrefi cyfagos Aberdaugleddau, Aberhonddu a Chaerfyrddin[4]. Yr allwedd i dwf y mudiad diddymu yn ne Cymru oedd taith genedlaethol Thomas Clarkson o amgylch Prydain rhwng 1823 a 1824. Ymwelodd Clarkson ag Abertawe ym mis Gorffennaf 1824[5].

Cambrian 9th April 1831 sharpen
Cambrian 9th Ebrill 1831

Cambrian 21 Jan 1826 Sharpen
Cambrian 21 Ionawr 1826

Y ffigwr blaenllaw yng nghymdeithas gwrth-gaethwasiaeth Abertawe a Castell-nedd oedd Joseph Tregelles Price, Crynwr lleol â diddordeb yng Ngwaith Haearn Abaty Nedd. Gan weithio ochr yn ochr ag unigolion blaenllaw eraill gan gynnwys Syr John Morris, Lewis Weston Dillwyn a Portreeves Abertawe a Castell-nedd, trefnodd Tregelles Price nifer o gyfarfodydd cyhoeddus[6]. Ef hefyd oedd y grym y tu ôl i gyfres o ddeisebau a anfonodd pobl Abertawe a Castell-nedd i Dŷ’r Senedd rhwng 1823 a 1833.

 

Chwaraeodd menywod ran bwysig hefyd yn y mudiad diddymu yn Abertawe a Castell-nedd. Ffurfiwyd Cymdeithas gwrth-Gaethwasiaeth Merched yn Abertawe ym 1830[7]. Ychydig a wyddys am aelodaeth y grŵp hwn, ond mae’n debyg ei fod yn cynnwys Jessie Donaldson (ne Heineken), athrawes ifanc ysgol yn Abertawe yn y 1830au gynnar. Yn dilyn hynny, treuliodd Donaldson amser yn America lle bu’n gweithredu tŷ diogel ar gyfer caethweision ffo ar lannau Afon Ohio[8].

Erbyn y 1830au roedd y mudiad diddymu wedi dod yn cause célèbre yn Abertawe a Castell-nedd. Dyma oedd cefndir y digwyddiadau a ddatblygodd ym 1833. Ym mis Ionawr 1833 cyrhaeddodd llong Americanaidd, Saint Peter, borthladd Abertawe. Ar y llong yma roedd caethwas du 20 oed o’r enw Willis. Wrth glywed bod caethwasiaeth wedi’i wahardd ar bridd Prydain, galwodd Willis am anfon ynad i’w long. Ychydig yn ddiweddarach cadarnhaodd Portreeve Abertawe nad oedd sail i gaethwasiaeth ar bridd Prydain, a oedd yn caniatáu i Willis gerdded i’r lan yn ddyn rhydd[9].

Cambrian 2nd Feb 1833
Cambrian, 2il o Chwefror 1833

Yn ystod y 1830au roedd Abertawe a Castell-nedd ar flaen y gad yn yr ymgyrch i ddiddymu caethwasiaeth yn y cytrefi Prydeinig. Roedd Abertawe wedi dod yn bell ers y 1780au pan ddeisebodd y meistr copr, Thomas Williams, Dŷ’r Arglwyddi i amddiffyn y Fasnach Gaethweision.

Dr David Morris,
Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg

 

[1] Deiseb gan Thomas Williams Esquire a’i bartneriaid, 7fed Gorffennaf 1788, HL / PO / JO / 10/7/788, Archifau Seneddol
[2] Cronfa ddata Legacies of British Slave-ownership https://www.ucl.ac.uk/lbs/search/ (gwelwyd 04/08/2020)
[3]Richard C. Allen, ‘”An Indefatigable Philanthropist”’: Joseph Tregelles Price (1784-1854) of Neath, Wales’ Quaker Studies’, Cyf. 23/2 (2018) t. 235
[4]Cambrian 10 Ebrill 1824, 28 Ionawr 1826, 25 Chwefror 1826
[5]Richard C. Allen, `‘”An Indefatigable Philanthropist”’: t. 236
[6]Richard C. Allen, `‘”An Indefatigable Philanthropist”’ t. 236; Chris Evans, Slave Wales, tt 84-85, Cambrian 21 Ionawr 1826, 9 Ebrill 1831
[7]Cambrian 13 Tachwedd 1830
[8]Cambrian 13 Medi 1889
[9]Cambrian 2il Feb 1833

Casgliad Helen Kegie MBE

Fel rhan o ddathliad World Photography Day 2020, dyma Rhiannon Griffiths, Archifau Gwent, yn sôn am gasgliad Helen Kegie.

Wedi’i adneuo yn Archifau Gwent yn 2014, mae gasgliad Helen Kegie MBE yn casgliad gwych o gofnodion hanes teulu yn ymwneud ag hynafiaid o Ynys Wyth a Chas-gwent, Sir Fynwy. Mae’r casgliad yn cynnwys ffotograffau, dyddiaduron, ffilmiau, llythyrau a dogfennau eraill.

Mae rhan o’r casgliad yn cynnwys wyth delwedd Ambroteip o’r 1860au. Phyllis Wyndham Thomas oedd perchennog rhain yn wreiddiol – roedd ei thad, Edmund Ballard, yn Ffotograffydd proffesiynol yng Nghas-gwent ar ddiwedd y 19eg a dechrau’r 20fed ganrif.

Tynnwyd un o’r ffotograffau gan Alfred Winter yn ei stiwdio yn 29 Bourke St. East, Melbourne, Awstralia. Mae cofnodion Llyfrgell y Wladwriaeth yn Victoria yn cadarnhau mae yna roedd e’n gweithio rhwng 1860-1864. Wrth i sawl unigolyn ymddangos mewn mwy nag un ffotograff, ymddengys eu bod yn set o ffotograffau teuluol a dynnwyd tua’r un amser yn Awstralia. Nid oes cysylltiad clir rhwng Awstralia a’r teulu Thomas / Ballard a oedd yn berchen arnynt; mae’n ymddangos yn debygol y daeth yr Ambroteipiau yn eiddo Ballard yn annibynnol.

Mae Ambroteip yn cael ei greu gan ddefnyddio amrywiad o’r broses plât gwlyb colodion, a datblygwyd gan Frederick Scott Archer mewn cydweithrediad â Peter Wickens Fry ym 1852. Mae Ambroteipiau wedi’u tan-amlygu’n fwriadol. Dim ond wrth roi cefndir tywyll, anhryloyw y tu ôl i’r gwydr gellir eu gweld. Defnyddiwyd fframiau cywrain i osgoi crafu’r haen colodion neu osgoi i’r haen colodion i dod i ffwrdd o’r gwydr. Mae pob Ambroteip yn unigryw gan na ellir gwneud copïau.

Wrth asesu Ambroteipiau casgliad Helen Kegie MBE, gwelsom fod pump ohonynt yn dioddef o effaith drych arian, sef staen metelaidd ar arwyneb y gwydr.

D5957 I7 F unidentified older woman

Gall llygryddion, tymereddau uchel a lleithder achosi i ronynnau arian mewn ffotograffau i ocsideiddio a mudo. Pan fydd ïonau arian yn cyrraedd arwyneb ffotograff maent yn ffurfio haen fetelaidd adlewyrchol ar y gwydr. Gall effaith drych arian hefyd fod o ganlyniad i’r ffotograffau dod i gysylltiad â deunyddiau o ansawdd gwael.

Er mwyn gwarchod yr Ambroteipiau, penderfynwyd y dylid glanhau’r fframiau’n drylwyr a chael gwared ar rywfaint o’r paent a’r glud anifeiliaid. Ar ôl y gwaith cadwraeth, tynnwyd llun digidol o bob Ambroteip, ei roi mewn ffolder sydd wedi’i wneud i fesur, a cadw’r ffolderi yma mewn blwch pwrpasol – bydd y pecynnu eilaidd hwn yn helpu rhag i lygryddion achosi difrod pellach.

Mae angen JavaScript ar y sioe sleidiau hon.

Os hoffech ddarllen mwy am waith Helen Kegie MBE a’i chasgliad gallwch fynd i www.helenkegiecollection.org

Rhiannon Griffiths, 
Archifau Gwent

Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych ac Archifdy Sir y Fflint yn uno i greu Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru

Ar 1af Ebrill 2020, er gwaethaf ein bod ni mewn cyfnod clo cenedlaethol oherwydd yr pandemig coronafeirws, roedd Archifdy Sir y Fflint ac Archifdy Sir Ddinbych yn gweithio y tu ôl i’r llenni i greu gwasanaeth ar y cyd. Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru, neu AGDdC, yw enw’r gwasanaeth newydd yma, ac rydym yn cynrychioli Sir Ddinbych a Sir y Fflint.

Nod AGDdC yw creu gwasanaeth archifau cryf a chynaliadwy i’r rhanbarth.  Mae’n gyfle i’r gwasanaeth i ddenu ymwelwyr newydd, cynyddu nifer ei wirfoddolwyr, cynyddu gweithgareddau digideiddio ac allgymorth, a thrwy hynny cynllunio ar gyfer dyfodol y gwasanaeth gan sicrhau ei fod yn parhau i fod yn berthnasol nawr ac i’r dyfodol.

Bydd y gwasanaeth newydd yn parhau i weithredu yn ôl yr arfer ar draws y ddwy swyddfa – Rhuthun a Phenarlâg, ond y cynllun hirdymor yw symud i adeilad newydd ecogyfeillgar a phwrpasol yn yr Wyddgrug, ger Theatr Clwyd. Mae’r adeilad newydd a’r cynllun gweithgareddau yn ddibynnol ar lwyddiant ein cais am gyllid grant, ac edrychwn ymlaen at glywed newyddion am ein cais yn 2021. Pe baem yn llwyddiannus, rydym yn gobeithio symud i’r ganolfan archifau newydd yn 2025.

Ers creu’r gwasanaeth ar y cyd, rydym wedi ail-frandio ein tudalennau cyfryngau cymdeithasol. Mae’r dudalen Facebook newydd Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (North East Wales Archives) yn amlygu beth mae’r gwasanaeth yn ei wneud, yn hyrwyddo ein casgliadau a’n gwasanaethau, ac yn diddanu ein dilynwyr gyda straeon a lluniau o’r Archifau.

Dilynwch ni er mwyn gweld a rhannu ein negeseuon, ac i fwynhau’r cyfoeth o wybodaeth y byddwn yn ei rhannu â chi. Dyma’r cyfrifon newydd:

Facebook  https://www.facebook.com/archifaugogleddddwyraincymru/

Trydar  https://twitter.com/ArchifauGDCymru

Neu Instagram https://www.instagram.com/archifaugogleddddwyraincymru/

Er bod y ddwy swyddfa wedi cau i’r cyhoedd ers mis Mawrth, rydym wedi bod yn cynnal gwasanaeth cyfyngedig i alluogi cwsmeriaid i gael mynediad o bell at rai o’n casgliadau er mwyn barhau i ymchwilio i hanes eu teulu, hanes eu cartref a phrosiectau ymchwil eraill. Rydym yn bwriadu dechrau gwahodd ymchwilwyr yn ôl i’r adeilad ym mis Medi, pan fyddwn yn ail-agor gyda mesurau newydd yn eu lle er mwyn ddiogelu ein cwsmeriaid a staff. Gallwch ddarllen mwy am yr hyn rydym wedi bod yn gweithio arno yn rhifyn cyntaf ein Cylchlythyr Gwasanaeth ar y Cyd: Cylchlythyr AGDdC

Stephanie Hines, Archifydd
Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (Penarlâg)

Darostyngiad a Distryw: Dwy Fordaith o Borthladd Caerdydd

Mae gan Archifau Morgannwg drefniadau criw a llyfrau log ar gyfer llongau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Caerdydd rhwng 1863-1913 (cyf. DCA). Mae’r digwyddiadau isod yn adlewyrchu dau achlysur hynod a gofnodwyd yn y logiau hyn.

Mae’n rhaid bod Charles Woollacott, meistr y Talca (rhif swyddogol 50438), dyn o Ddyfnaint oedd yn 41 oed, wedi synnu at yr hyn a ddigwyddodd yn ei long yn ystod mordaith yn cario glo o Gaerdydd i Awstralia, a ddechreuodd ym mis Gorffennaf 1869 ac a ddaeth i lan ym mis Rhagfyr 1870. Y cogydd oedd prif achos yr helynt, fel y cofnododd Woollacott ym mis Ionawr 1870:

Glamorgan Archives 1

…we find that the man Thom[as] Roelph engaged as cook and steward at £5 per month, does not know anything about Cooking. He cannot Boil a Potatoe…It is intended to reduce his Wages in proportion to his Incompetency.

Ar fordaith hir roedd bwyd yn bwysig iawn, ac roedd anallu cogydd i ddarparu bwyd da yn bygwth iechyd y criw, a thrwy hynny eu gallu i weithio. Roedd y broblem hyd yn oed yn fwy difrifol oherwydd mai llong hwylio oedd y Talca ac felly roedd y gwaith hyd yn oed yn galetach. Parhaodd y problemau ar y Talca, ac ym mis Chwefror nodwyd yn y log:

All hands came aft to say they could not do their work if they could not get their victules better cooked.

Drwy drugaredd, bum niwrnod yn ddiweddarach yn Freemantle, Awstralia, nododd Charles Woollacott:

This day Thomas Raulph [sic] deserted the ship.

Ni ddaeth yr hanes i ben yn y fanno. Yn Freemantle, penodwyd dyn arall, sef Richard Evans, yn gogydd. Fel mae’r ddogfen ym mhapurau’r llong yn profi, roedd Evans yn droseddwr a’i hanfonwyd i Awstralia, ac, ar ôl cwblhau ei ddedfryd roedd yn gweithio er mwyn talu am ei daith adref (er iddo adael yn Dunkirk). Mae rhestr y criw yn nodi ei fod yn 32, ac mai Lerpwl oedd ei fan geni. Mae’n debygol y byddai’n well gan Gapten Woollacott pe byddai Richard Evans wedi aros yn Awstralia. Roedd y cogydd newydd yn haerllug, yn anufudd ac yn anghymwys, yn gwrthod dilyn cyfarwyddiadau, nes i’r meistr orfod nodi yn y log:

I did not know when I shipped him that he had been a convict. Upon the next occasion I intend to put him in confinement for the sake of Subordination of the Ship, called him aft and read this entry to him. Received a insullent reply and a threat of-what he-would do when he got home.

Mae’n debyg nad yw cael ei anfon i Awstralia wedi newid Richard Evans.

Yn wahanol i hyn, mae sylwadau meistr yr S.S. Afonwen (rhif swyddogol 105191) ar gyfer mis Rhagfyr 1908 yn cofnodi digwyddiad tra gwahanol. Tra roedd y llong wedi docio ym Messina, Sisili, ar fordaith yn cario glo, bu daeargryn difrifol yn yr ardal. Bu’r criw’n ddewr iawn; cafodd dau ohonynt fedal Albert a chafodd un arall ei ganmol gan Frenin yr Eidal, oll am eu hymdrechion i achub pobl leol rhag y trychineb gan roi eu bywydau eu hunain yn y fantol. Defnyddiwyd y cwch i ddod â phobl oedd wedi’u hanafu i ddiogelwch yn Napoli. Mae’r meistr, William Owen, yn arddangos ataliaeth broffesiynol yn ei sylwadau yn y log swyddogol ar gyfer 28 Rhagfyr 1908 gan drafod effeithiau corfforol y daeargryn yn unig ar ei long:

Glamorgan Archives 2

Glamorgan Archives 3

At 5.15 all hands disturbed by heavy earthquake shock causing great confusion on board, rushing on deck but being pitched dark and the air full of dust was unable to see anything; same time tidal wave came over quay which raised the ship bodily tearing adrift all moorings… unknown steamer which was adrift collided with our starboard bow damaging same… the water now receded and ship grounded… At 7 a.m. sky cleared when we found out the quay had collapsed and town destroyed…

Nodwyd bod un aelod o’r criw, Ali Hassan, ar y lan ar yr adeg ac mae’r cofnod wrth ei enw yn rhestr y criw yn nodi …credir y bu farw yn y daeargryn.

Glamorgan Archives 4

Mae erthygl yn y Western Mail ar 15 Rhagfyr 1965, yn defnyddio llythyron ac atgofion y criw, yn adrodd hanes llawer mwy cyffrous. Dywedodd Capten Owen, oedd wedi ymddeol a mynd yn ôl i Amlwch, Sir Fôn:

a great wall of water sprang up with appalling violence; it was a miracle we came through it. The wind howled around us and waves continually swamped us as though a squall had come on. Vast eddying clouds of dust settled on the ship like a fog.

Ceisiodd llawer o bobl a oedd yn dianc rhag y daeargryn nofio tuag at longau’r harbwr.  Credir bod 19 o bobl wedi cyrraedd yr Afonwen gan gynnwys dyn o Gaerdydd, cyd-ddigwyddiad od iawn! Fore drannoeth, aeth Capten Owen â thri dyn at y lan i geisio cyfarwyddiadau gan Gonsyliaeth Prydain, ond roedd wedi’i dinistrio. Ysgrifennodd gofnod ar gyfer 29 Rhagfyr 1908:

At 8 a.m. this day-I went on shore but unable to find any means of communication and no one to give instructions I returned on board and decided to proceed to Naples, sailing from Messina 10 a.m.

Un o’r dynion a aeth i’r lan gydag ef oedd Eric Possart, prentis 18 oed o Gaerdydd. Trafododd y digwyddiad mewn llythyr at ei dad:

The people were all cut and bleeding… As fast as we could we were taking them aboard ships. We could only find one doctor alive. Little girls and boys saw their own hair turning white as snow

Credir bod dros 100,000 o bobl wedi’u lladd.

Roedd rhan fwyaf y mordeithiau a drafodwyd yn nhrefniadau criw Caerdydd yn llai cyffrous, ond mae’r cofnodion yn ddiddorol serch hynny, gan eu bod yn rhoi golwg i ni ar fasnach o borthladdoedd Morgannwg, bywyd ar long, ynghyd â gwybodaeth am y criw ac am y cyflyrau yr oeddent yn gweithio ynddynt.

Archifau Morgannwg