Gwaith Da yn Cadw’r Hyn sydd Dda: Cadw Deddfau Hywel Dda yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd

Bob blwyddyn, mae’r Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol yn cynnal Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd gyda’r nod o dynnu sylw at y materion strategol, diwylliannol a thechnolegol cymhleth sy’n gysylltiedig â sicrhau mynediad parhaus at gynnwys digidol. Mae eleni wedi dwyn sylw yn benodol at y ddibyniaeth fyd-eang ar wybodaeth ddigidol, seilwaith a chysylltedd ac mae’r thema eleni: Digidau: er Daioni, yn adlewyrchu effaith gadarnhaol cadw a darparu mynediad at gynnwys digidol dibynadwy. Mae’r thema hon yn cyd-fynd yn berffaith ag ymagweddau arloesol y Llyfrgell mewn cadwraeth draddodiadol, digido a chadwraeth ddigidol sy’n integreiddio i sicrhau bod Llawysgrif Boston o Gyfreithiau Hywel Dda yn hygyrch nawr ac yn y dyfodol.

Llawysgrif Boston

Prynwyd Llawysgrif Boston yn 2012 gan y Llyfrgell gyda chymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri, Cyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru. Mae’r llawysgrif, a ysgrifennwyd yn Gymraeg, yn dyddio o tua 1350 ac mae’n cofnodi deddfau brodorol Cymru, y credwyd iddynt gael eu codeiddio gan Hywel Dda. Mae’n destun allweddol yn hanes cyfraith Cymru ac mae’n rhoi cyfle inni dreiddio i fywyd diwylliannol a hunaniaeth Cymru. Fe’i defnyddiwyd fel testun gwaith, gan gael ei anodi gan Farnwr yn Ne Cymru, a’i gariodd o gwmpas yn ei boced. Erbyn y 19eg ganrif, roedd y llawysgrif wedi cyrraedd America ac roedd yng ngofal Cymdeithas Hanesyddol Massachusetts yn Boston, ar ôl cael ei chludo yno gan ymfudwr mae’n debyg.

Datgelodd asesiad cadwraeth fod y llawysgrif yn fregus iawn, gyda llawer o rwygiadau a holltiadau, gan olygu na ellid ei thrafod heb y risg o ddifrod pellach. Penderfynwyd dad-rwymo’r gyfrol a digideiddio’r cynnwys, a fyddai’n galluogi ail-rwymo’r gwreiddiol, creu copïau ffacsimili a mynediad digidol.

Llif gwaith o un pen i’r llall

Mae llif gwaith cymhleth wedi’i ddatblygu i reoli’r broses ddigido, o ddethol i ddarparu mynediad a storio. Sicrhaodd ymarfer meincnodi fod y llawysgrif yn cael ei digido yn unol â’r safonau a’r fethodoleg a sefydlwyd ar gyfer digido deunyddiau llawysgrif. Nodwyd y protocolau ar gyfer sganio, gan gynnwys y wybodaeth hanfodol er mwyn cipio delwedd, sef , priodoli enw ffeil, proses trosi, a phenodi fformatau ffeiliau ar gyfer ffeiliau meistr a deilliadol.

Siart Llif gwaith Llawysgrifau
Y llif gwaith

Digido’r llawysgrif

Hwyluswyd y broses sganio trwy’r dadrwymo, gan alluogi cipio pob ffolio yn gyfan, heb yr angen i ddad-ystofi (de-warp). Cynorthwyodd hyn gyda’r broses o ymestyn ymylon allanol y memrwn yn ddigidol. Gellid sganio pob ffolio gwastad trwy ddefnyddio system sganio llinell, yn hytrach na’r dull arferol o ddefnyddio camera a chrud un siot . Trwy ddefnyddio’r dull hwn, gellid cipio’r delweddau ar eglurdeb uwch nag y byddai arferion gwaith normal yn ei ganiatáu ac roedd mwy o gysondeb o ran goleuo, a chywirdeb lliw gwell.

Cynhyrchodd y broses sganio ffeiliau meistr TIFF, gyda’r deilliadau JP2 yn cael eu cynhyrchu wrth amlyncu i Fedora, y System Rheoli Asedau Digidol. Cynhyrchwyd y ffeiliau METS, a oedd yn cynnwys metadata disgrifiadol a strwythurol wrth amlyncu. Storiwyd y prif ffeiliau TIFF yn yr Archif Ddigidol. Mae camau cadwraeth, gan gynnwys gwirio checksum , monitro sefydlogrwydd a chynllunio cadwraeth yn sicrhau bod y cynnwys digidol yn cael ei gadw.

Creu’r ffacsimiliau

Budd arall o’r broses dadrwymo a sganio oedd y cyfle i’r Llyfrgell ddangos ei thechnegau arloesol wrth greu ffacsimiliau, sydd bron yr un ffunud â’r rhai gwreiddiol. Cydiwyd copïau printiedig o’r dail wedi’u sganio, ar bapur archifol o ansawdd uchel, a’u pastio gefn wrth gefn i ffurfio ffolios a chydiadau. Sicrhaodd y fformat cefn wrth gefn hwn y byddai’r ffacsimili yr un trwch â’r llawysgrif wreiddiol. Arweiniodd y dechneg arloesol o efelychu memrwn trwy ymestyn y papur â llaw yn anwastad, tra bod y dail yn dal i fod yn llaith, at ymddangosiad crychiog dilys.
Rhwymwyd y ffacsimiliau yn yr un modd â’r gwreiddiol ac fe’u defnyddiwyd at ddibenion addysgu ac allgymorth, gan ganiatáu mynediad am gyfnod estynedig i’r llawysgrif, gan ddiogelu’r gwreiddiol.

Llawysgrif Boston a 2 ffacsimili

Allwch chi weld y gwahaniaeth!

Gellir gweld y llawysgrif ddigidol ar wefan y Llyfrgell. Mae’r delweddau’n cael eu gweini trwy faniffest IIIF, wedi’i gysylltu â’r ffeiliau deilliadol a gedwir yn Fedora, sy’n cyflenwi’r Gwyliwr Cyffredinol (Universal Viewer). Gellir newid y delweddau, gyda’r gallu i chwyddo rannau o’r llawysgrif, troi’r tudalennau a chael amrywiaeth o olygfeydd. Mae’r metadata disgrifiadol ar gael gyda’r delweddau er mwyn ddarparu gwybodaeth gyd-destunol.

Trwy ei dull integredig o warchod ac ymestyn mynediad i un o drysorau mwyaf arwyddocaol Cymru, mae’r Llyfrgell yn sicr wedi defnyddio ei digidau, yn ffigurol ac yn llythrennol, er lles ac i bawb.

Sally McInnes, Pennaeth Gofal Casgliadau a Chasgliadau Unigryw
Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Mis Hanes Pobl Dduon: Nathaniel Wells

Yn nghasgliadau Archifau Gwent mae cytundeb priodas rhwng Nathaniel Wells a Harriet Este, sy’n rhoi manylion enwau’r 146 o ddynion, menywod a phlant mewn caethiwed ar un o’i blanhigfeydd.

Ganwyd Nathaniel Wells ym 1779 ar blanhigfa ar Ynys St Christopher (St Kitts). Fe’i ganed yn gaethwas, ond aeth ymlaen i fod yn Siryf ac yn Ddirprwy Raglaw Sir Fynwy, yn Ynad Heddwch, yn is-gapten yng Nghalfaria Yeoman Caerloyw a Mynwy, ac yn warden eglwys Sant Arvans.

Ei dad oedd William Wells, perchennog planhigfa a chaethwas o Gaerdydd, a’i fam Juggy – Joardine Wells yn ddiweddarach – yn gaethwas tŷ. Yn 1783, cafodd Nathaniel ei ‘ryddhau’ gan ei dad ac fe’i hanfonwyd i Loegr i gael ei addysg. Pan fu farw William Wells ym 1794, gadawodd fwyafrif helaeth ei ystâd i Nathaniel a rhyddhawyd Juggy.

Etifeddodd Nathaniel Wells ystâd gwerth £200,000 – gan gynnwys sawl planhigfa a chaethwas. Yn fuan wedi hynny, prynodd Nathaniel ystâd Piercefield House ac yn ddiweddarach priododd Harriet Este, merch caplan i’r Brenin Siôr II, ym 1801.

Cyfrannodd Nathaniel Wells lawer i gymdeithas Cymru, ond beth am y dynion, menywod, plant a babanod a oedd yn eiddo iddo ac y mae eu henwau yn ymddangos yn ei gofnodion fel rhan o drafodiad eiddo yn unig? Roedd gan ei dad, William Wells, blant gyda sawl un o’i gaethweision benywaidd felly mae’n debyg bod Nathaniel yn perthyn i rai o’r caethweision yr oedd yn berchen arnynt.

Mae cytundeb priodas Nathaniel Wells a Harriet Este yn cyfeirio at blanhigfa Vanbells yn St Kitts ac yn rhestru enwau 146 o gaethweision. Yn anffodus ychydig a wyddom am fywydau a phrofiadau’r oedolion mewn caethiwed, megis George Crabhole, Landaff, Tom Pigeon, Little Kitty, Nannet, Doll, a’r plant a elwir yn Candice, Sappho and Quamina. Efallai bod rhai ohonyn nhw wedi byw fel unedau teulu fel yr awgrymwyd wrth yr enwau Tom a Bess Theroude, a Tom a Mary Bishop.

Er y diddymwyd y fasnach caethweision yn yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1807, ni waharddwyd caethwasiaeth ei hun tan 1833. Daeth hyn i rym ym 1834, ond bu’n rhaid i gyn-gaethweision ddod yn brentisiaid neu fawr ddim mwy na gweithwyr sydd wedi’u mewnoli nes i’r ddeddf hon gael ei diddymu ym 1838.

Yn 1850, gwerthodd Nathaniel Wells Ystâd Piercefield ac ym 1852, bu farw yng Nghaerfaddon, yn 72 oed.

Darn unigryw o hanes Du Cymru ar gael i’w lawrlwytho o Brifysgol Caerdydd

Mae darn hynod o brin o hanes Du Cymru wedi’i gyhoeddi ar lein. Cyhoeddodd William Hall, caethwas a ddihangodd o America, hanes ei fywyd o Gaerdydd ym 1862.

Ym 1862, cyhoeddodd William Hall ei “Naratif Bersonol”, sy’n olrhain hanes brawychus ei enedigaeth mewn caethiwed, a’i daith hirfaith o Dennessee i Gaerdydd. Ynddo, mae Hall yn disgrifio cael ei werthu i berchnogion planhigfeydd, yn manylu sut y ceisiodd ddianc caethwasiaeth ar amryw o achlysuron, a’n trafod ei brofiadau yn cwrdd â chaethweision eraill.

Mae’r ddogfen dan ofal Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd, a credir mai dyma un o ddau gopi sydd wedi goroesi yn fyd-eang.

William Hall's A Personal Narritive
Cyhoeddodd William Hall hanes ei fywyd o Stryd Bute ym 1862

Ysbrydoli’r Genhedlaeth Nesaf o Ymchwilwyr

Mae’n bamffled bychan, bregus – ac mae ar gael ar lein i unrhyw un ei ddarllen a’i lawrlwytho.

Medd Tracey Stanley, Llyfrgellydd Prifysgol Caerdydd: “Mae’r ddogfen unigryw yma’n rhan mor bwysig o hanes Du Caerdydd, a Chymru, a ro’n ni eisiau ei gwneud ar gael i bawb.”

“’Dyn ni’n dal i ddarganfod mwy am fywyd William Hall – rydym ni’n gobeithio y bydd cyhoeddi’r ddogfen ar lein yn ysbrydoli cenhedlaeth newydd o ymchwilwyr, fydd yn parhau i archwilio hanes pobl Ddu yng Nghymru.”

Rhannu Gweithiau Prin gan Awduron Du

Fe noddwyd y ddogfen yn wreiddiol gan fynychwyr capel Wesleaidd yng Nghaerdydd, sy’n taro goleuni ar y gefnogaeth oedd i’r mudiad Diddymu Caethwasiaeth yn y ddinas ar y pryd.

Oherwydd natur fregus y ddogfen, fe fyddai’n cael ei darllen fel rheol dan amodau arbenigol yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau’r Brifysgol. Mae’r cyfnod clo wedi peri sialens i ymchwilwyr sy’n defnyddio llyfrau prin – a mae technoleg ddigidol wedi golygu y gall peth o’r gwaith hwn barhau.

“Mae ein staff wedi bod yn gweithio’n galed i gefnogi myfyrwyr ac ymchwilwyr yn ystod y cyfnod anodd hwn. Yma yng Nghasgliadau Arbennig ac Archifau, mae hyn wedi golygu rhoi rhai dogfennau unigryw ar lein, a allai fod yn rhy brin neu fregus i’w hymchwilio yn y cnawd ar hyn o bryd.” meddai Alan Vaughan Hughes, Pennaeth Casgliadau Arbennig ac Archifau Prifysgol Caerdydd.

“Mae gweithiau hanesyddol gan awduron Du – fel gwaith William Hall – yn haeddu cynulleidfa ehangach, a ‘dyn ni’n falch o allu rhannu’r gwaith hwn gyda phawb trwy’r Internet Archive. Rydym ni hefyd yn ddiolchgar iawn i’r Athro William Jones a Dr David Wyatt am eu gwaith yn ymchwilio a chodi ymwybyddiaeth o’r ddogfen werthfawr hon.”

Gallwch ddarganfod mwy am hanes William Hall, a’r mudiad Diddymu yng Nghaerdydd yn Canu Caeth, a olygwyd gan Daniel G Williams.

Copi llawn o Naratif Bersonol William Hall i’w lawrlwytho:

https://archive.org/details/williamhall

Casgliadau Arbennig ac Archifau
Prifysgol Caerdydd

 

Mae archifdai yn ailagor ar draws Cymru.

Mae archifdai yn ailagor ar draws Cymru. Ond i gadw ymwelwyr a staff yn ddiogel, rydym wedi gorfod gwneud newidiadau. Dyma’r hyn y dylech ei ddisgwyl pan fyddwn yn eich croesawu yn ôl.

  • Cysylltwch â’r archifdy. Bydd angen i chi wneud apwyntiad i ymweld.
  • Bydd angen i chi hefyd archebu’ch holl ddogfennau cyn eich ymweliad. Os oes gan yr archifdy gatalog ar-lein, edrychwch arno i ddod o hyd i’r dogfennau rydych chi eisiau eu gweld.
  • Ewch â phopeth y bydd ei angen arnoch chi ar gyfer yr ymweliad. Gallai hyn gynnwys eich pensil eich hun, llyfr nodiadau, chwyddwydr, gliniadur neu ddyfais arall, a chamera.
  • Pan fyddwch chi’n cyrraedd, bydd mesurau pellhau cymdeithasol a hylendid ar waith.
  • Bydd y dogfennau mewn cwarantîn am o leiaf 72 awr. Os ydych chi angen copïau o ddogfennau, cysylltwch â’r archifdy am gyngor cyn i chi ymweld.
  • Ni fydd mynediad at gyfrifiaduron, mynegeion, catalogau, llyfrgelloedd cyfeirio, microfiche a darllenwyr microfiche yn yr ystafell ymchwilio ar gael.
  • Ni fydd cyfleusterau ar gyfer cael egwyl, megis peiriannau bwyd a diod ac ardaloedd bwyta ar gael i’w defnyddio.
  • Er eich diogelwch eich hun ac eraill, ceisiwch gyffwrdd â’r dogfennau ac arwynebau bwrdd cyn lleied â phosibl yn ystod eich ymweliad.
  • Os na allwch chi ymweld yn bersonol, mae’n bosibl bod yr archifdy yn cynnig Gwasanaeth Ymchwil ac yn ymgymryd ag ymchwil ar eich rhan. Edrychwch ar eu gwefan am ragor o fanylion.

Yn olaf, croeso’n ôl, a diolch am ein helpu ni i sicrhau diogelwch pawb.

Rhyddfreiniad Caethwas Americanaidd yn Abertawe

Yn ystod y ddeunawfed ganrif, roedd y symudiad i ddiddymu’r Fasnach Gaethweision a chaethwasiaeth yn y cytrefi Prydeinig yn gryfaf mewn canolfannau trefol. Roedd trefi a dinasoedd mawr yn aml yn gartref i gymdeithasau diwylliannol ac athronyddol, lle gallai’r deallusion y trefi drafod materion mawr y dydd. Gwasanaethwyd canolfannau trefol yn dda hefyd gan bapurau newydd; y cyfrwng pwysicaf ar gyfer cyfleu’r ddadl seneddol am gaethwasiaeth i’r cyhoedd yn gyffredinol. Yn ystod y cyfnod hwn ychydig o drefi oedd gan Gymru, ac ni ymddangosodd y papur wythnosol cyntaf, sef y ‘Cambrian’, tan 1804.

I gymhlethu materion, roedd gwrthwynebiad hefyd yng Nghymru i’r mudiad diddymu. Er enghraifft, ym 1788 deisebodd Thomas Williams, meistr copr ym Mhenclawdd ger Abertawe, Dŷ’r Arglwyddi i fynegi ei siom ynghylch deddf newydd a ddyluniwyd i reoleiddio’r Fasnach Gaethweision. Roedd ef a’i bartneriaid wedi buddsoddi dros £70,000 mewn peiriannau i wneud nwyddau yn benodol ar gyfer y `Fasnach Affricanaidd’. Fe honnodd y byddai’r gyfraith arfaethedig newydd yn “difetha masnach Prydain i Affrica yn llwyr”: cysylltiad busnes pwysig a oedd yn darparu cyflogaeth i lawer o bobl leol [1]. Ar ben hynny, roedd gan lawer o deuluoedd blaenllaw Cymru ddiddordebau mewn planhigfeydd siwgr yn India’r Gorllewin [2]. Nid yw’n syndod bod y mudiad diddymol yn araf i ddatblygu yng Nghymru.

Newidiodd y sefyllfa yn ystod y 1820au. Yn 1822, sefydlwyd cymdeithas gwrth-gaethwasiaeth yn Abertawe a Castell-nedd[3]. Erbyn canol y 1820au roedd cymdeithasau tebyg hefyd wedi’u sefydlu yn nhrefi cyfagos Aberdaugleddau, Aberhonddu a Chaerfyrddin[4]. Yr allwedd i dwf y mudiad diddymu yn ne Cymru oedd taith genedlaethol Thomas Clarkson o amgylch Prydain rhwng 1823 a 1824. Ymwelodd Clarkson ag Abertawe ym mis Gorffennaf 1824[5].

Cambrian 9th April 1831 sharpen
Cambrian 9th Ebrill 1831

Cambrian 21 Jan 1826 Sharpen
Cambrian 21 Ionawr 1826

Y ffigwr blaenllaw yng nghymdeithas gwrth-gaethwasiaeth Abertawe a Castell-nedd oedd Joseph Tregelles Price, Crynwr lleol â diddordeb yng Ngwaith Haearn Abaty Nedd. Gan weithio ochr yn ochr ag unigolion blaenllaw eraill gan gynnwys Syr John Morris, Lewis Weston Dillwyn a Portreeves Abertawe a Castell-nedd, trefnodd Tregelles Price nifer o gyfarfodydd cyhoeddus[6]. Ef hefyd oedd y grym y tu ôl i gyfres o ddeisebau a anfonodd pobl Abertawe a Castell-nedd i Dŷ’r Senedd rhwng 1823 a 1833.

 

Chwaraeodd menywod ran bwysig hefyd yn y mudiad diddymu yn Abertawe a Castell-nedd. Ffurfiwyd Cymdeithas gwrth-Gaethwasiaeth Merched yn Abertawe ym 1830[7]. Ychydig a wyddys am aelodaeth y grŵp hwn, ond mae’n debyg ei fod yn cynnwys Jessie Donaldson (ne Heineken), athrawes ifanc ysgol yn Abertawe yn y 1830au gynnar. Yn dilyn hynny, treuliodd Donaldson amser yn America lle bu’n gweithredu tŷ diogel ar gyfer caethweision ffo ar lannau Afon Ohio[8].

Erbyn y 1830au roedd y mudiad diddymu wedi dod yn cause célèbre yn Abertawe a Castell-nedd. Dyma oedd cefndir y digwyddiadau a ddatblygodd ym 1833. Ym mis Ionawr 1833 cyrhaeddodd llong Americanaidd, Saint Peter, borthladd Abertawe. Ar y llong yma roedd caethwas du 20 oed o’r enw Willis. Wrth glywed bod caethwasiaeth wedi’i wahardd ar bridd Prydain, galwodd Willis am anfon ynad i’w long. Ychydig yn ddiweddarach cadarnhaodd Portreeve Abertawe nad oedd sail i gaethwasiaeth ar bridd Prydain, a oedd yn caniatáu i Willis gerdded i’r lan yn ddyn rhydd[9].

Cambrian 2nd Feb 1833
Cambrian, 2il o Chwefror 1833

Yn ystod y 1830au roedd Abertawe a Castell-nedd ar flaen y gad yn yr ymgyrch i ddiddymu caethwasiaeth yn y cytrefi Prydeinig. Roedd Abertawe wedi dod yn bell ers y 1780au pan ddeisebodd y meistr copr, Thomas Williams, Dŷ’r Arglwyddi i amddiffyn y Fasnach Gaethweision.

Dr David Morris,
Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg

 

[1] Deiseb gan Thomas Williams Esquire a’i bartneriaid, 7fed Gorffennaf 1788, HL / PO / JO / 10/7/788, Archifau Seneddol
[2] Cronfa ddata Legacies of British Slave-ownership https://www.ucl.ac.uk/lbs/search/ (gwelwyd 04/08/2020)
[3]Richard C. Allen, ‘”An Indefatigable Philanthropist”’: Joseph Tregelles Price (1784-1854) of Neath, Wales’ Quaker Studies’, Cyf. 23/2 (2018) t. 235
[4]Cambrian 10 Ebrill 1824, 28 Ionawr 1826, 25 Chwefror 1826
[5]Richard C. Allen, `‘”An Indefatigable Philanthropist”’: t. 236
[6]Richard C. Allen, `‘”An Indefatigable Philanthropist”’ t. 236; Chris Evans, Slave Wales, tt 84-85, Cambrian 21 Ionawr 1826, 9 Ebrill 1831
[7]Cambrian 13 Tachwedd 1830
[8]Cambrian 13 Medi 1889
[9]Cambrian 2il Feb 1833