Ail-gylchu’r Gorffennol – Prosiect Archifau Ynys Môn

Mae Archifdai ar draws Cymru yn paratoi i ddathlu eu gwasanaethau a’u casgliadau ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archif a fydd eleni’n cael ei chynnal rhwng 23ain a 30ain Tachwedd. Bydd yr ymgyrch hon yn annog pobl i ddarganfod y straeon, y ffeithiau, y llefydd a’r bobl sydd wrth galon cymunedau Cymru.

Fel rhan o’r dathliadau, cynhaliodd Archifdy Ynys Môn brosiect un-dydd o’r enw “Ail-gylchu’r Gorffennol” gyda  Hannah Coates, gemydd o Ogledd Cymru a grŵp o blant o ardal Amlwch sy’n cael eu haddysgu gartref. Nod y prosiect oedd ymchwilio i, a dathlu perthynas agos Ynys Môn gyda’r môr a dwyn sylw at broblem plastig yn ein moroedd.

Gan dynnu ysbrydoliaeth o gofnodiadau morol a archifwyd yn ddiweddar, aeth y plant ati i ailgylchu ac ailddefnyddio deunyddiau a daflwyd a daethant o hyd i eitemau i greu dyluniadau deongliadol o longau cynnar a fu ar un amser yn croesi Môr Iwerddon.

Dywedodd Lia Griffiths, y Cydlynydd Dysgu ac Ymgysylltu “Wrth roi pwrpas newydd i wastraff plastig, mae’r plant wedi creu gwaith celf sydd nid yn unig yn hardd ond sydd hefyd yn ein hatgoffa am yr effaith a gaiff gwastraff ar ein planed a’i fywyd gwyllt”.

Bydd y darnau gorffenedig yn cael eu harddangos yng nghyntedd Archifdy Ynys Môn ym mis Ionawr 2020 ochr yn ochr â chopïau benthyg o’r mapiau, y cynlluniau a’r delweddau a fu’n ysbrydoliaeth iddynt.

Mae archifau Cymru yn gartref i gyfoeth o drysorau – ydych chi’n barod i archwilio?

Wythnos Archwilio Eich Archif yn cael ei lansio gan Lysgenhadon Archif arbennig

Mae archifau ledled Cymru yn paratoi at ddathlu ac arddangos eu gwasanaethau a chasgliadau ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archif, sydd eleni’n cael ei gynnal rhwng 23 o Dachwedd – 1 o Ragfyr.

Mae’r ymgyrch wythnos yn annog pobl i ddarganfod y storïau, ffeithiau, lleoedd a’r bobl sydd wrth wraidd cymunedau yng Nghymru. Fel rhan o’r dathliadau, bydd llawer o archifdai yn cynnal gweithgareddau arbennig ac yn croesawu’r cyhoedd i brofi, deall ac ymfalchïo yng nghyfoeth ac amrywiaeth y deunyddiau sydd ganddynt.

Bydd Llysgenhadon Archif arbennig, sydd wedi gwneud defnydd personol a phroffesiynol o gasgliadau a gwasanaethau mewn archifdai, yn lansio’r wŷl ym Mandstand Aberystwyth ar nos Lun 25 Tachwedd.

Bydd y noson yn cynnwys cyflwyniadau gan rai o’r Llysgenhadon, gan gynnwys – David Loyn, cyn gohebydd tramor gyda’r BBC; Richard Ireland, Hanesydd Cyfreithiol ac Uwch Ddarlithydd Emeritws yn Adran y Gyfraith a Throseddeg ym Mhrifysgol Aberystwyth; Lleucu Gruffydd, Cynhyrchydd rhaglen deledu ‘Cynefin’ ar S4C i Rondo Media; ac Ioan Lord, Hanesydd a Myfyriwr Ôl-raddedig. Yn ogystal, bydd y cerddor o fri, Gwilym Bowen Rhys, yn perfformio darnau wedi’i hysbrydoli gan hen faledi a sgoriau o’r Archif Gerddorol Gymreig.

 Pan ofynnwyd iddo am ei ddefnydd o archifau dywedodd David Loyn, Llysgennad Archif:

“Fel newyddiadurwr, es ati am flynyddoedd lawer i ysgrifennu’r hyn a ystyrir gan rai yn weithiau drafft cyntaf hanes. Erbyn hyn, fel awdur a hanesydd, rwyf yn gyson ddiolchgar i’r bobl hynny a gadwodd ei ‘drafftiau cyntaf’ ei hunain yn y gorffennol ar ffurf archifau; yn ddyddiaduron, lluniau, telegramau, nodiadau, llythyrau a mapiau. Mae canfod nodiadau mewn archifau sy’n taflu goleuni newydd ar benderfyniadau a wnaed gan bobl nad oeddent yn gwybod ei hunain beth fyddai’n digwydd nesaf, yn gwbl amhrisiadwy.

“Y darganfyddiadau annisgwyl yn aml yw’r rhai gorau – y cymeriadau sy’n dod yn fyw mewn nodiadau, cyfeiriadau cysylltiedig nad oeddent yn hysbys cynt, a’r cofnod dyddiadur sy’n arwain at lif newydd i’r ymchwil. Straeon am bobl yw hanes, ac archifau yw’r deunydd crai ar gyfer adrodd y straeon hynny.”

Fel rhan o Archwilio Eich Archif, bydd nifer o ddigwyddiadau rhad ac am ddim yn cael eu cynnal mewn archifau ledled Cymru – o sgyrsiau a helfeydd trysor, i arddangosiadau ffilm a gweithdai creadigol.

Mae archifdai Cymru yn gwarchod ystod eang o eitemau, yn amrywio o flew dynol i ryseitiau teuluol, llythyrau caru i hanesion llafar. Bydd llawer o’r gwrthrychau rhyfeddol yma yn cael eu hamlygu yn ystod wythnos Archwilio Eich Archif mewn ymgyrch ddigidol fywiog.

Dywedodd Vicky Jones, Rheolwr Prosiect a Hyfforddiant Archifau a Chofnodion Cymru:

“Nod Archwilio Eich Archif yw ysbrydoli pobl i ddysgu mwy am rai o’r storïau treftadaeth anhygoel sydd ar eu trothwy, a hynny drwy gynnal amrywiaeth o ddigwyddiadau. Byddwn yn eich annog i ymchwilio i’r hyn sy’n digwydd yn eich ardal leol er mwyn i chi ddechrau archwilio a darganfod!”

Dilynwch y linc yma i ddargafod eich gwasanaeth archifau lleol.

Gwaith disgyblion yn dathlu amrywiaeth a chynhwysiant

Mae disgyblion ysgol gynradd wedi bod yn gweithio ar brosiect celf arbennig i ddathlu amrywiaeth a chynhwysiant yn Ynys Môn.

Ymunodd plant o Ysgol Gynradd Amlwch ag Archifau Môn, Oriel Môn ac artist blaenllaw o Ogledd Cymru, Jwls Williams, i olrhain bywydau dau o deuluoedd Iddewig pwysig.

Fe ymfudodd y teuluoedd Pollecoff a Stein o Rwsia i Ynys Môn tua diwedd y 1800au. Gan setlo yng Nghaergybi ac Amlwch, sefydlodd y ddau deulu fusnesau llwyddiannus y mae atgofion melys ohonynt hyd heddiw. Erbyn i’w siopau gau am y tro olaf, roedd teuluoedd Pollecoff a Stein yn uchel eu parch yn y cymunedau ble yr oeddynt yn byw.

Cafodd y prosiect ei ariannu drwy Gynllun Cymorth Grant Llywodraeth Cymru ar gyfer Achrediad Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru 2019/20.

Dywedodd Uwch Archifydd Ynys Môn, Hayden Burns, “Fe wnaeth y plant fwynhau yn fawr iawn eu hamser yn gweithio ar y prosiect hwn gyda Jwls Williams a Lia Griffith, Cydlynydd Dysgu ac Ymgysylltiad Oriel Môn. Mae dros 70 o blant wedi cael y cyfle i ddysgu mwy am eu cymunedau ac olrhain hanes y teuluoedd Pollecoff a Stein drwy ddefnyddio dogfennau archifol ac arteffactau o amgueddfa.

“Yn ogystal, fe wnaethant greu gwaith celf dwyieithog yn seiliedig ar eu profiadau eu hunain ac wedi’i ysbrydoli gan yr archifau. Roedd eu gwaith yn cynnwys cyfres o faneri dehongliadol cywrain sy’n deyrnged liwgar i’r teuluoedd ac yn adrodd eu stori.”

Mae eu gwaith celf, sy’n cael ei arddangos ar hyn o bryd yn adeilad yr Archifdy yn Llangefni, yn edrych ar y modd y daeth y teuluoedd yn rhan o’r gymuned leol gan lwyddo i sefydlu busnesau llwyddiannus ar draws y rhanbarth.

Agorwyd yr arddangosfa wythnos diwethaf (Dydd Iau, 7 Tachwedd) gan Gadeirydd Cyngor Ynys Môn, y Cynghorydd Margaret Roberts.

Dywedodd y Cynghorydd Roberts, “Mae hon yn arddangosfa wych sy’n croniclo hanes bywyd y teuluoedd Pollecoff a Stein. Daeth y ddau deulu’n rhan bwysig o’u cymunedau eu hunain, aethant ati i ddysgu Cymraeg a chawsant groeso gan eu cymdogion newydd.”

“Rhaid llongyfarch y plant a phawb sydd wedi eu helpu gyda’r prosiect hwn. Mae’n dathlu ein hanes lleol ond hefyd yn rhoi gwers ar bwysigrwydd goddefgarwch, amrywiaeth a chroesawu pobl o bob cefndir.”

Yn ogystal, bydd gwaith y disgyblion yn cael ei arddangos yn eu hysgol ac Oriel Môn cyn dychwelyd i’r Archifdy ar gyfer ei arddangos yno yn barhaol.

Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd 2019

Mae Tachwedd 7fed yn Ddiwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd. Ymgyrch fyd-eang yw hon, a gydlynir gan y Glymblaid Cadwedigaeth Ddigidol, i godi ymwybyddiaeth o’r materion sy’n gysylltiedig â chadw gwybodaeth ddigidol. Thema ymgyrch eleni yw Deunyddiau Digidol mewn Perygl, ond byddwn i’n dadlau bod yr holl ddeunydd digidol mewn perygl, gan fod newid cyflym technoleg, breuder y cod deuaidd, darfodiad caledwedd a meddalwedd, i gyd yn cyflwyno heriau cadwedigaeth. Mae yna heriau hefyd o ran darparu mynediad at y deunydd hwn, oherwydd gall fod yn anodd sefydlu tarddiad a threfn wreiddiol, sef y ffordd y mae deunydd archifol yn cael ei gatalogio yn draddodiadol, wrth ddelio ag olyniaeth o drydariadau a bostiwyd ar gyfryngau cymdeithasol.

Yng Nghymru, rydym wedi bod yn gweithio gyda’n gilydd i liniaru’r risgiau sy’n gysylltiedig â chadw deunydd digidol. Mae Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru, wedi cynhyrchu polisi cadwedigaeth ddigidol genedlaethol ac wedi datblygu datrysiad technolegol i warchod a darparu mynediad at y deunydd digidol a gaffaelwyd gan ei bartneriaid. Mae’r datrysiad yn cadw’r cynnwys mewn ystorfa ganolog a gedwir yn y Llyfrgell, a darperir mynediad trwy gatalogau’r partneriaid.

Mae atgofion teulu hefyd mewn perygl oddi wrth dechnolegau digidol, gan fod e-byst, ffotograffau a fideos i gyd yn cael eu creu ar ffurf ddigidol. Mae cadw’r atgofion digidol hyn yn dibynnu ar y crewyr yn gweithredu nawr i sicrhau eu bod ar gael ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Neges Diwrnod Cadwedigaeth Ddigidol y Byd yw codi ymwybyddiaeth o’r angen i weithredu er mwyn cadw, fel bod cynnwys digidol yn cael ei ddiogelu ar gyfer y dyfodol.

Sally McInnes,
Cadeirydd, Grwp Cadwedigaeth Ddigidol Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru

Archifdy Sir y Fflint ac Archifau Sir Ddinbych yn gweithio ar y cyd

Mae Archifdy Sir y Fflint ac Archifau Sir Ddinbych yn edrych ar uno i greu gwasanaeth archif ar y cyd mewn Canolfan Archifau newydd. Bydd yn cynnwys ystorfa ar gyfer deunydd archif ynghyd ag ystafelloedd ymchwil cyhoeddus, gofod arddangos, a chyfleusterau addysg. Mae staff y ddau wasanaeth wedi bod yn cyd-weithio ar amryw o brosiectau trwy gydol y flwyddyn.

Derbyniodd staff y ddau wasanaeth hyfforddiant Ymwybyddiaeth Dementia ym mis Chwefror a roddwyd gan Gynghorydd Dementia o Gymdeithas Alzheimer’s Cymru (gweler y ffotograff isod). Roedd hon yn sesiwn ddiddorol a phryfoclyd iawn, a gododd ymwybyddiaeth staff o sut i gefnogi pobl â dementia, a’u gofalwyr, yn well. Yna roedd cyfle i staff y ddau wasanaeth i ddefnyddio’r hyn a ddysgwyd trwy fynychu cyfarfod mis Ebrill y grŵp Datblygu Dementia yn Ifanc (Young Onset Dementia group) a gynhaliwyd yn y Cob a Phen yn y Rhyl. Gan fod Rhyl yn rhan o Sir y Fflint cyn 1974, ond bellach yn Sir Ddinbych, mynychodd aelod o staff o’r ddau wasanaeth gyda chopïau o ffotograffau, erthyglau papur newydd, hysbysebion cyfeirlyfr masnach a mapiau a ddewiswyd o gasgliadau pob swyddfa. Cynhyrchodd yr hen ffotograffau a’r mapiau hyn lawer o drafoddaeth, a sbardunodd llawer o atgofion.

FRO blog 2019

Gan mae 2019 yn coffáu 80 mlynedd ers dechrau’r Ail Ryfel Byd, lansiodd Archifdy Sir y Fflint ac Archifau Sir Ddinbych apêl ar y cyd am ddogfennau’r Ail Ryfel Byd ym mis Mehefin. Bydd unrhyw lythyrau, dyddiaduron, ffotograffau, papurau personol a busnes o’r cyfnod 1939-1945 yn ychwanegiad gwerthfawr i’n casgliadau presennol sydd yn ymwneud â phrofiadau pobl leol yn ystod y rhyfel.

Mae’r digwyddiadau allgymorth mwyaf diweddar yn cynnwys Ffair Dreftadaeth Gogledd Ddwyrain Cymru yn Amgueddfa Wrecsam ym mis Gorffennaf, a gynhaliwyd stondin gan staff o’r ddau wasanaeth. Gofynnwyd am wybodaeth am ddaliadau pob swyddfa sydd yn ymwneud â hanes lleol a theuluol.

Treuliodd staff y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ beth amser yn gweithio yn y stiwdio gadwraeth yn Archifdy Sir y Fflint yn gwneud i fesur blychau ar gyfer cyfrolau amrywiol yn y casgliad. Bydd y blychau yma yn amddiffyn y cyfeintiau rhag llwch a llygredd golau a dirywiad pellach. Wedyn, ym mis Awst roedd staff o’r ddwy swyddfa gyda stondin yn Sioe Dinbych a’r Fflint. Roedd presenoldeb yn y sioe yn rhoi cyfle i staff ymgysylltu â phobl nad oeddent wedi ymweld â’n gwasanaethau o’r blaen, ac i’w hysbysu o gynlluniau ar gyfer y dyfodol.

Mae dogfen Briffio Gyhoeddus yn darparu rhagor o wybodaeth ar y canolfan newydd, a gellir gweld hyn ar-lein yn www.flintshire.gov.uk/archives neu archives.denbighshire.gov.uk

Mae eich barn yn bwysig a derbynnir yr holl adborth yn ddiolchgar. Gallwch lenwi holiadur ar-lein yn: www.surveymonkey.co.uk/r/CanolfanArchifau-ArchiveCentre neu gwblhau holiadur copi caled yn y swyddfa.

Steph Hines
Archifydd
Archifdy Sir y Fflint