Atgyweirio Morgeisi Canoloesol yn AGDdC

Ym mis Rhagfyr 2021, bûm yn ddigon ffodus i allu treulio wythnos yn AGDdC, Penarlâg, yn dysgu sut i wneud atgyweiriadau memrwn gyda Mark Allen, y Cadwraethydd, gan weithio ar forgeisi a hawliadau ymadael yn Sir y Fflint yn dyddio o’r 1300au i’r 1600au.

Cam cyntaf y gwaith ymarferol oedd glanhau’r dogfennau â sbwng mwg, gan ddefnyddio symudiadau cylchol i godi cymaint o’r baw â phosibl. Mae strwythur y memrwn yn wahanol i un papur, felly gall gydio mewn unrhyw faw, yn enwedig os bu lleithder. Unwaith y byddai’r dogfennau’n rhydd o faw arwyneb, roedden nhw’n barod i gael eu lleithio’n ysgafn, gan ddefnyddio techneg ‘brechdan’ Persbecs, matin capilari a Gore-Tex. Yna cawsant eu sychu, eu gosod ar flotiwr gyda phersbecs ar y top, ynghyd â phwysau. Cafodd plygiadau ar y ddogfen, fel corneli siâp triongl, eu gwastatáu cyn gosod y Persbecs ar y top. Gall y ddogfen gymryd dyddiau i sychu ac mae angen ei gwirio’n rheolaidd.

Ar ôl ei lanhau a’i sychu, fe wnaethom symud ymlaen wedyn i atgyweirio unrhyw rwygau neu ddarnau coll. Gwneir atgyweiriadau memrwn gyda gelatin, ac atgyweirio’r un pethau â’i gilydd. Mae angen ystyried gwead, lliw, trwch, arwynebedd y croen ac unrhyw batrymau gwythiennau wrth gydweddu â’r darn cywir o femrwn i wneud atgyweiriad. I atgyweirio twll gydag ymylon cryf, gellir dargopïo clwt i orgyffwrdd ychydig ar yr ymyl a bydd yr ymylon yn cael eu paru i’w asio â’r ddogfen. Os yw’r ddogfen wedi’i difrodi’n fwy gyda memrwn tenau, sych a fflawiog o amgylch colled, neu’n wan iawn mewn rhai ardaloedd oherwydd y difrod, gellir paru clwt mawr i gynnal y rhan hon.

Rhoddir gelatin i angori’r atgyweiriad yn ei le a sicrhau y bydd yn aros yn ei le ar ôl iddo gael ei leinio’n gywir i’r rhan a atgyweiriwyd. Unwaith y bydd yn sych, caiff y gelatin ei roi eto mewn cynyddrannau bach ar hyd ymyl yr atgyweiriad, gan weithio ar ei hyd a sicrhau y bydd y cyfan yn gwbl sownd.

Ar ôl i’r holl atgyweiriadau gael eu cwblhau, mae angen gwneud y man storio cywir er mwyn iddo fod yn gyfforddus ac yn ddiogel. Mae’r dewis o dai yn dibynnu a oes gan y ddogfen sêl, a yw’n ddogfen aml-bilen, neu a yw’n arbennig o bwysig.

Erbyn diwrnod olaf fy wythnos yn dysgu sut i weithio gyda dogfennau memrwn o bob math, roeddwn i’n teimlo’n hyderus gyda phopeth roeddwn i wedi’i ddysgu drwy gydol yr wythnos. Mae memrwn yn un o’r deunyddiau hynny sydd ag enw gwael am wneud i nifer o gadwraethwyr a rhwymwyr llyfrau deimlo’n nerfus yn gweithio ag o, ond gyda fy ymchwil mewn i’w hanes, dwi’n meddwl ei fod yn ddiddorol iawn, felly roedd i’n edrych ymlaen at ddysgu sut i weithio gydag o. Mae’r profiad newydd yma wedi bod o fudd i mi fel egin gadwraethwr, a rhoddodd well ddealltwriaeth i mi o’r deunydd ei hun. Rydw i’n eithriadol o ddiolchgar am y cyfle rwyf wedi’i gael yn dysgu’r hyn wnes i yn ystod yr wythnos, ac mae fy mhrofiad yn treulio amser yn AGDdC gyda Mark a gweddill y tîm archif wedi bod yn gadarnhaol iawn.

Emily MacMillan, Hyfforddai Cadwraeth,
Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (AGDdC).

Pecyn Cymorth Ar-lein: Cofnodion mewn Perygl

Elfen allweddol o’n prosiect Cofnodion mewn Perygl oedd datblygu fframwaith i gefnogi gwasanaethau archifau ledled Cymru i arolygu ac achub cofnodion sefydliadau preifat. Rydym wedi datblygu nifer o ddogfennau adnoddau a chanllawiau sy’n rhoi gwybodaeth am fonitro risg a chynnal arolygon cofnodion, gan ganolbwyntio ar waith a gynhelir o bell. Gobeithiwn y bydd y pecyn cymorth yn helpu gwasanaethau archifau i nodi a chefnogi sefydliadau allanol a allai fod â chofnodion bregus o werth archifol, boed hynny drwy eu helpu i gynnal archif fewnol, neu drwy gaffael casgliad sydd mewn perygl.

Pa fathau o adnoddau sydd ar gael?
Mae’r pecyn cymorth yn cynnwys amrywiaeth o adnoddau sy’n berthnasol i wasanaethau archifau sydd â diddordeb mewn monitro archifau a chofnodion sydd mewn perygl, yn ogystal ag arolygu cofnodion sefydliadau allanol. Mae hyn yn cynnwys yn benodol:

  • Dogfen ganllaw a thiwtorial (fideo) ar gynnal arolygon cofnodion o bell. Mae hyn yn darparu gwybodaeth am gynllunio a gweithredu arolwg o arferion cadw cofnodion ymhlith sefydliadau allanol megis busnesau ac elusennau;
  • Dogfen ganllaw a thiwtorial (fideo) ar fonitro risg ansolfedd ac achub cofnodion busnes. Mae hyn yn dilyn pob cam o’r broses o ymchwilio ac adnabod cwmnïau ansolfent sydd â chofnodion o werth archifol, i gysylltu ag ymarferwyr ansolfedd, a threfnu i roi cofnodion i’ch gwasanaeth.
  • Canllawiau gan y Tîm Rheoli Argyfwng (CMT) ar achub cofnodion gan gwmnïau ansolfeidiol, gan gynnwys gwybodaeth i archifyddion ac ymarferwyr ansolfedd. Mae’r wybodaeth hon wedi’i hatgynhyrchu a’i chyfieithu i’r Gymraeg gyda chaniatâd y CMT, ac mae hefyd ar gael yn Saesneg ar eu gwefan.
  • Cofrestr datblygu casgliadau sy’n cysylltu â pholisïau datblygu casgliadau cyfredol gwasanaethau archifau ledled Cymru. Nod y gofrestr yw darparu mynediad at bolisïau mewn un man i sicrhau bod y rhai sy’n ymwneud ag achub cofnodion, gan gynnwys archifyddion a rhoddwyr posibl, yn gallu nodi ystorfeydd a allai fod ar gael i gartrefu casgliad archif mewn perygl.
  • Rhestr adnoddau a llyfryddiaeth gyda dolenni i adnoddau a gynhyrchir gan sefydliadau allanol.

Ble alla i ddod o hyd i’r adnoddau?
Bydd yr adnoddau’n cael eu cyhoeddi’n fuan ar dudalennau gwe pecyn cymorth staff Archifau Cymru. Ymhlith pynciau eraill sydd ar y pecyn cymorth ar hyn o bryd, gallwch ddod o hyd i wybodaeth ac adnoddau sy’n ymwneud â Pholisi Cadwraeth Ddigidol Cymru, rhaglen hyfforddi Diogelu’r Didau, ac adnoddau marchnata ar gyfer yr ymgyrch Archwiliwch eich Archif.

Pwy all ddefnyddio’r adnoddau?
Mae’r adnoddau Cofnodion mewn Perygl ar gael i’r cyhoedd ac ar gael i bawb a hoffai eu defnyddio. Maent wedi’u teilwra tuag at archifyddion a gwasanaethau archifau sy’n gweithredu yng Nghymru ond gallant fod o gymorth i unrhyw un sydd â diddordeb mewn arolygu ac achub archifau a chofnodion sefydliadau preifat.

Sut alla i gael rhagor o wybodaeth am yr adnoddau?
Bydd cyflwyniad i’r adnoddau Cofnodion mewn Perygl yn cael ei ddarparu yn Fforwm Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru ar ddydd Mawrth, 22ain o Fawrth 2022. Byddwn hefyd yn croesawu siaradwyr gwadd i drafod eu profiadau o achub ac arolygu cofnodion, gan gynnwys cyfraniadau gan gynrychiolwyr o’r Archifau Cenedlaethol, The Ballast Trust, a Llyfrgell ac Archifau Hanes Lleol Tower Hamlets. E-bostiwch archifau.cymru os hoffech gofrestru ar gyfer y digwyddiad.

Mae’r prosiect i gynhyrchu’r adnoddau Cofnodion mewn Perygl ar ran Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru wedi cael ei gyllido gan Gronfa Archifau Covid-19 yr Archifau Cenedlaethol.

Gemma Evans,
Rheolwr Prosiect Cofnodion mewn Perygl,
Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru

Gwisg Genedlaethol Cymru: Menywod yn y Farchnad yn ystod yr 1880au

Wrth roi trefn ar hen gasgliad o sleidiau gwydr fe wnes i ddod o hyd i set o bedwar sleid yn dangos menywod mewn gwisg draddodiadol Gymreig.  Mae’r sleidiau gwydr yma yn rhan o Gasgliad WC Rogers (D/D WCR) yng ngofal Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg.  Mae’r sleidiau’n mesur 12×16.4cm, ac mae pob un yn cynnwys rhwng 14 a 15 delwedd.

Darganfyddais hefyd y gyfrol wreiddiol ymhlith casgliad gwahanol (D144/1).  Mae’r gyfrol yn cynnwys yr un pedair tudalen o ddelweddau o fenywod mewn gwisg draddodiadol Gymreig (mae gweddill y gyfrol yn cynnwys golygfeydd lleol).

Mae’r gyfrol yn nodi James Andrews fel yr artist a’r ffotograffydd.  Mae’n debygol cafodd y ffotograffau eu tynnu yn ei stiwdio yn Abertawe a oedd wedi’i leoli gyferbyn â Sefydliad Brenhinol De Cymru rywbryd yn y 1880au, gyda’r bwriad o gynhyrchu cyfres o brintiau a chardiau post ar gyfer y fasnach dwristiaeth.  Roedd gwerthu cardiau post o’r fath yma yn ychwanegu at gyffredinoli ‘r syniad o wisg Gymreig.  Fodd bynnag, mae’r set hon yn dangos y gwahanol wisgoedd yng Nghymru yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Mae’r menywod yn gwisgo pais fflannel streipïog o dan fetgwn ffrynt agored, gyda ffedog, siôl a phenlliain neu gap.  Mae arddull y betgwn yn amrywio, gyda rhai tebyg i gotiau rhydd, rhai gyda bodis a sgertiau hir, a rhai byr.  Mae rhai yn gwisgo hetiau du tal, eraill yn gwisgo bonet.

Mae’r ddelwedd boblogaidd o wisg genedlaethol Gymreig; fenyw mewn clogyn gwlân coch a het ddu uchel, yn un a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Roedd yn rhan o adfywiad ymwybodol o ddiwylliant Cymru yn ystod cyfnod pan oedd gwerthoedd traddodiadol o dan fygythiad.

Mae’n debygol byddai’r menywod yn y delweddau hyn yn gwerthu eu nwyddau ym Marchnad Abertawe. Mae’r delweddau yn dangos menywod yn cario llaeth, ieir wedi’i dibluo, a mam mewn gwisg Gymreig draddodiadol yn cario ei babi.  Efallai bod y rhai a wisgai wisg draddodiadol wrth werthu eu nwyddau yn y farchnad wedi gwneud hynny mewn ymgais i ddangos eu bod yn siarad Cymraeg, ac i ddangos eu bod yn gwerthu cynnyrch lleol.

O’r 1880au, pan oedd llai o ddefnydd cyffredinol o’r wisg draddodiadol, mabwysiadwyd elfennau dethol ohono fel Gwisg Genedlaethol.  O hynny ymlaen, fe’i gwisgwyd gan fenywod mewn digwyddiadau fel ymweliadau Brenhinol, gan gorau, yn yr eglwys a’r capel, ar gyfer ffotograffau, ac yn achlysurol mewn eisteddfodau.  Cafodd ei wisgo am y tro cyntaf gan ferched ifanc fel dathliad ar Ddydd Gŵyl Dewi o tua 1910.

Ni fyddwn byth yn gwybod sut y defnyddiwyd y delweddau yma; ai i’w gwerthu fel cardiau post i dwristiaid neu fel dathliad o fenywod o Gymru yn gwisgo gwisg Gymreig draddodiadol i werthu cynnyrch Cymreig lleol yn y farchnad. Y naill ffordd neu’r llall, Yr wyf yn falch iawn o allu eu rhannu gyda chi.  Dydd Gŵyl Dewi Hapus!

Katie Millien, Archifydd, Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg

‘Good Wishes’: Cerdyn San Ffolant, 1875

Efallai eich bod wedi methu dydd Santes Dwynwen ond mae cyfle o hyd i chi ddatgan eich cariad drwy anfon cerdyn rhamantus ar ddydd Sant Ffolant.

Dyma enghraifft o gerdyn Sant Ffolant sy’n dyddio o’r 19eg ganrif sydd i’w ddarganfod ymysg llawysgrifau Wynn Hall, Archifau a Casgliadau Arbennig, Prifysgol Bangor. Daeth rhain yn boblogaidd iawn ar ddechrau’r ganrif honno a chynhyrchwyd rhai crand iawn gyda lês a rhubannau. ‘Cerdyn San Ffolant (16 Chwefror 1875) at Miss Lydia Kenrick yn Y Rhyl.’

Dyma’r geiriau sy’n ymddangos ar y cerdyn:

Good Wishes 

Oh! may thy way through life 

Be like the Summer tides, 

On which the white-winged lark 

With tranquil motion glides, 

May every joy be gained, 

An every hope fulfilled, 

As gains the bark her port 

When stormy winds  

are stilled  

Crewyd yr “Archif y Mis” yma gan Lynette Williams. Gallwch ddilyn tudalen Archif y Mis i weld mwy o Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor trwy’r linc yma: https://www.bangor.ac.uk/archives/archive-of-the-month/index.php.en

Gwarchod Mapiau Ystâd Plymouth o’r 18ed Ganrif

Rwy’n fyfyriwr gradd meistr mewn Ymarfer Cadwraeth ym Mhrifysgol Caerdydd, a dros y misoedd diwethaf rwyf wedi bod yn gwirfoddoli yn Archifau Morgannwg, gan helpu i warchod mapiau Ystâd Plymouth. Dyma gasgliad o fapiau ac arolygon o 1766 sy’n cwmpasu llawer o sir hanesyddol Morgannwg.  Maent yn cynnig cofnod pwysig o dirwedd a aeth drwy newidiadau topograffig enfawr yn ystod y chwyldro diwydiannol, a chafwyd grant gan yr Archifau i’w gwarchod.

Roedd rhan gyntaf y broses yr oeddwn yn ymwneud â hi yn ymwneud ag un o’r llyfrau a ddifrodwyd fwyaf.  Roedd y llyfr hwn eisoes wedi cael y driniaeth olchi a ddisgrifir isod, a bellach roedd angen tynnu’r hen atgyweiriadau. Ystyriwyd bod y rhain yn amhriodol, yn rhy drwm mewn mannau ac yn rhy ysgafn mewn mannau eraill, ac nid oeddent yn delio â’r holl rannau a ddifrodwyd. Mewn mannau roeddent hefyd yn rhy fawr ac yn cuddio gwybodaeth.

Atgyfnerthwyd y rhannau a ddifrodwyd drwy frwsio gyda thoddiant o 2% o’r atgyfnerthwr Klucel G mewn ethanol. Gosodwyd meinwe lens ar ben hyn, a rhoddwyd mwy o doddiant Klucel G i lynu meinwe’r lens yn ysgafn i frig y dudalen.

Y cam nesaf oedd cael gwared ar yr hen waith atgyweirio i’r cefnynnau. Gosodwyd tudalen wyneb i lawr ar ddalen o Bondina, polyester heb ei wehyddu, ar fwrdd sugno. Cymaint oedd y llwydni fel bod angen i’r bwrdd sugno ddal y rhannau o ddifrod i lawr wrth gael gwared ar yr hen atgyweiriadau. Gyda phapur a llai o ddifrod, gellid fod wedi codi’r hen atgyweiriadau mewn dŵr; fodd bynnag, yn yr achos hwn, byddai’r rhannau a ddifrodwyd yn ddifrifol wedi chwalu. Rhoddwyd cymysgedd dŵr ac alcohol ar rannau bach o’r cefnynnau, a’u caniatáu i socian am gyfnod byr, ac yna tynnwyd y cefnynnau i ffwrdd yn ofalus o’r papur gwreiddiol yn fecanyddol gydag offer deintydd metel a sbatwlâu bach.

Ar ôl i hyn gael ei gwblhau, trowyd y dudalen drosodd wedyn a thynnu’r feinwe lens o’r tu blaen. Gosodwyd papur hynod denau wedi’i wneud â llaw o Japan i’r rhannau a ddifrodwyd a’r rhannau coll gyda phast startsh gwenith. Roedd priodweddau’r papur hwn yn golygu y gellid cymryd yr atgyweiriadau hyd at ymylon y rhannau a ddifrodwyd heb reswm i orgyffwrdd fel yn achos yr atgyweiriadau blaenorol, a thrwy hynny beidio â chuddio unrhyw rannau o’r deunydd gwreiddiol.

Y cam nesaf i mi oedd ymuno i olchi un o’r llyfrau eraill nad oedd wedi eu trin eto. Y cam cyntaf yma yw diogelu’r inc coch a ddefnyddid yn y cyfriflyfr sy’n cyd-fynd â phob map yn ystod y cam golchi, gan fod profion wedi cadarnhau y byddai’r inc hwn yn rhedeg. Mae Cyclododecaine yn gwyr a ddefnyddir mewn triniaethau cadwraeth i orchuddio rhannau o wrthrychau dros dro gan ei fod yn sychdarthu’n naturiol dros ychydig ddyddiau gan adael dim ôl. Rhoddwyd hwn ar hyd y llinellau hyn gydag erfyn arbennig sy’n toddi’r cwyr ac yn caniatáu iddo gael ei osod yn daclus a chywir (ar ôl rhywfaint o ymarfer!).

Unwaith y bydd y rhannau hyn wedi’u diogelu, roedd y mapiau’n cael eu gwlychu â chymysgedd alcohol-dŵr isopropanol a’u rhoi rhwng dalenni mawr o Reemay, dalen bolyester wedi ei wehyddu a fyddai’n eu dal ynghyd ac yn eu hatal rhag rhwygo o dan eu pwysau eu hunain wrth gael eu symud rhwng baddonau.

Defnyddiwyd dau faddon mawr: roedd y cyntaf yn faddon dŵr pum munud, a dynnai y staeniau a achoswyd gan yr inc cyffredin a ddefnyddiwyd yn y lluniadau. Gallech weld yn glir y newid lliw graddol yn y dŵr yn profi ei effaith.  Y cynllun gwreiddiol oedd trin y papurau gyda chalsiwm ffytig ar y cam hwn, sy’n mynd ati’n weithredol i gael gwared ar rannau niweidiol yr inc cyffredin ei hun; fodd bynnag, canfu profion fod hyn yn effeithio’n negyddol ar liw’r inciau copr ac felly roedd yn rhaid hepgor y cam hwn.

Wedi hyn, symudwyd y mapiau i faddon yn cynnwys toddiant o galsiwm carbonad am bum munud arall. Mae’r toddiant hwn yn gweithredu fel clustog alcali, yn y gobaith y bydd yn diogelu’r tudalennau rhag unrhyw ddifrod pellach y gallasai cynhyrchion cyrydu asidig inc cyffredin ei achosi.

Ar ôl golchi, caiff y Reemay ei ddisodli ar ddwy ochr pob map â dalenni Bondina, gan gymryd gofal i osgoi unrhyw rychau gan y bydd y rhain yn sychu i’r mapiau. Yna fe’u gadawyd ar raciau i sychu.

Y broses derfynol yw seisio. Unwaith y bydd y cyclododecaine wedi sychdarthu yn llawn, bydd y papurau’n cael eu gwlychu unwaith eto a’u brwsio â thoddiant o 2% gelatin. Mae hyn yn amgáu cydrannau niweidiol yr inc cyffredin a’r inciau copr, gan eu hatal rhag dirywio ymhellach a pheri mwy o ddifrod i’r dogfennau.

Y cynllun yn dilyn triniaeth yw digideiddio’r dogfennau ac yna ail-rwymo’r cyfrolau yn eu rhwymiadau gwreiddiol a’u storio mewn blychau pwrpasol. Bydd y cyflwr llawer gwell a rhwyddineb trin y dogfennau yn cynyddu eu hygyrchedd yn aruthrol, gan ganiatáu iddynt gael eu defnyddio gan ymwelwyr, ymchwilwyr a grwpiau ysgol.  Rwy’n falch o’m rhan yn y prosiect ac yn edrych ymlaen at weld y canlyniadau terfynol!

Cal James, Myfyriwr Ymarfer Cadwraeth Prifysgol Caerdydd

Gallwch ddilyn Blog Archifau Morgannwg yma: https://glamarchives.gov.uk/newyddion