Hanes darlledu Cymru yn ddiogel ar gyfer y dyfodol

Archif ddarlledu genedlaethol gyntaf y DU i gael ei chreu diolch i’r Loteri Genedlaethol

Mae prosiect arloesol i greu Archif Ddarlledu Genedlaethol i Gymru – y gyntaf o’i bath yn y DU – yn mynd ei flaen diolch i grant gan y Loteri Genedlaethol o bron i £5 miliwn (£4,751,000) i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Bydd yr arian gan y Loteri Genedlaethol yn helpu sicrhau bod tua 240,000 awr o ddeunydd radio a theledu o Gymru, sy’n olrhain bron i 100 mlynedd o ddarlledu ac sy’n cynnwys sawl digwyddiad econig o hanes a diwylliant Cymru yn ystod yr 20fed ganrif ar gael ac yn ddiogel ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Bydd y deunydd BBC – mewn fformatiau gwreiddiol ac wedi ei ddigideididio – yn cael ei ychwanegu at archif bresennol ITV Cymru y Llyfrgell Genedlaethol, gan ddechrau gwireddu’r weledigaeth o Archif Ddarlledu Genedlaethol gyflawn i Gymru.

Wales Broadcast Archive
Bydd y deunydd yn cael ei gadw mewn storfa bwrpasol 1,000 metr sgwâr yn y Llyfrgell Genedlaethol, a bydd hefyd ar gael i’r cyhoedd mewn pedwar lleoliad arall ar hyd a lled Cymru.
Bydd cyfres o ganolfannau clipiau symudol yn sicrhau y gall cymunedau gwledig ac anghysbell gyrchu’r archif hefyd, a bydd 1,500 clip archif BBC Wales ar gael i unrhyw un eu gwylio arlein gartref neu mewn ysgolion.

Dywedodd Richard Bellamy, Cyfarwyddwr Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, Cymru: “Mae archif BBC Cymru Wales yn cofnodi bron i ganrif o fywyd Cymru yn ei holl amrywiaeth. Ynghyd ag archifau ITV Wales sydd eisoes yn y Llyfrgell Genedlaethol, bydd y prosiect hynod bwysig hwn yn chwarae rhan allweddol wrth gasglu hanes darlledu ein cenedl a’i wneud yn hygyrch i’r cyhoedd am y tro cyntaf erioed.

“Wrth inni nodi 25 mlynedd ers dechrau’r Loteri Genedlaethol, mae’r grant pwysig dros ben hwn yn ffordd wych o ddathlu ac mae’n pwysleisio cyfraniad mor hanfodol yw’r arian hwn er mwyn diogelu ein treftadaeth.”

Mae prif elfennau’r prosiect yn cynnwys:
•    Dros 180,000 eitem sy’n cwmpasu’r Ail Ryfel Byd, llwyddiannau chwaraeon eiconig, trychineb Aberfan, ymgyrch datganoli a streic y Glöwyr
•    Gweithgareddau mewn deg ardal wahanol yn cynnwys dros 300 digwyddiad rhyngweithiol i hybu dysgu digidol ar gyfer pobl ifanc a iechyd a lles ar gyfer hen bobl,
•    Darnau unigryw sy’n dilyn datblygiad yr iaith Gymraeg a chynnyrch awduron fel Dylan Thomas a Saunders Lewis, yn ogystal â recordiadau o ddarllediadau Cymraeg cynnar
•    Dros 1,500 o wirfoddolwyr yn helpu catalogio’r deunydd archif helaeth yn ogystal â datblygu gweithgareddau cymunedol creadigol a llawn dychymyg
•    Sefydlu canolfannau clipiau symudol gan sicrhau bydd y wybodaeth yn fwy hygyrch i gynulleidfa ehangach

Ychwanegodd Pedr ap Llwyd, Prif Weithredwr a Llyfrgellydd Cenedlaethol Llyfrgell Genedlaethol Cymru: “Rydyn ni wrth ein bodd bod y Loteri Genedlaethol wedi rhoi cyllid ar gyfer y prosiect arloesol hwn fydd yn sicrhau y bydd archif BBC Wales ar gael i’r cyhoedd. A ninnau’n gartref i Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru, a bod deunydd gan ITV Wales eisoes yn y Llyfrgell, rydyn ni’n bwriadu diogelu’r ffynhonnell hanfodol hon o dreftadaeth ein cenedl ar gyfer cenedlaethau’r presennol a’r dyfodol, a’i defnyddio i helpu sefydlu Archif Ddarlledu Genedlaethol gyntaf y DU.”

Dywedodd Rhodri Talfan Davies, Cyfarwyddwr BBC Cymru Wales: “Mae archif BBC Wales yn drysorfa – dyma gof cenedl sy’n ymestyn yn ôl bron i ganrif. Felly pa ffordd well i ddathlu pen-blwydd y BBC yn gant oed yn 2022 nag agor y ffynhonnell anhygoel hon i ysgolion, colegau a chymunedau ledled Cymru. Mae ein dyled ni’n fawr i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, y Loteri Genedlaethol a Llywodraeth Cymru am eu cefnogaeth a’u gweledigaeth.”

Bydd gweithgareddau mewn deg ardal wahanol yn cynnwys dros 300 digwyddiad rhyngweithiol i hybu dysgu digidol ar gyfer pobl ifanc a iechyd a lles ar gyfer hen bobl, a chaiff yr archif ei defnyddio i helpu efelychu atgofion a straeon ar gyfer pobl sydd â dementia.

Mae’r prosiect wedi derbyn cefnogaeth ariannol atodol o £1 miliwn gan Lywodraeth Cymru fel yr eglura yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, y Dirprwy Weinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth: “Rydw i wrth fy modd y bydd arian gan y Loteri Genedlaethol, ynghyd â chefnogaeth gan Lywodraeth Cymru yn helpu cymunedau ar draws Cymru gan gynnwys rheiny sy’n byw yn ein Hardaloedd Cyfuno, gan eu galluogi nhw i ymgysylltu â hanes ein cenedl, ac a fydd – diolch i’r prosiect uchelgeisiol ac un o bwys cenedlaethol hwn – yn dod yn fwy hygyrch i bawb.”

Mae cyllid ychwanegol o £2 filiwn o Gronfeydd Preifat y Llyfrgell a £2.5m o gynnwys digidol a chefnogaeth o fath arall gan y BBC hefyd wedi cyfrannu at y prosiect.

DIWEDD

Nodiadau i olygyddion
Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â ni gan ddefnyddio’r manylion isod:
Deian Creunant     01970 636419 | deian.creunant@four.cymru
Amelia Taylor        01970 636407 | amelia.taylor@four.cymru

Ynglŷn â Chronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol
Gan ddefnyddio arian sy’n cael ei godi gan y Loteri Genedlaethol rydyn ni’n ysbrydoli, arwain a darparu ffynnonellau i dreftadaeth y DU er mwyn creu newid sy’n bositif ac yn para i bobl a chymunedau, nawr ac yn y dyfodol. http://www.HeritageFund.org.uk.

Dilynwch @HeritageFundCYM ar Twitter, Facebook ac Instagram a defnyddiwch #CronfaDreftadaethLoteriGenedlaethol

Y Loteri Genedlaethol mewn rhifau
•    2019 yw 25ain pen-blwydd y Loteri Genedlaethol. Darlledwyd y loteri gyntaf yn fyw ar BBC1 ar 19 Tachwedd 1994.
•    Bob wythnos, mae chwaraewyr y Loteri Genedlaethol yn codi tua £30 miliwn ar gyfer achosion da. Mae cyfanswm o bron i £40 miliwn wedi cael ei godi a’i ddyfarnu i dros 535,000 o brosiectau unigol – cyfartaledd o 190 grant loteri i bob ardal cod post y DU.
•    Yng Nghymru mae £397 miliwn wedi cael ei ddyfarnu i dros 2,600 o brosiectau treftadaeth, gan gynnwys Amgueddfa Werin Sain Ffagan, Yr Ysgwrn yn Nhrawsfynydd, Safle Ynys Caernarfon, Arsyllfa Gweilch Dyfi a Gwaith Copr Hafod Morfa Abertawe.

Digwyddiad Hanes Iechyd yn Archifau Gwent yn dathlu diwedd Prosiect Ymddiriedolaeth Wellcome

Mae prosiect Ymddiriedolaeth Wellcome ‘Archifdy Gwent ar gofnodion ysbytai’, newydd orffen gyda digwyddiad diddorol ar yr 11eg o Ebrill o’r enw’ Gofal Iechyd Cyhoeddus yn Sir Fynwy: Safbwynt Hanesyddol’. Daeth y digwyddiad hwn ag academyddion, aelodau o’r cyhoedd ac archifwyr sydd â diddordeb yn hanes iechyd y cyhoedd ynghyd. Mae’n ymddengys fod hanes meddygol a chymdeithasol yn bynciau poblogaidd, wrth i ymwybyddiaeth cynyddu o’r frwydr a gymerodd i gyrraedd safonau cyffredinol gofal iechyd a glanweithdra yr ydym yn eu cymryd yn ganiataol erbyn hyn. Roedd Archifau Gwent yn ffodus i dderbyn cyllid gan yr Ymddiriedolaeth Wellcome i gatalogio ein cofnodion iechyd sylweddol, a hyn ym mlwyddyn pen-blwydd y GIG yn 70.

Ar ôl derbyn swydd fel Archifydd Prosiect yng Ngwent mis Tachwedd diwethaf, rwyf wedi mwynhau mynd i’r afael â hanes iechyd, wrth gatalogio casgliadau a fydd yn cael eu defnyddio mewn ymchwil academaidd. Rwyf hefyd yn hyrwyddo’r casgliadau yma i’r cyhoedd trwy’r blog: http://www.apennyinthepound.wordpress.com.

Visitors viewing the exhibition
Ymwelwyr yn yr arddangosfa.

Roedd yn wych dod â’r ddau bwnc yma ynghyd yn ein digwyddiad ym mis Ebrill, lle glywsom gan siaradwr academaidd ar hanes ehangach darpariaeth iechyd yn Sir Fynwy. Roedd y gynulleidfa wedyn yn ymateb trwy adrodd ar sut y mae’r straeon hyn yn ymwneud â’u hanesion teuluol a lleol personol.

Ar ôl cyflwyniad gan Tony Hopkins, Archifydd y Sir, clywsom gan dri siaradwr a oedd i gyd yn canolbwyntio ar agweddau gwahanol hanes iechyd.

Siaradodd yr Athro Keir Waddington o Brifysgol Caerdydd â ni am ymdrechion i wella glanweithdra cyhoeddus mewn ardaloedd gwledig yn Sir Fynwy yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif. Yn ei gyflwyniad ‘’Kindly See to the Matter’: Cymunedau lleol, glanweithdra a moderniaeth yng nghefn gwlad Sir Fynwy, 1850-1914 ‘, clywsom sut roedd ardaloedd gwledig De Cymru yn aml yn cael eu gweld fel lleoedd anwybodus lle’r oedd y boblogaeth yn byw mewn cyflwr iechyd israddol a budr, tra mewn gwirionedd roedd ymdrechion i wella safonau, er o dan amgylchiadau anodd iawn.

Prof. Keir Waddington spoke to us about sanitary conditions in rural communities
Siaradodd yr Athro Keir Waddington â ni am gyflyrau glanweithiol mewn cymunedau gwledig.

Nesaf, roedd Dr Steve Thompson o Brifysgol Aberystwyth yn cyflwyno ar Gymdeithasau Cymorth Meddygol De Cymru. Mae hwn yn bwnc arbennig o berthnasol gan ein bod yn cadw cofnodion nifer o gymdeithasau cymorth meddygol yma yn Archifau Gwent. Eglurodd Steve bwysigrwydd unigryw’r cymdeithasau hyn o’u cymharu â chymdeithasau cyfeillgar eraill, sef darpariaeth gofal iechyd cyffredinol ar gyfer poblogaeth ardal gyfan, gan fynd y tu hwnt i ddarpariaethau’r GIG mewn rhai achosion.

Dr. Steve Thompson talking about Medical Aid Societies in South Wales
Dr. Steve Thompson yn siarad am Gymdeithasau Cymorth Meddygol yn Ne Cymru.

Siaradodd Dr Peter Dickson o Brifysgol Abertawe â ni am Feddygon Teulu Asiaidd yn Ne Cymru o dan y GIG newydd, gan ofyn ‘A oedd croeso yn y bryniau?’ Esboniodd Peter sut roedd gweithio gyda Meddygon De Asiaidd ac Indiaidd wedi arwain at ei ymchwil i brofiadau Meddygon Teulu Asiaidd yn y blynyddoedd ar ôl y rhyfel yn Ne Cymru.  Mae ei brosiect yn cynnwys ymchwil – trwy gyfweliadau â meddygon sydd wedi ymddeol a’u teuluoedd – i brofiadau arwahanrwydd cymdeithasol a phroffesiynol, a chroeso cymunedol yn y cymoedd yng Nghymru.

Dr. Peter Dickson spoke about his research into experiences of South Asian G.P.s in South Wales
Siaradodd Dr. Peter Dickson am ei ymchwil i brofiadau Meddygon Teulu De Asiaidd yn Ne Cymru.

Roedd y digwyddiad hefyd yn gyfle i roi cyhoeddusrwydd i ganlyniadau ein prosiect a’r casgliadau sydd newydd eu catalogio. Yn ystod yr egwyl, roedd ymwelwyr yn gallu gweld arddangosfa yr oeddwn wedi churadu gyda chopïau o gofnodion iechyd o bob rhan o gasgliadau’r archifau. Trefnwyd yr arddangosfa o amgylch themâu gwahanol, gan gynnwys cymdeithasau cymorth meddygol, digwyddiadau codi arian ac adloniant, mamolaeth a gofal plant, a sut mae rôl ysbytai wedi newid mewn saith deg mlynedd o’r GIG.

Roedd gweithio ar yr arddangosfa yn gyfle gwych i addysgu’r gynulleidfa am y gwaith sy’n cael ei wneud mewn archif, sut y defnyddiwyd yr arian gan Ymddiriedolaeth Wellcome, a dangos yr amrywiaeth eang o ddogfennau a ffotograffau hanes iechyd sydd ar gael. Un o’m hoff eitemau o’r arddangosfa yw ffotograff o gystadleuaeth ddawnsio Fox-Trot a gynhaliwyd gan Ysbyty Brenhinol Gwent yn y 1920au (Cyf. Archifdy Gwent: D3345 / 14). Rwyf hefyd yn hoff iawn o’r ‘llyfryn i famau newydd’ a roddwyd i gleifion yn Ysbyty Mamolaeth Lydia Beynon ym 1962 (Cyf. Archifdy Gwent: D6305). Mae’r llyfryn yn cynnwys y fasiynnau diweddaraf mewn gwisg mamolaeth! Roedd hefyd yn ddiddorol gallu adrodd hanes hirach ysbyty sy’n adlewyrchu hanes y GIG gan ddefnyddio cofnodion o bob rhan o’r casgliadau, fel Llanfrechfa Grange yng Nghwmbrân.

Photograph showing Fox-Trot Dancing Competition for the Hospital Challenge Shield, Royal Gwent Hospital, c.1920s. Gwent ArchivesCafwyd cyfnewidiad bywiog gyda’r gynulleidfa ar ôl pob sgwrs. Roedd ymholiadau ar gysylltiadau â hanes lleol a gweithrediad cymdeithasau cymorth meddygol, ymholiadau gan yr archifwyr, a hyd yn oed rhwng yr academyddion! Roedd yn wych hwyluso cyfle i archifwyr ac academyddion i drafod sut y gall cydweithio arwain at fanteision cwmpas ymchwil a sicrhau adnoddau ariannu.

Dim ond ychydig o ddyddiau fydd nes i’r prosiect gau’n swyddogol gan ein bod bellach wedi cwblhau’r gwaith catalogio yr oeddem yn bwriadu ei wneud. Rydym yn ddiolchgar i’r Ymddiriedolaeth Wellcome am y cyfle i wella mynediad at gofnodion ysbyty ac iechyd. Ni fyddwn yn cael unrhyw ffocws heb y cyllid penodol hwn. Bydd y catalogau newydd yn cael eu llwytho i’n gwefan yn fuan.

Fodd bynnag, bydd gwaith ar gasgliadau meddygol yn Archifau Gwent yn parhau gyda blaendaliadau newydd yn digwydd yn rheolaidd, a’r ‘Canllaw Cofnodion Ysbyty’ llawn i’w gynhyrchu yn y dyfodol. Ar hyn o bryd, rydym yn edrych ymlaen at groesawu ymchwilwyr newydd i astudio’r casgliadau iechyd y mae fy nghydweithwyr, Clare Jeremy, Sally Hopkins a minnau, wedi bod yn gweithio i’w gwneud yn hygyrch dros y flwyddyn ddiwethaf!

Dr Lucy Smith
Archifydd Prosiect
Archifau Gwent

Papurau Paget yn cyrraedd Prifysgol Bangor

Yn ddiweddar, mae Archifau a Chasgliad Arbennig Prifysgol Bangor wedi derbyn casgliad newydd o Blas Newydd Ynys Môn, drwy’r 8fed Ardalydd Môn, Alexander Paget. Rhennir y casgliad yn 6 chyfres sy’n datgelu bywydau 6 aelod o deulu Paget yn ystod y 19eg a’r 20fed ganrif, sef:

  1. Almeric Hugh Paget, Barwn Queensborough (1861-1949)
  2. Henry Cyril Paget, 5ed Ardalydd Môn (1875-1905)
  3. Charles Henry Alexander, 6ed Ardalydd Môn (1885-1946)
  4. Marjorie, Arglwyddes Môn (1883-1946)
  5. Arglwyddes Caroline Duff (1913-1976)

Bydd y chweched gyfres o bapurau sy’n ymwneud â George Charles Henry Victor, 7fed Marcwis Ynys Môn (1922-2013) yn aros ym Mhlas Newydd yn y dyfodol agos.

Laura Patari and Lord Anglesey
Arglwydd Môn gyda’r intern, Laura Patari, ym Mhlas Newydd

Bydd y casgliad helaeth o 69 o focsys mawr, sy’n cynnwys albymau lluniau, llyfrau lloffion, cyfnodolion, gohebiaeth, toriadau papur newydd, yn ogystal â dogfennau ariannol a gweinyddol, yn ymuno â chofnodion ystadau eraill Plas Newydd, a dyddodir yn Archifau’r Brifysgol dros gyfnod o 5 degawd.

Cafodd y Papurau Paget ei gatalogio ym 1983-1984 gan dîm o dan nawdd y Comisiwn Gwasanaethau Manpower, ac maent wedi’u lleoli ym Mhlas Newydd tan eleni. Er mwyn rheoli casgliad mor fawr, bu’n rhaid i’r Archifau a’r Casgliadau Arbennig sicrhau cyllid gan “Gronfa Bangor” y Brifysgol i brynu silffoedd symudol newydd. Maent hefyd wedi cael cymorth trwy interniaeth israddedig a drefnwyd ar y cyd â Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru (SYYC).

Mae archwiliad cychwynnol o’r Papurau Paget wedi datgelu gwybodaeth newydd a diddorol a fydd yn darparu cyfleoedd ymchwil i fyfyrwyr Prifysgol Bangor a darllenwyr allanol. Mae’r Papurau Paget yn dweud wrthym am y personoliaethau sy’n gysylltiedig ag ystâd Plas Newydd – cipolwg prin ar fywydau aelodau’r teulu. Er enghraifft, mae bwndeli o anfonebau a derbynebau sy’n rhoi tystiolaeth o arferion gwario gormodol y 5ed Marquis o Ynys Môn, sylfaenydd Theatr Gaiety ym Mhlas Newydd. Mae dogfennau diweddarach yn cynnwys llythyrau gan yr artist Rex Whistler i Lady Caroline Duff, actores a cymdeithaswraig, ar agweddau o gysylltiadau’r artist â Phlas Newydd.

Gellir gweld catalog Papurau Paget ar-lein drwy’r linc yma. 

Ysgrifennwyd y blog hwn gan Laura Patari, intern israddedig yn Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor. Mae’n fyfyriwr Iaith a Llenyddiaeth Saesneg yn y drydedd flwyddyn o’r Ffindir ac mae wedi bod yn cynorthwyo’r Archifydd wrth drosglwyddo Papurau Paget o Blas Newydd, yn ogystal â rheoli ail-becynnu’r casgliad, gwneud tasgau cadwraeth syml, rhifo dogfennau a mewnbynnu data catalog i’r gronfa ddata CALM.

Dod â Hanes yn Fyw : Gwasanaeth Addysg Archifau Gwynedd

Gwynedd Archives Education ServiceAdnodd diwylliannol cyfoethog yw archifau, a gallant ddarparu cyfleoedd dysgu i bobl o bob oed a chefndir. Yn y blog hwn, mae Gwasanaeth Archifau Gwynedd yn esbonio’r hyn y gall eu gwasanaeth addysg ei ddarparu.

Sefydlwyd Gwasanaeth Addysg Gwasanaeth Archifau Gwynedd yn ôl yn 1974 gan ffurfioli trefniant blaengar gan yr hen Sir Gaernarfon o ddatblygu pecynnau dysgu yn cynnwys llungopïau o ddogfennau a lluniau gwreiddiol perthnasol i hanes y sir.

Mae’r Gwasanaeth yn cynnwys un Swyddog Addysg, ac mae’r swydd sydd wedi ei rannu rhwng dau.  Mae’r ddau yn gyn athrawon, gyda un ohonynt wedi ei gymhwyso yn archifydd.  Ariennir y swydd yn rhannol gan Gytundeb Lefel Gwasanaeth gydag ysgolion cynradd y sir gyda dros 90% o’r ysgolion cynradd yn defnyddio’r Gwasanaeth.

Mae gofynion y gwaith yn rhannu yn dair rhan.  Mae’r Swyddog Addysg yn darparu deunydd i’r ysgolion yn dilyn cais yn ymwneud â thema benodol neu ddigwyddiad.  Mae’r Swyddog hefyd yn ymweld âg ysgolion gan addysgu’r dosbarth gyda chymorth cyflwyniad PowerPoint, sy’n cyflwyno’r gwahanol fathau o ffynonellau y gellir eu defnyddio fel tystiolaeth ar gyfer hanes lleol neu ar gyfer astudio thema benodol.  Yn ogystal pan mae ysgol yn ymweld â’r Archifdai, y Swyddog sydd yn tywys y disgyblion o amgylch yr adeilad ac yn eu cyflwyno i ddeunydd gwreiddiol.

Yn ystod 2017-2018 darparwyd 120 o becynnau a chyflawnwyd 105 o ymweliadau gan arwain at 2,639 o ddisgyblion y sir yn derbyn y Gwasanaeth.  Yn ôl 100% o’r athrawon sy’n defnyddio’r Gwasanaeth mae’n gwella dealltwriaeth plant o’u hanes a’u treftadaeth.  Fel y disgrifir gan yr athrawon

“Arbennig – y sesiwn wedi bod yn ysbrydoledig i’r plant ac wedi dod â’r cyfnod yn fyw iddynt”

“Mae’r plant wrth eu boddau yn cael adnoddau a chyflwyniadau fel hyn, mae’n rhoi cyfleoedd a gwybodaeth arbenigol iddynt”

“Gwnaethpwyd gwersi ychwanegol ar y pwnc yn yr wythnosau dilynol, gan ddefnyddio’r cyflwyniad / ffynonellau a ddarparwyd.  Rhoddodd ddealltwriaeth well i’r disgyblion o wahaniaethau cymdeithasol / diwylliannol rhwng cyfnodau hanesyddol a’u helpu i ddehongli ystyr y ffynonellau hanesyddol”

“Mae’r deunyddiau a’r cyflwyniadau yn hyrwyddo’r dysgu mewn modd effeithiol iawn”

“Plant wedi mwynhau yn fawr iawn ac yn byrlymu ar ôl yr ymweliad”

Drwy’r gwaith hyn cynigir profiadau i blant gael meithrin amrediad o sgiliau sy’n cyfoethogi gwaith yr ysgolion, gan gefnogi’r Cwricwlwm Cenedlaethol a hyrwyddo gwaith trawsgwricwlaidd gan gyfrannu at gyrhaeddiad disgyblion.

Llwyddiant Grant yr NMCT i Archifau Ynys Môn

Mae’r National Manuscript Commission Trust (NCMT) wedi dyfarnu grant o £3,734 i Archifau Ynys Môn er mwyn diogelu 30 o luniadau technegol a chynlluniau sy’n dangos gwahanol agweddau o’r ‘TSS Colleen Bawn’ a’r ‘TSS Mellifont’.

Ar un cyfnod roedd y ‘TSS Colleen Bawn’ a adeiladwyd gan Vickers Sons & Maxim Ltd, Barrow-in-Furness yn 1903 a’i chwaer long, y ‘TSS Mellifont’, yn rhedeg gwasanaeth fferi a chludo post pwysig rhwng porthladdoedd Lerpwl a Drogheda a Chaergybi a Greenore.

Derbyniodd Archifau Ynys Môn y dogfennau fel rhodd gan weithredwr y fferi, Stena Line, er mwyn dathlu arfordir nodedig Ynys Môn yn ystod ‘Blwyddyn y Môr’ yng Nghymru yn 2018.

Dywedodd Hayden Burns, Uwch Archifydd, “er eu bod mewn cyflwr gwael, mae’r cofnodion hyn yn ychwanegiad gwerthfawr i’n casgliadau ac oherwydd hynny, roedd gwneud gwaith cadwraeth arnynt yn flaenoriaeth”. Ychwanegodd, “diolch i grant y NCMT bydd y dogfennau hyn yn awr yn cael eu glanhau, eu gwastadu a’u trwsio gan warchodwr proffesiynol. Wedi hynny, bydd y cofnodion yn cael eu catalogio a byddant ar gael i’w harchwilio yn ein hystafell chwilio gyhoeddus”.

Mae’r lluniadau’n arwyddocaol am eu bod yn rhoi gwybodaeth fanwl am y math o longau dwysgriw oedd yn gweithredu ym Môr Iwerddon yn ystod y cyfnod hwn. Maent yn bwysig hefyd oherwydd rôl hollbwysig y llongau hyn yn ystod y Rhyfel Mawr a digwyddiadau a arweiniodd at Wrthryfel y Pasg yn Iwerddon.

Am ragor o fanylion am waith y National Manuscript Commission Trust (NCMT) ewch i: https://www.nmct.co.uk/