Gorwel Ddoe – Prosiect Archifau Ynys Môn

I ddathlu Blwyddyn y Môr, a hanes morwrol cyfoethog Ynys Môn, cynhaliom brosiect celf a ddefnyddiai ddogfennau archifol i greu darnau cerameg sy’n darlunio stori The Royal Charter, clipiwr stêm a gafodd ei longddryllio. Crëwyd y gwaith celf serameg hwn dan arweiniad Lyn Gallagher, seramegydd lleol. Wrth ymchwilio ar gyfer datblygu’r teils serameg creodd pob cyfranogwr hefyd eu portffolio eu hunain o waith celf.

Buom yn gweithio gydag wyth o blant o’r gymuned leol sy’n oroeswyr camdriniaeth ddomestig. Cefnogir y plant hyn gan yr elusen Gorwel. Prif ffocws Gorwel yw darparu gwasanaethau cymorth ym maes trais yn y cartref ac atal digartrefedd, ond mae’r manteision eraill yn niferus. Maent yn cynnwys; gwella ansawdd bywyd a lles, datblygu sgiliau bywyd, cefnogi’r unigolion i fyw bywyd iach, a sefydlu gweithgareddau cymunedol.

Anglesey Archives Gorwel Ddoe 6

Roedd yn braf gweld cynnydd yn hunan-barch, sgiliau cyfathrebu, a gwaith tîm y plant a gymerodd ran yn y prosiect. Datblygodd bob un diddordeb mewn gweithgareddau celf hefyd. Bydd Ynys Môn am byth yn cael ei gysylltu â’r môr, ac roedd hwn yn gyfle i’r plant ddysgu am y cysylltiad hanesyddol cyfoethog hwn sy’n unigryw i Ynys Môn.

Roedd y cyfleoedd a roddwyd i’r plant yn ystod y prosiect yn cael effaith gadarnhaol nid yn unig ar eu bywydau, ond hefyd i fywydau eu teuluoedd, gan rymuso’r hyder i ffurfio cyfeillgarwch newydd ac i fod yn unigolion gweithgar yn eu cymuned. Mae rhai o’r plant hyn yn dioddef o symptomau straen ôl-drawmatig, gan gynnwys ofn, diymadferth ac arswyd. Roeddent yn gallu mynegi eu teimladau trwy weithgareddau celfyddyd mewn amgylchedd diogel a chroesawgar, ond yn fwy na hyn, cawsant gyfle i fod yn blant yn eu bywydau eu hunain. Rhywbeth sydd wedi bod yn amlwg yn ddiffygiol yn eu bywydau ifanc.

Anglesey Archives Gorwel Ddoe 1

Ar ddiwedd y prosiect, trefnwyd prynhawn o ddathlu. Cawsom agoriad i’r arddangosfa lle’r oedd y plant ac aelodau o’i deulu yn cael gweld eu gweithiau celf wedi’i arddangos yn barhaol yn Archifau Ynys Môn, a mwynhau sgwrs dros de prynhawn.

Archifau Ynys Môn.

Wythnos Stoc yn Archifdy Sir y Fflint

Yr wythnos ddiwethaf (10 i 14 Rhagfyr) Caewyd Archifdy Sir y Fflint i’r cyhoedd ar gyfer Wythnos Stoc. Rhoddodd hyn y cyfle i staff ddal i fyny â thasgau ôl-ystafell nad oes digon o amser iddynt tra bod yr ystafell chwilio yn agored. Cynhelir y digwyddiad yn flynyddol a thra mae gwirio ein “stoc” (sef, y casgliadau archif) yn rhan bwysig ond nid yr unig weithgaredd i’w gynnal yn ystod yr wythnos.

Y tasg gyntaf a wnaethpwyd gan yr holl staff oedd y gofyniad Iechyd a Diogelwch blynyddol sy’n diweddaru’r holl asesiadau risg ar gyfer adeilad yr Hen Rheithordy gan sicrhau amgylchedd diogel i staff, ymwelwyr a gwirfoddolwyr. Mae hyn yn cynnwys gwerthuso’r holl ystafelloedd cryf, swyddfeydd ac adeiladau allanol ac mae’n amrywio o wirio goleuadau i asesu peryglon troi.

Ddydd Mawrth, ymwelodd holl staff Sir y Fflint ag Archifdy Sir Ddinbych yn Rhuthun ar gyfer cyfarfod ar y Cyd i drafod ffyrdd pellach y gallwn gydweithio. Gwnaeth gweithdy cynhyrchiol iawn, gyda llawer o syniadau yn dod i’r amlwg y byddwch yn clywed amdanynt yn y dyfodol agos. Roedd hyn hefyd yn caniatáu i staff Archifdy Sir y Fflint weld sut mae pethau’n cael eu gwneud yn Sir Ddinbych a rhoddwyd taith dywysedig o’r Hen Gaol i staff nad oeddent wedi ymweld â nhw o’r blaen.

Am weddill yr wythnos, bu aelodau’r staff yn gweithio’n unigol ac mewn timau i gyflawni amrywiaeth o dasgau gan gynnwys casgliadau gwirio bocs, yn marcio i fyny cyfyngiadau mynediad, gwirio, ail-becynnu a chasglu ail-drefnu, symud stoc llyfrgell, ail-leoli mynediadau newydd , casglu ac ail-drefnu casgliadau. Lle bo’n briodol, cafodd CALM ei diweddaru gyda’r wybodaeth gyfyngu a lleoliad ychwanegol.

Yn ogystal â hyn, cynhaliodd ein Gwarchodwr arolwg o’r ystafelloedd cryf o fewn prif adeilad y swyddfa gofnodion i asesu gofynion pacio cadwraeth ein casgliadau. Eleni y prif bwrpas oedd gallu targedu derbyniadau newydd sydd wedi dod i’r ystafelloedd cryf mewn bocsys o ansawdd gwael. Rhoddwyd blychau neu ffolderi cyfnod pwrpasol i rai eitemau rhydd nad ydynt eisoes mewn bocsys. Bydd hyn yn helpu i leihau’r difrod rhwng eitemau wrth drin a symud pethau ar y silffoedd.

Flintshire Blog 2018Cwblhawyd wythnos brysur gan redeg yn ôl ac ymlaen i ailgylchu nifer o flychau cardbord ac i waredu byrddau arddangos hen a difrod a chadair oedd wedi torri!

“Bydd eu henwau’n byw am byth”: dadorchuddio cofebion rhyfel cudd yn Archifau Gorllewin Morgannwg

Nid tasg hawdd yw dathlu canmlwyddiant digwyddiad mor cataclysmig â’r Rhyfel Byd Cyntaf. Roedden ni’n mwyn cynhyrchu rhywbeth fyddai’n wahanol a pharhaus, a allai fod yn ganolbwynt i gofio, ac ar yr un pryd adnodd i helpu pobl i ddarganfod y rhan y chwaraeodd eu cyndadau yn y rhyfel. Ond sut i wneud hynny?

Dros y blynyddoedd, rydyn ni wedi derbyn nifer o rhestrau anrhydedd. Weithiau fe’u rhoddwyd i ni gyda’r geiriau “Mae’n debyg fyddwch chi ddim yn mwyn hyn, ond …”, ac yna rhywfaint o syndod pan wnaethom ni. Mae llawer ohonyn nhw wedi dod o eglwysi a chapeli sydd wedi cau, ac mae cyfuniad o flynyddoedd o leithder ac esgeulustod wedi niweidio eitemau addurnol iawn oedd unwaith yn y lle blaenaf.

West Glam Blog 2018 3Roedd newid cynnil yn y ffordd cafodd gwasanaeth rhyfel ei goffáu. Yn ystod y rhyfel, roedd y pwyslais mwyaf ar werthfawrogi’r rhai oedd yn gwasanaethu. Roedd hyn yn golygu’r milwyr, yn amlwg, ond yn aml roedd yn cynnwys menywod hefyd, oedd yn gwasanaethu fel nyrsys neu weithwyr arfau. Dechreuodd nifer o sefydliadau restr anrhydedd: i rai, poster oedd hon, a luniwyd fel arfer gan galigraffydd, gan gynnwys rhestr o enwau’r rhai oedd yn ymladd. Yn yr un modd, gellid ei argraffu a’i ddosbarthu fel llyfryn. Ymatebodd cymunedau eraill mewn ffordd fwy ymarferol, trwy sefydlu pwyllgorau a chodi arian ar gyfer cysuron neu eitemau coffa i’r dynion ar y ffrynt.

Ar ôl i’r rhyfel ddod i ben a daeth y dynion adref, bu’r genedl yn trafod sut orau i ddelio â’r hyn a ddigwyddodd. Symudodd y ffocws i’r rhai nad oeddent wedi dod adref: yn ystod y degawd wedi’r rhyfel, cododd llawer o gymunedau dabledi, croesau a chofgolofnau, neu adeiladwyd neuaddau a chapeli, i gofio eu meiron ac i ddarparu canolbwynt ar gyfer cofio blynyddol. Aeth yr amser heibio, a chafodd y rholiau anrhydedd oedd yn lle amlwg yn ystod y rhyfel eu symud i ystafelloedd llai, atigau a storfeydd, a’r hen filwyr y mae eu henwau a restrwyd arddyn nhw wedi diflannu un wrth un.

West Glam Blog 2018Mae sefydliadau fel Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad yn gweithio’n galed i gasglu’r wybodaeth am y dynion a fu farw. Gall y rhai a ddaeth adref fod yn fwy amheus i’r ymchwilydd: dychwelon nhw i’w cartrefi a’u swyddi, yn aml heb siarad am y lleoedd roeddent wedi bod a’r pethau a welon nhw. Ble gall yr ymchwilydd fynd i ddarganfod amdanyn nhw? Dyluniwyd ein coffa i helpu.

Gwnaethon ni ddigideiddio’r cofebion a rholiau anrhydedd rhyfel i gyd sydd yn Archifau Gorllewin Morgannwg, trawsgrifio’r holl enwau a’u gwneud yn mynegai. Cafodd hyn ei uwchlwytho ar ein gwefan fel rhestr anrhydedd ddigidol. Mae gan bob enw ar y mynegai (mae 4295 ohonyn nhw) ddolen i’r gofeb lle maent yn ymddangos, gyda gwybodaeth am ble cafodd ei harddangos a sut cafodd ei gwneud.

Gellir gweld yr adnodd ar ein gwefan, www.abertawe.gov.uk/archifaugorllewinmorgannwg.West Glam Blog 2018 2

Mae ein gobaith y bydd hyn yn gofeb barhaol i’r dynion a menywod o’n hardal a gymerodd ran yn y rhyfel, a bydd yn adnodd yn ddefnyddiol ar ôl i goffau arbennig eleni ddod i ben.

Cadwraeth map ystâd enfawr Archifdy Powys

Mae Map Ystâd Deuddwr 1747/8 yn fap mawr iawn (294 x 357cm) sy’n dangos tiroedd a etifeddwyd gan John Newport o Iarll Bradford. Cafodd y map ei arolygu a’i hengrafo gan John Rocque, ffigur arwyddocaol o’r 18fed ganrif. Mae ei waith arall yn cynnwys cynlluniau o Gerddi Richmond (bellach y Gerddi Botanegol Brenhinol yn Kew), Castell Windsor, Kensington Palace, Sion House a Cheswick Gardens. Mae gwaith enwocaf Rocque yn gynllun o 1747 o Lundain, a ystyrir yn gynrychiolaeth fwyaf cywir Llundain Sioraidd.

Powys Deuddwr Estate Map 17478 1

Prynodd Archifau Powys bapur Deuddwr mewn ocsiwn yn ôl yn 2002 gyda chymorth Cronfa Grantiau Resource / V & A. Mae mewn cyflwr teg, gyda’r holl fanylion yn weladwy o hyd. Fodd bynnag, mae’r map wedi ei storio wedi’i rolio, a heb unrhyw becyn allanol sy’n golygu bod yr ymyl allanol yn fudr. Mae yna lawer o leoedd hefyd lle mae’r papur yn dod i ffwrdd o’r cefn lliain, ac yn y llefydd yma mae’r papur wedi dechrau torri. Gofynnwyd am arian grant drwy’r NMCT a MALD er mwyn sefydlogi’r map a sicrhau ei chadwedigaeth hirdymor.

This slideshow requires JavaScript.

Bydd gwaith cadwraeth ar y map yn ddechrau flwyddyn nesaf er mwyn gwneud y map yn fwy hygyrch i’r cyhoedd. Bydd delweddau digidol yn cael eu cynhyrchu i sicrhau mynediad cyflym, ond bydd cadwraeth hefyd yn sicrhau bod staff, gwirfoddolwyr ac ymchwilwyr yn gallu defnyddio’r gwreiddiol lle bo angen.

Sut Ymunais i â’r Proffesiwn Archifo

Blog gwestai gan Aron Roberts

Fe gychwynnais i wirfoddoli yn Archifdy Sir Ddinbych ddechau mis Gorffennaf, gyda’r bwriad o ennill profiad gwaith gwerth chweil cyn mynd ati i wneud gradd Meistr mewn Gweinyddu Archifau ym Mhrifysgol Aberystwyth fis Medi.  Yn fy nghyfnod yn yr Archifdy bûm yn gwella’r catalog ar gyfer Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bae Colwyn drwy ychwanegu mwy o fanylion at ddisgrifiad pob eitem.  Rwyf hefyd wedi asesu cyflwr pob un o’r cynlluniau, sy’n dyddio o 1890 i 1966, fel bod modd eu diogelu drwy bennu amodau priodol ar gyfer mynediad.

aron.jpg

Cefais y syniad i ddod yn Archifydd yn ôl yn 2015, drwy wirfoddoli fel ymchwilydd ar brosiect oedd yn bwrw golwg ar brofiadau pobl ag anableddau dysgu yn Ysbyty Gogledd Cymru. Drwy hynny cefais ddod i fy Archifdy lleol yma yn Sir Ddinbych am y tro cyntaf.

Roedd yn wefr trin a thrafod y dogfennau hanesyddol, a rhoddodd hynny sicrwydd imi y byddwn i’n mwynhau gyrfa lle byddwn i’n diogelu’r holl dystiolaeth oedd yn y dogfennau hynny, ei rheoli a hwyluso mynediad ati.

Bryd hynny, fodd bynnag, roedd y syniad o ddychwelyd i’r Brifysgol i wneud y cwrs achrededig (yn fuan wedi imi gwblhau gradd Meistr mewn Astudiaethau Llenyddol) yn ddigon i droi fy ngwallt yn wyn, heb sôn am y ffaith bod gen i filiau i’w talu, ac felly fe ddilynais lwybr tra gwahanol i gefn gwlad, yn gweithio fel Swyddog Ardal dan Hyfforddiant yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy.

Aron2

Yn Llangollen oedd fy swyddfa i, ac am flwyddyn a hanner bûm yn gweithio â thîm bendigedig ledled y Sir, a oedd yn gweithio’n galed i ddiogelu a hyrwyddo tirlun prydferth Sir Ddinbych.  Roedd o’n benderfyniad anodd i ymadael â’r swydd honno fis Mehefin, ond roedd hi’n amser imi feddwl am y dyfodol – ac wrth wneud hynny, fel pawb arall rwy’n siŵr, roedd y gorffennol yn ddylanwad mawr arnaf.

I mi, dyna sy’n gwneud gweithio mewn Archifdy mor gyffrous, er gwaethaf y ddelwedd sychlyd. Mae Archifdai’n llawn dop o bethau pwysig, gwirioneddau cudd sy’n aros i rywun eu darganfod, a fedrai newid cwrs bywyd y sawl sy’n dod o hyd iddynt. Wrth wirfoddoli yma mae hynny wedi dod yn amlycach fyth imi, gan weld bod aelodau o staff Archifdy Sir Ddinbych yn geidwaid i’r grym y gall pethau o’r gorffennol eu cael yn y presennol, yn ddirgel tan i rywun ddod i mewn drwy’r drws a gofyn amdanynt.

Diolch yn fawr am y croeso a gefais i,

Aron Roberts

“Tra bu Aron gyda ni fe wnaeth argraff dda iawn ar bob un ohonom, a dymunwn yn dda iddo yn ei yrfa fel Archifydd ” – Archifau sir Ddinbych.